Khóa luận " Đặc điểm ngữ nghĩa logic trong truyện cười bác Ba Phi " pot

Cơ sở để xác định cái lí trong truyện cười bác Ba Phi Không kể những truyện phóng đại đến mức phi lí, không thể chấp nhận được, các câu chuyện còn lại có thể thuyết phục được người nghe

Khóa luận

Đặc điểm ngữ nghĩa - logic trong truyện cười

bác Ba Phi

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

2 Lịch sử vấn đề

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4 Phương pháp nghiên cứu

5 Kết cấu khóa luận

PHẦN NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN

1.1 Khái quát về mối quan hệ giữa logic và ngữ nghĩa

1.2 Lập luận trong logic hình thức và logic phi hình thức

1.3 Khái quát về tác giả và truyện cười bác Ba Phi

CHƯƠNG 2: PHÓNG ĐẠI – MỘT BIỆN PHÁP TU TỪ NGỮ NGHĨA – LOGIC TRONG TRUYỆN CƯỜI BÁC BA PHI

2.1 Phóng đại khả chấp

2.1.1 Phóng đại sự vật

2.1.2 Phóng đại sự việc

2.2 Phóng đại bất khả chấp

CHƯƠNG 3: CÁI LÍ CỦA SỰ PHÓNG ĐẠI VÀ LẬP LUẬN THEO LOGIC PHI HÌNH THỨC TRONG TRUYỆN CƯỜI BÁC BA PHI 3.1 Cơ sở để xác định cái lí trong truyện cười bác Ba Phi

3.2 Lập luận và các kiểu lí lẽ trong truyện cười bác Ba Phi

PHẦN KẾT LUẬN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC: TRUYỆN BÁC BA PHI

Logic tôn trọng sự thật, hướng đến chân lí Phóng đại bóp méo, làm sai lệch sự thật, làm sự vật sự việc mất đi bản chất vốn có ban đầu Phóng đại là một biểu hiện của sự phi logic Truyện cười bác Ba Phi sử dụng ngôn ngữ để phóng đại hiện thực dẫn đến có sự bất tương thích giữa ngữ nghĩa ngôn từ và logic

Tất cả các truyện cười bác Ba Phi đều có yếu tố phóng đại Vì vậy, muốn thuyết phục người nghe tin vào các câu chuyện của mình thì người kể phải kể chuyện một cách hợp lí Nghĩa là người kể phải có những lập luận chặt chẽ, logic và phải dựa trên những cơ sở có thật Như vậy, câu chuyện mới có thể thuyết phục người nghe Trong chương tiếp theo, chúng tôi sẽ đi tìm cái lí, cái cơ sở của sự phóng đại và phân tích lập luận trong truyện cười bác Ba Phi Đồng thời, chúng tôi cũng phân tích các loại lí lẽ mà bác Ba Phi

đã sử dụng để thuyết phục người đọc, người nghe

CHƯƠNG 3: CÁI LÍ CỦA SỰ PHÓNG ĐẠI VÀ LẬP LUẬN THEO LOGIC PHI HÌNH THỨC TRONG TRUYỆN CƯỜI BÁC BA PHI

3.1 Cơ sở để xác định cái lí trong truyện cười bác Ba Phi

Không kể những truyện phóng đại đến mức phi lí, không thể chấp nhận được, các câu chuyện còn lại có thể thuyết phục được người nghe tin vào sự việc bác Ba Phi kể Các câu chuyện đều có yếu tố phóng đại Vì vậy, đi tìm cái lí của sự phóng đại là rất cần thiết

Trước tiên, những câu chuyện của bác Ba Phi đều dựa vào thực tại làm nền Truyện kể Ba Phi thường xuất phát từ những sự việc, hiện tượng vốn đã tồn tại trong thực tế Cơ sở thực tế của phóng đại Lúa nở ngầm chính là hiện tượng lúa nổi ở đồng bằng Nam Bộ Lúa nổi đã giúp hàng trăm ngàn hộ dân cầm cự với cái đói sau các cơn hồng thủy Cơ sở của phóng đại Nếp dẻo chính là loại nếp Cò Hương nổi tiếng của đất rừng U Minh Chính cái hiện thực rất màu mỡ, trù phú của đất rừng phương Nam đã làm nền cho những phóng đại của một loạt các truyện kể Ba Phi khác Sự giàu có về sản vật tự nhiên làm cho sự phóng đại được bay bổng Miền đất U Minh hồi mới khai phá là nơi thiên nhiên hoang dã Chính vì thiên nhiên hoang dã, chưa có dấu chân người đã tồn tại một lượng lớn các sản vật đa dạng về loài và phong phú

về số lượng Người nghe có thể cảm nhận và tin vào các hình ảnh phóng đại:

cá dưới kinh quẫy ùn ụt, chim bay từng đàn mát trời, trứng le le trắng mặt nước…Quả thật, nếu không sống giữa một thiên nhiên giàu có, trù phú thì không thể kể được những câu chuyện khó tưởng tượng như vậy

Cách sử dụng các trạng ngữ chỉ thời gian: Hồi nẳm, năm đó, hồi đất rừng mới khai phá…cũng góp phần giúp câu chuyện thêm kì bí, xa xôi Những trạng ngữ này, làm người nghe không thể xác định được thời gian cũng như kiểm chứng các sự việc bác Ba Phi kể Thiên nhiên hoang dã có rất nhiều bí ẩn và khoảng thời gian không thể xác định được, người nghe sẽ bị đặt vào trạng thái mông lung không hoàn toàn tin nhưng cũng không thể chối bỏ

Trong các câu chuyện của bác Ba Phi, bác Ba chỉ kể chuyện cho trẻ em và những người lạ từ nơi khác đến, không am hiểu rừng U Minh như những

người lớn tuổi Vì không hiểu biết về vùng đất này nên cho dù bác Ba Phi phóng đại đến mức nào đi nữa, người nghe cũng phải “tin sái cổ”

Cuối cùng, điều làm mọi người tin vào các câu chuyện là vì bác Ba Phi có rất nhiều kiến thức và am hiểu vùng đất quê mình Tiếng kêu của các loại chim, thói quen di chuyển của kì đà, cách ăn của nai…bác Ba đều biết rõ, làm cho các câu chuyện bác thêm sinh động và hấp dẫn

Đặc biệt, với thủ pháp chuẩn bị ngữ cảnh, các chi tiết được sắp xếp một cách hợp lí làm người đọc, người nghe thán phục trí thông minh của người kể Để nói chuyện mình đã cho heo đi cày, một chuyện lạ ở xứ này, heo ở đây không khác gì trâu, bò, bác Ba Phi đã có sự rào đón, dẫn dắt bằng các chi tiết: Xứ U Minh muỗi nhiều, phải giăng mùng cho thú vật ngủ, chuồng heo và chuồng trâu đặt kế nhau, mùa màng bận bận rộn nên phải đi cày từ lúc tối mịt nên đã bắt nhầm hai con heo to…Để nói chuyện “Chà gạc nai” đã có các chi tiết dẫn dắt: con trăn gấm nuôi to quá cỡ, kiếm đồ ăn cho nó không xuể, thỉnh thoảng phải thả nó vào rừng kiếm ăn, thức ăn nó từng ăn cũng đủ thứ: chồn đèn, chuột cống…nên chuyện nó ăn nai chà là không lạ gì! Hay để kể được

chuyện thu hoạch mấy tấn lưỡi nai, người kể đã có những chi tiết dẫn dắt từ đầu: nai ở xứ này nhiều, cả bầy phá lúa rất dữ, có người đã nói rằng phải để

xứ này cho nai ở…

Ngoài ra, những kết thúc mang tính khẳng định trong văn bản giúp cho các

truyện kể có vẻ như hoàn toàn chân thật Thường thì phần kết của truyện kể

Ba Phi kết thúc văn bản với một kiểu rất độc đáo: “Hổng tin hỏi bả mà coi!” (Gài bẫy bắt chim), “Hổng tin, bà con cứ hỏi “bà xã” tui thử coi!” (Bắt chim

trời ăn lúa), “Đứa nào hổng tin vô sau bếp coi bác gái bây đang giở mắm ra thì biết liền” (Ong mật rừng Tràm), “Không tin đi hỏi bả coi có phải thiệt vậy hông?” (Bắt heo rừng) hay “Hổng tin cứ làm thử thì biết!” (Căn bệnh da

cổ của tôi)

3.2 Lập luận và các kiểu lí lẽ trong truyện cười bác Ba Phi

3.2.1 Lập luận trong truyện cười bác Ba Phi

Trong cuộc sống, chúng ta thường xuyên phải thuyết phục người khác để người đó tin hoặc làm theo những gì chúng ta mong muốn Đứa trẻ có thể thuyết phục để mẹ mua cho mình một cuốn truyện tranh; người bán hàng thuyết phục người mua mua sản phẩm của mình; chứng minh một điều gì đó cho bạn bè, người thân bằng lời nói… Có thể nói rằng, lập luận là một hoạt động thường xuyên trong quá trình sử dụng ngôn ngữ của con người

Theo Nguyễn Đức Dân thì “Lập luận là một hoạt động ngôn từ Bằng công

cụ ngôn ngữ, người nói đưa ra những lí lẽ nhằm dẫn dắt người nghe đến một

hệ thống xác tín nào đó: rút ra một (/một số) kết luận hay chấp nhận một (/một số) kết luận nào đó”

Trong một lập luận, thường có 3 thành tố là: tiền đề, lí lẽ và kết đề Tiền đề (luận cứ) là một hoặc nhiều dữ kiện xuất phát làm căn cứ cho lập luận, từ đó suy ra kết đề Lí lẽ (dẫn chứng) là những yếu tố mà nhờ đó từ tiền đề chúng

ta có thể suy ra kết đề Kết đề là một khẳng định đích mà người nói muốn thuyết phục người nghe Một lập luận có thể chỉ có hai thành tố: tiền đề và lí

lẽ, còn kết đề thì người đọc, người nghe phải tự suy ra

Ví dụ: Quảng cáo điện thoại

Nokia 6630 – Thế hệ thông minh, năng lực vượt trội

Thế là đã có một chiếc điện thoại hội tụ những công nghệ tối ưu

Nghe nhạc kĩ thuật số

Xem video clip

Văn phòng di động

Máy ảnh 1.3 megapixel

Quảng cáo trên chỉ có tiền đề và các lí lẽ Còn kết luận, người nghe phải tự

suy luận ra “Đây là một chiếc điện thoại tốt, nên mua dùng”

Vì những câu chuyện của bác Ba Phi là những câu chuyện được phóng đại hơn mức bình thường nên bác Ba Phi phải dùng lí lẽ để thuyết phục người nghe Lập luận trong truyện cười bác Ba Phi là lập luận phi hình thức Loại lập luận này không đi đến chân lí mà nhằm mục đích về tính hiệu quả; thuyết phục người nghe tin vào một điều gì đó Lập luận trong truyện này được chia thành hai loại: Lập luận đầy đủ các thành tố và lập luận không đầy đủ các thành tố

3.2.1.1 Lập luận đầy đủ các thành tố

Là loại lập luận ngoài thành tố bắt buộc phải có là lí lẽ, còn có đầy đủ hai thành tố: tiền đề và kết đề Trong truyện cười Bác Ba Phi chỉ có một số lượng truyện nhỏ thuộc loại lập luận này (4/56 truyện)

Câu chuyện “Cái tĩn Nam Vang lẻ bạn” có tiền đề là một câu hỏi “Tại sao tui

đập hả? và kết đề là “Bị bả cằn nhằn một hồi, tui nổi khùng, xách cây đập cái tĩn một phát cho xong” Từ tiền đề, để người nghe tin có sự việc mình đã

đập bể một cái tĩn, bác Ba Phi đã dùng những lí lẽ để thuyết phục người nghe Phương thức gây hiệu quả trong lập luận này là sự giải thích Bằng cách sử dụng cấu trúc đảo trình tự kết quả lên trước nguyên nhân, các chi tiết của sự việc trong quá khứ trở thành những lí lẽ thuyết phục được người nghe :Vì bắt

cá rô bỏ vô tĩn, cá rô to quá phải bỏ từng con ấn đầu thật mạnh mới vô, bắt ngược cá ra không được, bị bác gái cằn nhằn Lập luận của bác Ba Phi dựa trên lí lẽ thông thường “Khi người ta bực mình, nổi khùng lên thì không kiểm soát được hành vi của mình” Cái lí lẽ này đã được mặc định sẵn bởi xã hội, không cần phải chứng minh Hầu hết, con người không thể kiềm chế được cơn nóng nảy, giận dữ của mình Trong lúc bắt cá ra không được, đang bực mình mà còn bị bác gái cằn nhằn thì chuyện bác Ba đập cái tĩn là để giải tỏa

sự bực bội đang tồn tại trong bản thân mà thôi

Hay trong câu chuyện “Cái đìa ngầm”, từ tiền đề “Cái đìa nhà tui ngày trước

công đâu mà đào lớn đến vậy, tới tám thước bề rộng chớ ít sao” để đi đến kết

luận “ Thì ra cả mấy tháng nay, cả ngàn con cá rủ nhau tập trung đào cái

đìa ngầm này bằng cách cạp đất đem ra ngoài đìa bỏ, phòng ngừa hữu sự thì

có chỗ ẩn nấp” bác Ba Phi đã đưa ra những lí lẽ là các sự việc thật: cá quẫy

không ngủ được nên muốn kéo cá đi bán,…phát hiện được cái đìa ngầm do

cá tra đào Lí lẽ của lập luận này là “Cá sợ con người bắt nên đào ngầm

phòng có hữu sự thì trốn” Dựa vào lí lẽ thông thường là con người và ngay

cả loài vật khi thấy mình có khả năng bị nguy hiểm đến tính mạng thì cố gắng tìm nơi ẩn nấp để bảo đảm cho sự an toàn của mình Thời chiến tranh, con người đào hầm để trốn sự truy lùng của quân địch Thời bình, con người tìm chỗ an toàn để tránh thiên tai Ai cũng muốn được sống thật lâu Do vậy, các

lí lẽ đưa ra hợp lí để đến kết luận là cá cũng muốn tồn tại nên nó phải đào hang ngầm thuyết phục được người nghe

Trong các câu chuyện của bác Ba Phi, không nhất thiết người kể phải sử dụng đầy đủ cả ba thành tố của lập luận để thuyết phục Đôi khi lập luận

khuyết tiền đề hay kết đề là để người nghe tự lấp đầy khoảng trống ấy và tin vào câu chuyện hơn

3.2.1.2 Lập luận không đầy đủ các thành tố

Là loại lập luận ngoài thành tố bắt buộc phải có là lí lẽ thì chỉ có tiền đề hoặc chỉ có kết đề Truyện bác Ba Phi, chủ yếu sử dụng thủ pháp phóng đại, nên phải lập luận hợp lí để thuyết phục được người nghe tin vào sự giàu có của sản vật Nam Bộ Bác Ba Phi chỉ cần đưa ra tiền đề và lí lẽ, còn kết luận người nghe phải tự suy luận ra Chủ yếu, các kết luận của truyện bác Ba Phi là

hướng người ta tin vào sự giàu có của sản vật U Minh, Nam Bộ

Trong truyện “Rắn hổ mây tát cá”, tiền đề đưa ra là “khi mới tới đất này khai

phá, nghe người ta kể rắn trong rừng U Minh con nào con nấy lớn lắm” Sau

đó dùng lí lẽ: ban đầu chưa tin nhưng khi tận mắt chứng kiến thấy rắn tát được cá mới tin là có thật Bằng cách dẫn dắt câu chuyện dí dỏm, hài hước

“Cái đuôi nó ngoéo một đầu, cái đầu nó ngoéo một một bên, thân hình dẹp lại đu đưa Thì ra nó đang tát nước cho cạn để bắt cá ăn…cái đìa đã cạn…”

các chi tiết này trở thành những công cụ trợ giúp đắc lực để xây dựng một lí

lẽ thuyết phục người nghe Từ đó người nghe có thể có một kết đề, một sự suy luận: rắn có thể tát cá, rắn ở U Minh này thiệt lớn quá cỡ Vậy, không cần bác Ba Phi phải thêm một kết đề “khi thấy rắn tát cá tui mới tin những

chuyện người ta kể là có thật” mà người nghe cũng đã tin qua những chi tiết bác Ba kể Quá trình kiểm chứng tin đồn của bác Ba trong câu chuyện đã thuyết phục được người nghe

Tương tự, trong truyện “Bắt kì đà…chết”, tiền đề đưa ra là “Giống kì đà

rừng U Minh coi chạy lềnh khênh như gà con vậy chớ không dễ gì bắt được”

Sau đó đưa ra các lí lẽ: “Một là chúng lặn giỏi,…Hai là chúng chạy

giỏi…Như vậy, người nghe có thể đưa ra kết đề là “rất khó để bắt được kì

đà” Với cách mở đầu bằng một lập luận logic và hợp lí, người nghe cảm nhận được người kể rất am hiểu về loại động vật này Khi bác Ba Phi đưa ra

lí lẽ là những đặc điểm của loài kì đà và việc người nghe tự lấp đầy kết đề bằng một điều xác tín (bắt kì đà rất khó khăn) nên các chi tiết của sự việc bác

Ba Phi đưa ra sau đó, dễ dàng thuyết phục người nghe Cách gài bẫy dựa theo thói quen của bầy kì đà mà bác Ba dẫn dắt qua từng chi tiết trong truyện và kết quả là phải dùng trâu mà cộ kì đà về làm người nghe thật sự bị thuyết phục Người nghe tin rằng, kì đà ở Nam Bộ có số lượng rất phong phú Nhờ

sự mào đầu bằng các chi tiết, sự việc có thật, câu chuyện của bác Ba Phi đã lấy được lòng tin của người nghe Cho dù sau các sự việc đó là các chi tiết bác phóng đại để cường điệu hóa số lượng sản vật quê hương mình

Cũng vậy, truyện “Chém trực thăng” của bác Ba Phi với lí lẽ nêu ra là: Mẹ con nhà Hai Xoài bị địch phát hiện được căn hầm đang trú nên chúng chọi lựu đạn vô, mấy mẹ con khóc la rầm trời, bác Ba Phi chịu không nổi bèn vọt lên tiếp cứu, tiếng trẻ con khóc, tiếng phụ nữ la nghe thảm thiết làm ruột gan bác Ba như bị ai cắt đứt Để rồi với tinh thần không biết sợ là gì, bác Ba vung phảng chém đại ngay đầu một chiếc trực thăng Tuy tiền đề không được nêu

ra cụ thể, nhưng những chi tiết mào đầu câu chuyện đều làm người nghe biết được nguyên nhân tụi Mỹ - Diệm đánh phá làng xóm Vì tên lái trực thăng

lạc tay lái đâm vào cây dừa nhà bác Ba làm cây dừa gãy “tróc củ hủ” , bị bác

Ba chửi nên hắn quay lại trả thù Lập luận trong truyện này dựa trên lí lẽ “Khi

đã tới bước đường cùng thì người ta có thể làm được những chuyện phi

thường” Cũng như tức nước thì vỡ bờ trong câu chuyện tắt đèn của Ngô Tất

Tố, vì thương chồng nên chị Dậu đã làm được những việc phi thường: đánh lại những người có chức quyền – Một việc mà bình thường chị không dám làm Bác Ba Phi cũng vậy, có thể ngày thường bác Ba không dám hoặc

không thể chém được trực thăng, mặc dù rất giận vì trực thăng phá hại vườn tược nhà bác nhưng trong trường hợp phải cứu người thì việc chém trực

thăng để cứu mẹ con Hai Xoài là có thể xảy ra

Có thể thấy, lập luận khuyết tiền đề hoặc kết đề chiếm phần lớn số lượng truyện Ba Phi Tuy nhiên, người đọc, người nghe có thể thấy được có những tiền đề, kết đề ngầm ẩn Từ những cách lí giải bằng cách đưa ra các lí lẽ, dẫn chứng của bác Ba Phi, người đọc có thể điền vào những phần khuyết nhờ quan hệ logic (từ điều đã biết có thể suy ra điều chưa biết) Nhờ đó, các câu chuyện đã thuyết phục được người nghe

3.2.2 Các kiểu lí lẽ trong truyện cười bác Ba Phi

Ngoài lí lẽ chung (lí lẽ thường) có thể áp dụng cho mọi trường hợp, lập luận trong truyện cười bác Ba Phi còn có những lí lẽ: lí lẽ gây bất ngờ, lí lẽ ngụy biện, lí lẽ lệ làng, lí lẽ ngược đời và lí lẽ ngây ngô

3.2.2.1 Lí lẽ gây bất ngờ

“Điều kiện cần thiết và quan trọng bậc nhất trong mỗi nụ cười, mỗi truyện cười là gây bất ngờ trong nhận thức của độc giả hoặc thính giả Có như vậy mới tạo ra khoái cảm nhận biết, khoái cảm phát hiện dẫn tới khoái cảm thắng lợi của độc giả hoặc thính giả”1

Vận dụng sự logic của tư duy, người tạo lập truyện cười thường sử dụng những lí lẽ thông thường trước đó nhằm tạo ra một sự “phẳng lặng” trong nhận thức người đọc, người nghe rồi đột ngột đổi hướng ở cuối truyện bằng kiểu lí lẽ sao cho càng gây được bất ngờ, thú vị càng tốt Kiểu lí lẽ này xuất hiện dày đặc trong truyện cười bác Ba Phi

Để nói đến việc rùa trở thành một động cơ đẩy xuồng đi nhanh như xuồng máy, bác Ba Phi đã dẫn dắt người đọc qua những sự việc bình thường:

“Mùa khô năm đó, túng tiền xài, tui mới nghĩ ra một cách bắt rùa để chở ra chợ Sông Đốc bán Ra nhà dượng Tư nó, tui mượn một chiếc ghe cà đom chở chừng năm trăm giạ lúa, chống vô Lung Tràm, đậu cặp mé dưới gió, cặm sào hai đầu cho thiệt chắc Tui còn kéo tấm đòn dày bắc thẳng lên bờ Làm xong, tui đi vòng phía trên gió, nổi lửa đốt một hàng dài…Thấy chúng tràn xuống quá xá, tui ngồi gần đầu cây đòn dày, coi con nào lớn thì cho đi, con nào nhỏ