QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH VỀ CON NGƯỜI VÀ CHIẾN LƯỢC TRỒNG NGƯỜI
Cơ sở hình thành quan điểm của Hồ Chí Minh về con người và chiến lược trồng người
1.1.1 Quan điểm của Hồ Chí Minh về vai trò của con người
- Con người là vốn quý nhất, nhân tố quyết định thành công của sự nghiệp cách mạng.
Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng "trong bầu trời không quý bằng nhân dân" và "trong thế giới không gì mạnh bằng lực lượng đoàn kết của nhân dân" Ông khẳng định mọi việc, từ nhỏ đến lớn, đều do con người thực hiện, và cho rằng "việc dễ mấy không có nhân dân cũng chịu, việc khó mẩy có dân liệu cũng xong" Nhân dân là nguồn gốc sáng tạo ra mọi giá trị vật chất và tinh thần Theo Người, phẩm chất tốt đẹp của dân tộc thể hiện qua lòng trung thành và tin tưởng vào cách mạng, vào Đảng, không ngại gian khổ, hy sinh, và luôn sẵn sàng chia sẻ, bảo vệ, nuôi nấng bộ đội và cán bộ cách mạng.
Dân tộc ta sở hữu tài năng, trí tuệ và sự sáng tạo, có khả năng giải quyết vấn đề một cách nhanh chóng và hiệu quả, điều mà những người tài giỏi hay các tổ chức lớn đôi khi không thể làm được Đặc biệt, lòng nhiệt huyết và quyết tâm của nhân dân trong việc thực hiện con đường cách mạng là điều không thể phủ nhận Hồ Chí Minh tin tưởng vững chắc rằng với tinh thần kiên cường và sức mạnh vô tận của dân tộc, cùng với lòng yêu nước và quyết tâm của quân và dân, chúng ta không chỉ có khả năng giành thắng lợi mà còn chắc chắn sẽ thành công.
Nhân dân đóng vai trò quyết định trong thành công của cách mạng Lòng yêu nước và sự đoàn kết của nhân dân tạo thành một sức mạnh to lớn, không thể bị đánh bại.
- Con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của cách mạng: phải coi trọng, chăm sóc, phát huy nhân tố con người
Hồ Chí Minh, sống gần gũi với nhân dân, đã hiểu rõ yêu cầu giải phóng dân tộc và con người trong bối cảnh đất nước bị xâm lược Năm 1911, Người ra đi với quyết tâm mang lại độc lập và tự do cho dân tộc, xác định rằng trách nhiệm của Người, Đảng và Chính phủ là "làm sao cho nước học hành" Với sự đồng cảm sâu sắc với những người cùng khổ, Hồ Chí Minh không chỉ thể hiện lòng thương xót mà còn có niềm tin vững chắc vào khả năng tự giải phóng của con người Người nỗ lực xây dựng và rèn luyện con người, quyết tâm đấu tranh để mang lại độc lập, tự do và hạnh phúc Trong từng giai đoạn cách mạng, Người xác định rõ mục tiêu, từ giải phóng dân tộc khi còn nô lệ, đến ưu tiên các nhu cầu thiết yếu như ăn, mặc, học hành sau khi chính quyền đã về tay nhân dân.
"Nếu nước độc lập mà dân không được hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lập cũng trở nên vô nghĩa Do đó, chúng ta cần ngay lập tức thực hiện các biện pháp để đảm bảo dân có đủ ăn, đủ mặc, chỗ ở và được học hành Trong Di chúc, Người nhấn mạnh rằng công việc đầu tiên là phải chăm lo cho con người."
Con người là trung tâm của cách mạng, do đó mọi chủ trương, đường lối và chính sách của Đảng và Chính phủ đều hướng tới lợi ích chính đáng của con người Lợi ích này có thể là lâu dài hoặc trước mắt, bao gồm lợi ích của toàn dân tộc cũng như lợi ích của từng bộ phận, giai cấp, tầng lớp và cá nhân Trong hoạt động thực tiễn, mọi việc có lợi cho dân, dù là nhỏ nhất, đều cần được thực hiện một cách hết sức nghiêm túc, trong khi những việc gây hại cho dân, dù nhỏ, phải được kiên quyết tránh xa.
Hồ Chí Minh có niềm tin mãnh liệt vào sức mạnh vĩ đại và năng lực sáng tạo của quần chúng.
Trong sự nghiệp xây dựng đất nước, Hồ Chí Minh đã nhận rõ:
"Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết phải có con người xã hội chủ nghĩa", "có dân thì có tất cả"
Niềm tin vào sức mạnh của dân thể hiện rõ mối quan hệ giữa nhân dân, Đảng và Chính phủ Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng Chính phủ cần có sự ủng hộ của nhân dân để có sức mạnh, trong khi nhân dân cần có sự lãnh đạo của Chính phủ Dân là chủ, Đảng lãnh đạo, tạo nên mối quan hệ tương hỗ Sự đoàn kết giữa dân và bộ đội là rất quan trọng, vì lực lượng mạnh mẽ phụ thuộc vào sự ủng hộ của nhân dân Tin tưởng, học hỏi, tôn trọng và dựa vào dân theo đúng đường lối quần chúng sẽ tạo ra sức mạnh vô địch Chỉ có sự giác ngộ và lao động sáng tạo của hàng triệu quần chúng nhân dân mới có thể đưa sự nghiệp cách mạng giành độc lập dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội đến thành công.
Hồ Chí Minh tin tưởng vào sức mạnh của nhân dân, điều này xuất phát từ niềm tin sâu sắc vào tình người Là một người cộng sản, niềm tin vào quần chúng là yếu tố then chốt, giúp tạo nên sức mạnh cho phong trào Ông khẳng định rằng dân tộc Việt Nam là một dân tộc anh hùng, thể hiện niềm tự hào và lòng tin vào khả năng vượt qua thử thách của nhân dân.
Để duy trì niềm tin vào nhân dân, cần phải chống lại các căn bệnh như xa rời, khinh thường và sợ hãi nhân dân, cũng như thiếu hiểu biết và tình yêu thương đối với họ Việc không yêu thương và tin tưởng nhân dân chính là nguyên nhân dẫn đến căn bệnh quan liêu, mệnh lệnh, gây ra những hệ lụy nghiêm trọng và dẫn đến "hỏng việc".
Con người là động lực chính của cách mạng, đặc biệt là giai cấp công nhân và nông dân, đóng vai trò quan trọng trong sự nghiệp giải phóng dân tộc và xây dựng chủ nghĩa xã hội Nhà nước mới theo tư tưởng Hồ Chí Minh dựa trên nền tảng công - nông - trí Thắng lợi của Cách mạng Tháng Mười khẳng định giai cấp công nhân là trung tâm của thời đại mới, với khả năng lãnh đạo dân tộc vượt qua chủ nghĩa tư bản Để trở thành lực lượng mạnh mẽ, giai cấp công nhân cần liên minh chặt chẽ với giai cấp nông dân và gắn bó với toàn dân tộc.
Không phải ai cũng có thể trở thành động lực cho người khác; chỉ những người được giác ngộ và tổ chức mới có thể làm điều đó Họ cần có trí tuệ, bản lĩnh, văn hóa và đạo đức, được hình thành từ truyền thống lịch sử và văn hóa lâu đời của dân tộc Việt Nam Chính trị, văn hóa và tinh thần là những yếu tố cơ bản tạo nên động lực cho con người.
Con người chỉ có thể phát huy hết khả năng của mình khi hoạt động trong một môi trường có tổ chức và sự lãnh đạo rõ ràng Do đó, sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản là cần thiết để định hướng và thúc đẩy các hoạt động này hiệu quả.
Mối quan hệ giữa con người - mục tiêu và con người - động lực là biện chứng, với việc chăm sóc con người - mục tiêu tốt sẽ tạo ra con người - động lực tích cực Ngược lại, việc tăng cường sức mạnh của con người - động lực sẽ giúp nhanh chóng đạt được các mục tiêu cách mạng.
Cần phải quyết tâm khắc phục kịp thời các phản động lực trong con người và tổ chức, đặc biệt là chủ nghĩa cá nhân Đây là một yếu tố nguy hiểm, dẫn đến nhiều vấn đề như thói quen lạc hậu, di sản xã hội cũ, sự bảo thủ và sự rụt rè trong việc bày tỏ ý kiến Điều này ngăn cản sự đổi mới và sáng tạo, cần phải thay đổi để phát triển.
1.1.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về chiến lược"trồng người'
- "Trồng người" là yêu cầu khách quan, vừa cấp bách, vừa lâu dài của cách mạng.
Hồ Chí Minh khẳng định rằng con người vừa là mục tiêu, vừa là động lực của cách mạng, vì vậy Người rất chú trọng đến sự nghiệp giáo dục và đào tạo Ông nhấn mạnh "lợi ích trăm năm" và mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội, cho thấy tầm quan trọng chiến lược và cấp bách của việc phát triển con người Nhiệm vụ "trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa" và "trồng người" phản ánh tư tưởng lớn về vai trò quyết định của nhân tố con người trong sự nghiệp cách mạng: tất cả vì con người, do con người.
Quan điểm của Hồ Chí Minh về con người và chiến lược trồng người
1.2.1 Có thể hiểu quan niệm của Hồ Chí Minh về con người qua các luận điểm sau:
Hồ Chí Minh định nghĩa về con người với hai nghĩa: nghĩa hẹp chỉ gia đình, anh em, họ hàng và bạn bè, trong khi nghĩa rộng hơn bao gồm đồng bào cả nước Còn nghĩa rộng nhất là toàn thể loài người.
Theo Hồ Chí Minh, “chữ người” chủ yếu ám chỉ con người trong cộng đồng, tồn tại ở ba khu vực địa lý: làng, nước và thế giới Khái niệm này được hiểu theo ba cấp độ: hẹp, rộng và rất rộng, nhấn mạnh bản chất xã hội của con người và mối quan hệ xã hội giữa họ.
Cách hiểu về "Chữ người" nhấn mạnh rằng con người không chỉ là một cá thể đơn lẻ mà còn là thành viên của một cộng đồng xã hội Cộng đồng này bao gồm năm cấp độ: gia đình, họ tộc, làng xóm, dân tộc và nhân loại, như Hồ Chí Minh đã định nghĩa Để trở thành con người, cần có sự kết hợp giữa con người sinh vật học và con người xã hội Do đó, việc nghiên cứu bản chất con người cần xem xét cả hai khía cạnh sinh học và xã hội.
Định nghĩa này nhấn mạnh tiêu chuẩn con người qua khả năng phát triển, phản ánh sự phong phú hay đơn giản của trình độ Sự phát triển của con người phụ thuộc vào cách thức ứng xử và giải quyết các mối quan hệ xã hội, từ gia đình đến quốc gia và quốc tế Việc giao tiếp rộng rãi sẽ giúp con người phát triển hơn, như câu nói “đi một ngày đàng, học một sàng khôn”.
Hồ Chí Minh không chỉ sử dụng thuật ngữ "con người" mà còn nhiều thuật ngữ khác như gia đình, anh em, đồng bào, dân, quần chúng, và sĩ nông công thương để thể hiện sự đa dạng và phong phú của con người Mặc dù cụm từ "con người" chỉ xuất hiện hai lần trong tác phẩm của ông, nhưng qua các thuật ngữ này, Hồ Chí Minh đã khéo léo đề cập đến mọi khía cạnh của nhân loại, từ già trẻ, gái trai đến cán bộ và đảng viên.
Theo Hồ Chí Minh, để tồn tại, con người cần đáp ứng những nhu cầu thiết yếu như ăn, mặc, ở và đi lại Đây là những nhu cầu tối thiểu cho cuộc sống, phản ánh cả bản năng sinh học và nhu cầu xã hội của con người.
Con người khác với động vật ở chỗ ý thức thay thế bản năng, hoặc bản năng ở con người được điều chỉnh bởi ý thức Mặc dù bản năng đã được cải tạo, nó vẫn tồn tại và ảnh hưởng đến toàn bộ cuộc sống của con người Quá trình người hoá diễn ra thông qua sự tương tác giữa yếu tố sinh vật và yếu tố xã hội.
Thực tế, không tồn tại hai loại con người là con người sinh học và con người xã hội, mà chỉ có những cá thể cụ thể phát triển từ con người sinh học thành con người trí tuệ Những con người này không chỉ tồn tại mà còn có ý thức và khả năng trưởng thành trong xã hội loài người.
Theo Hồ Chí Minh, con người không chỉ thích nghi với tự nhiên mà còn chinh phục và cải tạo nó Con người không chịu lệ thuộc vào tự nhiên mà mong muốn làm chủ và tạo ra một thiên nhiên thứ hai để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng Trong quá trình sáng tạo này, mỗi cá nhân luôn là thành viên của một cộng đồng xã hội, tham gia vào việc cải tạo tự nhiên theo chức năng và vai trò của cộng đồng mình.
Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng sự phân biệt giữa con người không chỉ dựa vào chủng tộc hay màu da mà chủ yếu là ở nhận thức về chủng tộc và dân tộc, dẫn đến nhận thức về giai cấp Ông tìm hiểu nguyên nhân khiến người Việt Nam phải chịu cảnh nô lệ và mất nước, đồng thời nhận thấy rằng chỉ có giải phóng giai cấp mới có thể giải phóng các dân tộc trên thế giới Tuy nhiên, Người không có cái nhìn cực đoan về giai cấp, mà luôn kết hợp giữa dân tộc và giai cấp trong mọi vấn đề của cách mạng Việt Nam, đặc biệt là trong vấn đề con người.
Theo tư tưởng Hồ Chí Minh, bản chất con người được thể hiện qua ba mối quan hệ chính: mối quan hệ với cộng đồng, nơi mỗi cá nhân là thành viên; mối quan hệ với chế độ xã hội, nơi con người có thể làm chủ hoặc bị áp bức; và mối quan hệ với tự nhiên, trong đó con người là một phần không thể tách rời và luôn "người hoá" tự nhiên trong các cộng đồng xã hội cụ thể Quan điểm này hoàn toàn phù hợp với lý thuyết mácxít về con người.
Bản chất con người không phải là một khái niệm trừu tượng riêng lẻ, mà là sự tổng hợp của các mối quan hệ xã hội Trong thực tế, bản chất này được hình thành từ các tương tác và ảnh hưởng lẫn nhau giữa các cá nhân trong xã hội.
Trong xã hội, quan hệ sản xuất là yếu tố chủ chốt, ảnh hưởng đến các quan hệ xã hội khác và hình thành quan hệ giai cấp Điều này xác định vị trí của con người trong các giai tầng xã hội khác nhau Do đó, để hiểu bản chất con người trong xã hội có giai cấp, cần xem xét tính giai cấp của họ trước tiên.
Chủ tịch Hồ Chí Minh nhấn mạnh rằng quan hệ sản xuất đã chia con người thành hai nhóm: "giống người bóc lột" và "giống người bị bóc lột" Tuy nhiên, ông cho rằng chỉ khi tổng hoà tất cả các quan hệ xã hội, chúng ta mới có thể hiểu rõ bản chất con người Người không xem nhẹ vai trò của quan hệ sản xuất, nhưng cũng không tuyệt đối hoá nó hay coi đó là yếu tố duy nhất hình thành bản chất con người.
Bản chất con người thay đổi theo sự biến đổi của các quan hệ xã hội, điều này khiến Hồ Chí Minh nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cải tạo con người cũ và xây dựng con người mới Sau khi chế độ thực dân phong kiến bị lật đổ, toàn dân đã bắt tay vào xây dựng một xã hội mới dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, thực hiện chiến lược trồng người.
1.2.2 Quan điểm của Hồ Chí Minh về chiến lược “trồng người”-
“Trồng người” là yêu cầu khách quan, vừa cấp bách, vừa lâu dài của cách mạng