CHỦ ĐỀ VAI TRÒ CỦA MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN ĐỐI VỚI SỰ TỒN TẠI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA CON NGƯỜI, SỰ PHÁT TRIỂN CỦA KINH TẾ-XÃ HỘI pdf

Môi trường tự nhiên cung cấp cho con người: Thức ăn, nước uống, khíthở, nơi ở, nơi làm việc khu vui chơi giải trí, các tài nguyên thiên nhiên phục vụđời sống của con người, con người khô

Chủ đềVai trò của môi trờng tự nhiên

đối với sự tồn tại và phát triển của con ngời,

sự phát triển của kinh tế-xã hội

I Môi TRờNG và VAI TRò Của Môi TRờNG tự nhiên đối với sự PHáT TRIểN Của con ngời

Mụi trường được hiểu theo nhiều nghĩa khỏc nhau Con người sống trờnTrỏi Đất, nờn mụi trường của loài người chớnh là khụng quan bao quanh TrỏiĐất, cú quan hệ trực tiếp đến sự tồn tại và phỏt triển của xó hội loài người TrongĐịa lớ học, người ta gọi đú là mụi trường xung quanh hay là mụi trường địa lớ

Mụi trường sống của con người, tức là tất cả hoàn cảnh bao quanh conngười, cú ảnh hưởng đến sự sống và phỏt triển của con người (như là một sinhvật và như là một thực thể xó hội), đến chất lượng cuộc sống của con người

Con người là sinh vật, nhưng là sinh vật đặc biệt, do con người chế tạo đượccỏc cụng cụ lao động, nhờ thế con người tỏc động vào tự nhiờn một cỏch cú ý thức,làm biến đổi tự nhiờn ở quy mụ ngày càng lớn và ngày càng sõu sắc Ngày nay, hầunhư khụng cũn nơi nào trờn Trỏi Đất khụng chịu tỏc động của con người

Một định nghĩa rừ ràng hơn như: Mụi trường lià tập hợp tất cả cỏc yếu tố tựnhiờn và xó hội bao quanh con người, ảnh hưởng tới con người và tỏc động đến cỏchoạt động sống của con người như: khụng khớ, nước, độ ẩm, sinh vật, xó hội loàingười và cỏc thể chế

* Phân biệt sự khỏc nhau căn bản giữa mụi trường tự nhiờn và mụi trườngnhõn tạo đó là:

Môi trường tự nhiên xuất hiện trên bề mặt Trái Đất không phụ thuộc vàocon người Con người tác động vào tự nhiên, làm cho nó bị thay đổi, nhưng cácthành phần của tự nhiên vẫn phát triển theo quy luật riêng của nó.

Môi trường nhân tạo là kết quả lao động của con người, nó tồn tại hoàntoàn phụ thuộc vào con người Nếu không có bàn tay chăm sóc của con người,thì các thành phần của môi trường nhân tạo sẽ bị huỷ hoại

Môi trường tự nhiên cung cấp cho con người: Thức ăn, nước uống, khíthở, nơi ở, nơi làm việc khu vui chơi giải trí, các tài nguyên thiên nhiên phục vụđời sống của con người, con người không thể tồn tại nếu không có môi trườngxung quanh Môi trường còng là nơi tiếp nhận những chất thải trong sinh hoạttrong quá trình sản xuất và trong các hoạt động khác của con người

Mặc dù môi trường tự nhiên có vai trò rất quan trọng đối với xã hội loàingười, nhưng nó không có vai trò quyết định đến sự phát triển của xã hội Nếugiải thích tình trạng lạc hậu hay tiên tiến của một quốc gia, một dân tộc dựa vàocác đặc điểm của môi trường tự nhiên, thì sẽ bị rơi vào quan điểm sai lầm làhoàn cảnh địa lí quyết định (còn gọi là duy vật địa lí) Sự phát triển của môitrường tự nhiên bao giờ cũng diễn ra chậm hơn sự phát triển của xã hội loàingười Môi trường tự nhiên có sự thay đổi đáng kể phải trải qua thời gian hàng

nghìn, hàng vạn năm, thậm chí hàng triệu năm Vì vậy, nó không thể quyết định

sự phát triển của xã hội Vai trò quyết định sự phát triển của xã hội loài ngườithuộc về phương thức sản xuất, bao gồm cả sức sản xuất và quan hệ sản xuất

Con người có thể làm nâng cao chất lượng môi trường hay làm suy thoáichất lượng môi trường Điều này sẽ có ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của

xã hội loài người

Môi trường là không gian sống của con người và sinh vật Trong quá trìnhtồn tại và phát triển con người cần có các nhu cầu tối thiểu về không khí, độ ẩm,nước, nhà ở cũng như các hoạt động vui chơi giải trí khác Tất cả các nhu cầunày đều do môi trường cung cấp Tuy nhiên, khả năng cung cấp các nhu cầu đócủa con người là có giới hạn và phụ thuộc vào trình độ phát triển của từng quốcgia và ở từng thời kì

Môi trường là nơi cung cấp các nhu cầu về tài nguyên cho con người nhưđất, đá, tre, nứa, tài nguyên sinh vật Tất cả các tài nguyên này đều do môitrường cung cấp và giá trị của tài nguyên phụ thuộc và mức độ khan hiếm và giátrị của nó trong xã hội - Môi trường là nơi chứa đựng, đồng hóa các chất thảicủa con người trong quá trình sử dụng các tài nguyên thải vào môi trường Cáctài nguyên sau khi hết hạn sử dụng, chúng bị thải vào môi trường dưới dạng cácchất thải Các chất thải này bị các quá trình vật lý, hóa học, sinh học phân hủythành các chất vô cơ, vi sinh quay trở lại phục vụ con người Tuy nhiên chứcnăng là nơi chứa đựng chất thải của môi trường là có giới hạn Nếu con ngườivượt quá giới hạn này thì sẽ gây ra mất cân bằng sinh thái và ô nhiễm môitrường

Lễ Phát động quốc gia Chiến dịch “Làm cho thế giới sạch hơn”

S¸ng ngµy15/9, tại TP Đà Nẵng, Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợpTổng Liên đoàn Lao động Việt Nam và UBND TP Đà Nẵng tổ chức Lễ phát động

quốc gia hưởng ứng Chiến dịch “Làm cho thế giới sạch hơn năm 2012” Tham dự

Lễ phát động quốc gia có ông Bùi Cách Tuyến - Thứ trưởng Bộ Tài nguyên vàMôi trường kiêm Tổng cục trưởng Tổng cục Môi trường; ông Đặng Ngọc Tùng -

Ủy viên TW Đảng, Chủ tịch Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam; ông NguyễnNgọc Tuấn - Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng cùng đại diện các Bộ, ban, NgànhTrung ương, Đại sứ quán Australia tại Việt Nam và hơn 1.500 cán bộ và ngườidân TP Đà Nẵng

Phát biểu tại buæi Lễ, ông Bùi Cách Tuyến cho biết: “Cùng với hơn 130quốc gia trên thế giới, Việt Nam long trọng tổ chức Lễ phát động và triển khaicác hoạt động hưởng ứng Chiến dịch Làm cho thế giới sạch hơn năm 2012 tại TP

Đà Nẵng - Thành phố vừa được công nhận là thành phố bền vững về môi trườngcác nước ASEAN Kinh nghiệm từ các nước phát triển đã cho thấy, quá trìnhphát triển kinh tế mà không quan tâm tới các vấn đề môi trường sẽ đưa lại hiệuquả kinh tế thấp, chi phí cho các hoạt động xử lý ô nhiễm sẽ cao hơn chi phí đầu

tư cho các biện pháp kiểm soát ô nhiễm”

Cũng theo Thứ trưởng, Chiến dịch “Làm cho thế giới sạch hơn” do

Australia khởi xướng từ năm 1993 và được Chương trình Môi trường Liên HợpQuốc phát động trên phạm vi toàn cầu, được đồng loạt tổ chức vào tuần thứ 3tháng 9 hằng năm Chiến dịch đã trở thành một sự kiện môi trường quốc tếthường niên quan trọng, thu hút sự tham gia hưởng ứng của hàng trăm triệungười và hơn 130 quốc gia Chiến dịch là dịp quy tụ các doanh nghiệp, nhómcộng đồng, trường học, cá nhân và các quốc gia trên toàn cầu cùng tham gia cáchoạt động cải thiện và bảo vệ môi trường, phục hồi tài nguyên, thu gom, xử lý,tái chế chất thải, giáo dục nâng cao nhận thức cộng đồng

Thứ trưởng Bùi Cách Tuyến nhấn mạnh: Năm 2012, Chiến dịch “Làm cho

thế giới sạch hơn” có chủ đề “Nơi sinh sống của chúng ta… Hành tinh của chúng ta… Trách nhiệm của chúng ta”, được phát động và hưởng ứng trên phạm

vi toàn cầu Chủ đề này đã nhấn mạnh, nêu cao những hành động của mỗi cánhân trong các hoạt động chung của cộng đồng sẽ tác động lên toàn cầu, từ đónâng cao nhận thức của cá nhân, của cộng đồng về trách nhiệm đối với môitrường, góp phần vào những nỗ lực vì môi trường toàn cầu

Nh©n buæi LÔ, Thứ trưởng cũng kêu gọi mọi tổ chức, cá nhân, doanhnghiệp, Bộ, ban ngành, các tỉnh, thành phố và các địa phương trong cả nước cónhững hành động thiết thực để bảo vệ môi trường; cùng nhau liên kết, tạo nênmột sức mạnh to lớn để bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu vì sựphát triển bền vững của đất nước; cần tiếp tục quan tâm nhiều hơn nữa tới côngtác tuyên truyền, giáo dục nâng cao ý thức, nhận thức bảo vệ môi trường cho mọiđối tượng; biến nhận thức về bảo vệ môi trường thành ý thức tự giác và hànhđộng cụ thể Lấy phòng ngừa ô nhiễm làm phương châm hành động, khắc phục

và loại bỏ tư tưởng chạy theo lợi ích kinh tế trước mắt mà coi nhẹ việc bảo vệmôi trường, đồng thời huy động tối đa và đa dạng hóa các nguồn lực đầu tư chocông tác bảo vệ môi trường

Thứ trưởng Bùi Cách Tuyến khẳng định: “Bảo vệ môi trường là vấn đềsống còn của nhân loại, là nhiệm vụ của mỗi người, hãy bắt đầu từ những hoạtđộng bảo vệ môi trường tại chính nơi sinh sống của chúng ta, sẽ có tác động lantỏa đến toàn cầu, làm cho thế giới sạch hơn Trong thời gian tới, Bộ Tài nguyên vàMôi trường sẽ tiếp tục hoàn thiện hệ thống chính sách pháp luật về bảo vệ môitrường phù hợp với sự phát triển kinh tế - xã hội; xây dựng kế hoạch hành độngquốc gia về bảo vệ môi trường đến năm 2020; nghiên cứu, sửa đổi Luật Bảo vệmôi trường 2005 cho phù hợp với yêu cầu của thời kỳ phát triển mới… Đồng thời,vận động, khuyến khích phát triển những công nghệ, mô hình, điển hình tiên tiếntrong công tác bảo vệ môi trường, hướng tới sự phát triển bền vững

Tại buổi Lễ phát động, ông Hugh Borrowman, Đại sứ Australia tại ViệtNam cho biết, Chính phủ Australia đã liên tục hỗ trợ kể từ khi Việt Nam thamgia vào chiến dịch toàn cầu này Sự tham gia của mọi người sẽ sẽ giúp tất cảchúng ta bảo tồn môi trường sống Ông Hugh Borrowman cũng kêu gọi cácthành viên ở gia đình và bạn bè có những hoạt động tương tự ở cộng đồng

Phát biểu tại Lễ phát động, ông Nguyễn Ngọc Tuấn - Phó Chủ tịch UBND

TP Đà Nẵng vui mừng trước sự kiện Chiến dịch Làm cho thế giới sạch hơn 2012

được tổ chức ngay tại Đà Nẵng Trong nhiều năm qua, Đà Nẵng liên tục được

TW đánh giá là đô thị sạch nhất cả nước, du khách đến Đà Nẵng cũng hài lòng

về vệ sinh môi trường của thành phố Cũng theo ông Tuấn, ngay từ bây giờ, từcộng đồng dân cư, các tổ chức xã hội, nhất là các cơ quan, ban ngành phải thamgia vào chiến dịch này với các hoạt động thiết thực nhất: trồng cây, dọn vệ sinh,nạo vét cống rãnh… nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng vµ các địa phương, cácngành cần có biện pháp duy trì thường xuyên các hoạt động về bảo vệ môitrường

Ngay sau khi kết thúc Lễ phát động, lãnh đạo Bộ Tài nguyên và Môitrường, các đại biểu và người dân Đà Nẵng đã ra quân làm vệ sinh môi trường vàtrồng cây xanh tại khu vực Âu thuyền và Cảng cá Thọ Quang (quận Sơn Trà); raquân làm vệ sinh môi trường cấp quận, huyện để hưởng ứng thu gom rác, làmsạch bờ biển và vớt rác trên kênh, mương thoát nước, nạo vét cống rãnh ở tất cảcác quận, huyện của thành phố

Ngoài ra, trong khuôn khổ các hoạt động hưởng ứng Chiến dịch “Làm chothế giới sạch hơn” năm 2012 diễn ra sáng ngày 15/9 tại Đà Nẵng, còn có cáchoạt động sôi nổi khác nh: Lễ trồng cây hưởng ứng Chương trình Quỹ một triệucây xanh cho Việt Nam tại khu vực Âu thuyền Thọ Quang; “Ngày hội tái chế

chất thải và tiờu dựng xanh” tại Trường tiểu học Lý Cụng Uẩn với cỏc hoạt độngchớnh như trưng bày, triển lóm tranh ảnh về thảm họa mụi trường, ụ nhiễm đạidương những nỗ lực bảo vệ mụi trường của Đà Nẵng; thi làm cỏc sản phẩm tỏichế; trao đổi chất thải lấy quà tặng, trao đổi kinh nghiệm xõy dựng cỏc mụ hỡnhbảo vệ mụi trường, sử dụng năng lượng tỏi tạo

II VAI TRò Của Môi TRờNG tự nhiên đối VớI Sự PHáT TRIểN CúA kinh tế - xã hội

Phỏt triển kinh tế xó hội là quỏ trỡnh nõng cao điều kiện sống về vật chất

và tinh thần của con người qua việc sản xuất ra của cải vật chất, cải tiến quan hệ

xó hội, nõng cao chất lượng văn hoỏ Phỏt triển là xu thế chung của từng cỏ nhõn

và cả loài người trong quỏ trỡnh sống Giữa mụi trường và sự phỏt triển cú mốiquan hệ hết sức chặt chẽ: mụi trường là địa bàn và đối tượng của sự phỏt triển,cũn phỏt triển là nguyờn nhõn tạo nờn cỏc biến đổi của mụi trường

Trong hệ thống kinh tế xó hội, hàng hoỏ được di chuyển từ sản xuất, lưuthụng, phõn phối và tiờu dựng cựng với dũng luõn chuyển của nguyờn liệu, nănglượng, sản phẩm, phế thải Cỏc thành phần đú luụn ở trạng thỏi tương tỏc với cỏcthành phần tự nhiờn và xó hội của hệ thống mụi trường đang tồn tại trong địa bàn

đú Khu vực giao nhau giữa hai hệ thống trờn là mụi trường nhõn tạo

Tác động của hoạt động phát triển đến môi trường thể hiện ở khía cạnh có lợi

là cải tạo môi trường tự nhiên hoặc tạo ra kinh phí cần thiết cho sự cải tạo đó, nhưng

có thể gây ra ô nhiễm môi trường tự nhiên hoặc nhân tạo Mặt khác, môi trường tựnhiên đồng thời cũng tác động đến sự phát triển kinh tế xã hội thông qua việc làmsuy thoái nguồn tài nguyên đang là đối tượng của hoạt động phát triển hoặc gây rathảm hoạ, thiên tai đối với các hoạt động kinh tế xã hội trong khu vực Các quốc gia

có trình độ phát triển kinh tế khác nhau có các xu hướng gây ô nhiễm môi trườngkhác nhau

Ví dụ: Ô nhiễm do dư thừa: 20% dân số thế giới ở các nước giàu hiện sửdụng 80% tài nguyên và năng lượng của loài người

Ô nhiễm do nghèo đói: những người nghèo khổ ở các nước nghèo chỉ cócon đường phát triển duy nhất là khai thác tài nguyên thiên nhiên (rừng, khoángsản, nông nghiệp, ) Do đó, ngoài 20% số người giàu, 80% số dân còn lại chỉ sửdụng 20% phần tài nguyên và năng lượng của loài người

Mâu thuẫn giữa môi trường và phát triển trên dẫn đến sự xuất hiện cácquan niệm hoặc các lý thuyết khác nhau về phát triển:

Lý thuyết đình chỉ phát triển là làm cho sự tăng trưởng kinh tế bằng (0)hoặc mang giá trị (-) để bảo vệ tài nguyên thiên nhiên của trái đất

Một số nhà khoa học khác lại đề xuất lấy bảo vệ để ngăn chặn sự nghiêncứu, khai thác tài nguyên thiên nhiên

Năm 1992 các nhà môi trường đã đưa ra quan niệm phát triển bền vững, đó làphát triển trong mức độ duy trì chất lượng môi trường, giữ cân bằng giữa môi trường

và phát triển

Phát triển kinh tế mù quáng sẽ huỷ hoại môi trường Song, phát triển một nềnkinh tế với phương châm công nghiệp hoá, hiện đại hoá một cách có ý thức, sángsuốt, có sự kiểm soát chặt chẽ của Nhà nước, của toàn thể xã hội thì việc bảo vệ môitrường sẽ được đảm bảo

Phát triển bền vững là một chiến lược phát triển mới của xã hội loài người.

Đó là “sự phát triển đáp ứng được yêu cầu của hiện tại nhưng không gây trở ngạicho việc đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau” (1)

“Tăng trưởng kinh tế là một phương tiện cơ bản để có thể có được pháttriển, nhưng bản thân nó chỉ là một đại diện rất không hoàn hảo của tiến bộ xãhội” (2) Vậy, sự không hoàn hảo của tăng trưởng kinh tế trong tương tác của nóvới môi trường trong phát triển bền vững được thể hiện như thế nào?

Điều rất dễ nhận thấy và không thể bác bỏ là: hệ thống kinh tế và hệ thốngmôi trường sinh thái không dung hoà nhau mà bộc lộ những mâu thuẫn mangtính sinh tồn ngày càng trở nên rất rõ nét trong sự phát triển của xã hội hiện đại.Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là để làm kinh tế và đạtbằng được các mục tiêu kinh tế, các mối liên quan về môi trường sinh thái đã bị

bỏ qua, thiếu sự tôn trọng khi ứng dụng khoa học tự nhiên và khoa học kỹ thuật.Đối với các nước đang phát triển, nguồn tài nguyên thiên nhiên có vai trò rất tolớn, đóng góp đáng kể vào tỉ lệ tăng trưởng kinh tế Song, nếu khai thác nguồntài nguyên này một cách quá mức, dẫn đến hệ sinh thái bị mất cân đối nghiêmtrọng, ô nhiễm môi trường gia tăng Đó chính là hậu quả lớn nhất do tăng trưởngkinh tế mà không quan tâm bảo vệ môi trường Dẫn đến là: ngày càng nhìn thấy

rõ giới hạn của sự tăng trưởng là việc chuyển đổi từ trạng thái con người bị thiênnhiên đe doạ và phải chống lại nó trước đây, sang trạng thái con người đang đedoạ thiên nhiên, xâm hại đến môi trường, trong khi môi trường là yếu tố không thểthiếu cho sự tồn tại và phát triển của chính con người Theo nhiều dự báo, nếu conngười cứ khai thác như mức hiện nay, trong số các tài nguyên khoáng vật (tàinguyên không tái tạo được) có thể duy trì: sắt được 173 năm, than được 150 năm,nhôm được 55 năm, đồng được 48 năm, vàng được 29 năm; các nguồn tài nguyênsinh vật, rừng rậm trong 170 năm nữa sẽ bị đốn hết, trong đó, mưa rừng nhiệt đới

có thể hết nhẵn sau 40 năm nữa Các nhà khoa học chỉ ra rằng, hiện nay trên tráiđất đã không còn tìm thấy một vùng đất nào hoàn toàn không bị ô nhiễm Sự ô

nhiễm nghiêm trọng môi trường trái đất không chỉ tạo ra khủng hoảng sinh thái

mà còn tạo ra khủng hoảng sinh tồn của con người” (3)

Đã có rất nhiều bài học cho các nước vì quá coi trọng tăng trưởng kinh tếnhanh, tạo được sự bứt phá lớn về kinh tế, mong vượt lên các nước khác về kinh

tế, song đã phải trả giá đắt về việc làm cạn kiệt và suy thoái môi trường TrungQuốc – quốc gia có sự phát triển thần kỳ về nền kinh tế đã trở thành gánh nặngcho môi trường là một ví dụ

Trung Quốc hiện có 16 trong 20 đô thị ô nhiễm nhất trên thế giới; 4 đô thị

tệ nhất nằm ở vùng Đông Bắc giàu than đá (70% nhu cầu năng lượng của Trungquốc lấy từ than đá) Mưa acid chứa sunphur dioxide từ các nhà máy điện than

đá thải ra rơi trên 1/4 lãnh thổ Trung Quốc, làm giảm năng suất mùa màng và xóimòn mọi công trình xây dựng Đất đai Trung Quốc cũng tàn lụi vì phát triển Phárừng, song song với khai thác quá mức đồng cỏ để nuôi súc vật và canh tác đãbiến các vùng ở Đông Bắc Trung Quốc thành sa mạc Sa mạc Gôbi đang dầnxâm chiếm miền Tây và Bắc Trung Quốc, lan rộng mỗi năm khoảng nửa triệuhéc ta 1/4 lãnh thổ Trung Quốc nay đã thành sa mạc do mất rừng Cục Lâm vụTrung Quốc ước lượng là hiện tượng sa mạc hoá đã biến 400 triệu dân TrungQuốc thành người tị nạn môi sinh, phải tìm kiếm nơi ở mới Đất đai bị ô nhiễmcũng gây lo ngại về an toàn thực phẩm Sông Dương Tử và sông Hoàng Hà là hainguồn cung cấp nước quan trọng nhất cho Trung Quốc bị ô nhiễm nặng SôngDương Tử tiếp nhận 40% nước cống, hơn 80% nước thải chưa qua xử lý SôngHoàng Hà cung cấp nước cho 150 triệu người và nước tưới cho 15% đất nôngnghiệp Trung Quốc, nhưng 2/3 nước sông này không an toàn và 10% vào loạinước cống thải Báo cáo tiên đoán lượng mưa ở lưu vực 3 con sông trong 7 lưuvực chính của Trung Quốc, nghĩa là các vùng xung quanh sông Hoài, sông Liêu

và sông Hải sẽ giảm, làm mất đi 37% sản lượng lúa mì, lúa gạo và bắp vào năm

2050 Để sản xuất một đơn vị hàng hoá, Trung Quốc phải tiêu thụ tài nguyên gấp

7 lần so với Nhật Bản, 6 lần so với Hoa Kỳ và 3 lần so với Ấn Độ (4)