(SKKN HAY NHẤT) sử dụng phương pháp hình học để giải bài toán tìm GTLN,GTNN của mô đun số phức trong việc ôn thi tốt nghiệp THPT năm 2021 tại trường THPT lê lai

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁTRƯỜNG THPT LÊ LAI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP HÌNH HỌC ĐỂ GIẢI BÀI TOÁN TÌM GTLN, GTNN CỦA MÔ ĐUN SỐ PHỨC TRONG VIỆC ÔN THI TỐT NGHIỆP THPT

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT LÊ LAI

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP HÌNH HỌC ĐỂ GIẢI BÀI TOÁN TÌM GTLN, GTNN CỦA MÔ ĐUN SỐ PHỨC TRONG VIỆC ÔN THI TỐT

NGHIỆP THPT NĂM 2021 TẠI TRƯỜNG THPT LÊ LAI

Người thực hiện: Hồ Phương Nam

SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Toán

THANH HOÁ NĂM 2021

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

1 MỞ ĐẦU 1

1.1.Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu 1

1.3 Đối tượng nghiên cứu 1

1.4 Phương pháp nghiên cứu 1

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 1

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm 1

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng Sáng kiến kinh nghiệm 4

2.3 Giải pháp thực hiện 4

2.4 Hiệu quả của Sáng kiến kinh nghiệm 17

3 KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ 19

3.1 Kết luận 19

3.2 Kiến nghị 19

0 UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

1 MỞ ĐẦU 1.1.Lí do chọn đề tài

Từ năm học 2016-2017, Đề thi môn Toán trong Kỳ thi THPT quốc gia, nay là Kỳthi tốt nghiệp THPT đã thay đổi từ hình thức tự luận sang hình thức trắc nghiệm kháchquan Chính điều này đã tạo ra một sự chuyển biến lớn trong cả dạy và học ở các nhàtrường Để đạt được điểm số cao trong kỳ thi này, học sinh không cần chỉ nắm vững kiếnthức cơ bản, làm thuần thục các dạng toán quan trọng mà cần có khả năng tư duy logiccao để tiếp cận vấn đề một cách nhanh nhất, chọn được cách giải quyết nhanh nhất tìm rađáp án Đây thực sự là một thách thức lớn đối với mỗi giáo viên chúng ta

Trong quá trình giảng dạy, ôn thi, làm đề tôi phát hiện ra rằng: các bài toán vậndụng cao tìm GTLN, GTNN của mô đun số phức nếu học sinh tiếp cận theo hướng tựluận quen thuộc sẽ rất khó giải quyết được vấn đề trong thời gian ngắn

Chính vì những lý do trên nên tôi tổng hợp các kinh nghiệm trong quá trình giảngdạy của mình và nghiên cứu Đề thi THPT Quốc gia năm 2018, năm 2019, Đề thi Tốtnghiệp năm 2020 và Đề tham khảo của Bộ giáo dục và đào tạo năm 2021, tôi quyết định

chọn đề tài : “SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP HÌNH HỌC ĐỂ GIẢI BÀI TOÁN TÌM GTLN, GTNN CỦA MÔ ĐUN SỐ PHỨC TRONG VIỆC ÔN THI TỐT NGHIỆP THPT NĂM 2021 TẠI TRƯỜNG THPT LÊ LAI” Nhằm đưa ra phương án tối ưu

nhất giúp học sinh giải quyết được các bài toán ôn thi Tốt nghiệp THPT trong năm 2021

và những năm tiếp theo

1.2 Mục đích nghiên cứu

Tôi chọn đề tài sáng kiến kinh nghiệm này trước hết nhằm mục đích tạo một tài liệutham khảo nhỏ giúp các em học sinh trong nhà trường có thêm một phương pháp tiếp cậnnhanh và hiệu quả khi gặp những bài toán tìm GTLN, GTNN của mô đun số phức nhằmgiúp các em có khả năng lấy được điểm cao trong kỳ thi Tốt nghiệp THPT năm 2021

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài chủ yếu tập trung xây dựng phương pháp hình học

để giải bài toán GTLN, GTNN của mô đun số phức

1.4 Phương pháp nghiên cứu

+ Nghiên cứu lí luận: Kế hoạch năm học của Nhà trường, Kế hoạch hoạt động chuyên môn của

Tổ Toán – Tin

+ Đề thi THPT Quốc gia môn Toán năm 2017, 2018, 2019, 2020; Đề minh họa năm

2021

+ Thực tiễn quá trình giảng dạy của bản thân và của đồng nghiệp

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm

1 Số phức

1UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

a Định nghĩa: Cho số phức có dạng: với , trong đó gọi là phần

thực của , gọi là phần ảo của , gọi là đơn vị ảo thỏa mãn

b Biểu diễn hình học của số phức

Trên mặt phẳng tọa độ , mỗi số phức được biểu diễn bởi điểm

Ngược lại, mỗi điểm biểu diễn duy nhất một số phức là

b Phương trình tiếp tuyến

Cho điểm nằm trên đường tròn Phương trình tiếp tuyến với tại M là

3 Đường Elip

a Định nghĩa đường Elip

Cho hai điểm cố định và một độ dài không đổi 2a lớn hơn

Elip là tập hợp các điểm M trong mặt phẳng sao cho

Ta có thể viết trong đó là tiêu điểm Độ dài gọi là tiêu cự của elip

2UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

b Phương trình chính tắc của elip

Trong mặt phẳng Oxy cho hai tiêu điểm và độ dài không đổi 2a Khi

đó ta có phương trình chính tắc của elip , trong đó

c Các thành phần của elip (E)

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng Sáng kiến kinh nghiệm

Qua trao đổi với các thầy cô giáo trong bộ môn toán nhà trường, tôi nhận thấy việccác thầy cô vẫn đang còn dạy các em tìm lời giải cho các bài toán: Tìm GTLN, GTNNcủa mô đun số phức theo phương pháp biến đổi trực tiếp và dùng bất đẳng thức để đánhgiá Vì vậy, tôi nhận thấy với cách làm như vậy sẽ đưa học sinh vào một số thử tháchtrong việc làm bài thi Tốt nghiệp THPT Quốc gia:

Một là, thời gian các em dành để tìm ra đáp số của bài toán mất nhiều thời gian.

Hai là, một số bài toán phức tạp các em sẽ gặp khó khăn trong việc định hướng

tìm lời giải Ngược lại, những em có hướng giải quyết bài toán thì không đủ thời gian đểtìm lời giải nên dẫn đến tình huống đoán mò

Từ thực tế đó, đòi hỏi cần có cách tư duy bài toán theo cách giải toán trắc nghiệm,trong đó việc khai thác tối đa tính trực quan của việc biểu diễn số phức bằng hình họcviệc giải toán là việc làm rất cần thiết trong việc ôn thi Tốt nghiệp THPT Quốc gia củanhà trường trong giai đoạn hiện nay

2.3 Giải pháp thực hiện

Trong quá trình dạy học ôn thi THPT Quốc gia trong 3 năm gần đây, qua nghiêncứu đề thi chính thức của Bộ giáo dục và đào tạo năm 2018, 2019, 2020 và đề minh họanăm 2021 Tôi xin đưa ra cách hướng dẫn học sinh kỹ thuật ghép bảng biến thiên để tìmlời giải cho một số bài toán vận dụng cao về tìm GTLN, GTNN của mô đun số phức sau:

DẠNG 1: CỰC TRỊ CỦA MÔ ĐUN SỐ PHỨC LIÊN QUAN ĐẾN 1 SỐ PHỨC CÓ ĐIỂM BIỂU DIỄN LÀ MỘT ĐƯỜNG TRÒN, ĐƯỜNG THẲNG

Biến đổi và gọi

thì ta có M thuộc đường tròn tâm ,

khi M là giao điểm của đường thẳng OI với đường tròn nên hiệu

Xét điểm A(- 1; 1) thì và lớn nhất khi AM = R + AI =

5UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

H M

Gọi thì M thuộc đường tròn (C), tâm I(3; 4), R = và ta có:

Để T lớn

nhất thì d tiếp xúc với đường tròn (C), khi đó

(lấy t > 0) Ta có M(5; 5) nên Chọn D.

6

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

bởi thuộc đường tròn tâm , bán kính R.

Mặt khác ta cósuy ra

là đường thẳng nên IM nhỏ nhất khi IM vuông góc với tại M.

, chứng tỏ Chọn A.

Cách 2 (Trắc nghiệm - Công thức tính nhanh)

Ta có và đường thẳng là khi đó trong Mode 2 ta

.Gọi thì ta cần tìm min , vì A và B khác phía đối với

Ví dụ 8. Xét các số phức z thỏa mãn Gọi m, M lần lượt là

DẠNG 2: CỰC TRỊ CỦA MÔ ĐUN SỐ PHỨC LIÊN QUAN ĐẾN 2 HOẶC NHIỀU

SỐ PHỨC CÓ ĐIỂM BIỂU DIỄN LÀ ĐƯỜNG TRÒN ĐOẠN THẲNG

Ví dụ 9 Cho hai số phức , thỏa mãn và Gọi a, b lần

lượt là giá trị lớn nhất và giá trị nhỏ nhất của Khi đó bằng

8

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Gọi là điểm biểu diễn là vectơ biểu diễn ; là điểm biểu diễn

là vectơ biểu diễn ; là điểm biểu diễn là vectơ biểu

.Gọi và là điểm biểu diễn

Ta có :

. Chọn B

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Ví dụ 11. Giả sử là hai nghiệm phức của phương trình

Lời giải

Ta chia cả hai vế cho và được Đặt thì ta có

hay ta có , nói cách khác hai số

cùng thuộc đương tròn tâm O, bán kính R = 1 Gọi A, B biểu diễn các số

thì từ suy ra OAB là tam giác đều Không giảm tổng quát chọn

Nhận xét: Đôi khi ta xem như Elip (thay đổi) hoặc đường tròn (thay đổi) và nhìn nhận

theo cách mở rộng xem như elip ảo hay đường tròn ảo để giải toán nhanh hơn

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Cho điểm M thuộc đường thẳng và P, Q thuộc 2 đường tròn Tìm

Rõ ràng ta có nhỏ nhất khi P, Q thuộc các đoạn MI, MK và do

tính đối xứng nên = 2MK Vậy

Chọn A.

DẠNG 3: CỰC TRỊ CỦA MÔ ĐUN SỐ PHỨC LIÊN QUAN ĐẾN SỐ PHỨC CÓ ĐIỂM BIỂU DIỄN LÀ ELIP

Ví dụ 14. Cho số phức z thỏa mãn và Tính

Lời giải

Gọi là điểm biểu diễn số phức z, thì giả thiết:

nên M thuộc elip có phương trình

(1) Hoàn toàn tương tự M thuộc elip (2) Quy đồng và cân

việc thay số:

Chọn A.

11UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Nhận xét. Cách giải trên có thể một số em còn băn khoăn, sau đây ta có thể giải như sau

Gọi là điểm biểu diễn số phức w và biểu diễn các số

khi đó từ (1) ta có Mà ta có

nhiên bài toán cho trường hợp đặc biệt nên ta cũng xem xét để giải nhanh hơn

Ví dụ 16. Cho thỏa mãn Tìm giá trị lớn nhất của

tích M là một Elip Nhận xét rằng là trung điểm của

và ta cần tính độ dài lớn nhất của KM, khi đó vị trí

cần tìm tại D, mà sao cho (không đổi)nên suy ra

Điểm M chạy trên một elip ảo (trục lớn 2m thay đổi) Vị trí của M tại H, sao cho

BÀI TẬP TỰ LUYỆN Câu 1 (SGD Nghệ An - THPT Liên trường) Cho số phức và gọi là hainghiệm phức của phương trình ( có phần thực dương) Giá trị nhỏ nhất

13UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

của biểu thức được viết dưới dạng

Câu 5 [THPT Chuyên Nguyễn Quang Diệu – Đồng Tháp] Gọi S là tập hợp các số

phức thỏa mãn Gọi z1, z2 là hai số phức thuộc S có mô đun nhỏ

Câu 8 (THPT Hậu Lộc 2-Thanh Hóa ) Cho hai số phức thỏa mãn

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Câu 10 Cho hai số phức , thỏa mãn ,

Câu 13 [THPT Thăng Long - Hà Nội] Cho số thực a thay đổi và số phức z thỏa mãn

Trên mặt phẳng tọa độ, gọi I 3; 4 và M là điểm biểu diễn

số phức z Khi a thay đổi thì MI đạt nhỏ nhất là:

Câu 14 ( THPT Chuyên Đại học Vinh ) Giả sử là hai trong các số phức z thỏa

Câu 16 (THPT Chuyên Ngữ – Hà Nội ) Cho hai số phức , thỏa mãn

và Tìm giá trị lớn nhất của biểu thức

Câu 17 [SGD Lào Cai ] Biết số phức z thỏa mãn đồng thời hai điều kiện

của số phức z + i

Câu 18 [THPT Chuyên Quang Trung] Gọi S là tập hợp tất cả các giá trị thực của m để

ảo Tổng các phần tử của S là:

15

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Câu 20. Cho số phức thỏa mãn điều kiện Giá trị nhỏ nhất của biểu

là các số hữu tỉ Giá trị của là

16

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

2.4 Hiệu quả của Sáng kiến kinh nghiệm

Trong năm học 2020 – 2021 vừa qua, được sự góp ý xây dựng của Tổ bộ môn,được sự đồng ý của Ban chuyên môn nhà trường, tôi đã áp dụng việc dạy học tại lớp12A1 tiết ôn tập thi Tốt nghiệp THPT QG và cùng thời điểm thầy Phạm Chí Đạt cùngdạy nội dung trên đối với lớp 12A2 Sau khi dạy xong, chúng tôi đã tổ chức kiểm tra đốivới lớp thực nghiệm (TN) là lớp 12A1 và lớp đối chứng (ĐC) là lớp 12A2 Ngoài kết quảbài kiểm tra, tôi còn kiểm tra mức độ hứng thú học tập của học sinh bằng phiếu thăm dò,với 4 mức độ:

- Mức độ 1: Rất hứng thú học

- Mức độ 2: Có hứng thú, nhưng không có ý định tìm tòi sáng tạo thêm

- Mức độ 4: Không hứng thú Không hiểu nhiều vấn đề

Kết quả thể hiện qua biểu đồ sau:

Biểu đồ so sánh mức độ hứng thú học tập của 2 lớp sau khi thực nghiệm

Biểu đồ so sánh kết quả học tập của 2 lớp sau khi thực nghiệm

Từ kết quả trên, cũng như xem xét bài làm của học sinh, tôi thấy rằng:

Học sinh lớp thực nghiệm có hứng thú học tập hơn hẳn so với học sinh lớp đối chứng

Kết quả kiểm tra của lớp thực nghiệm tỉ lệ học sinh khá giỏi tăng, tỉ lệ học sinh trungbình, yếu giảm, còn lớp đối chứng tỉ lệ khá giỏi giảm, tỉ lệ trung bình và yếu lại tăng lên

17UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Việc định hướng về phương pháp trong làm bài của học sinh lớp thực nghiệm tốt hơn lớp đối chứng.

Học sinh lớp thực nghiệm tự tin hơn khi đứng trước bài kiểm tra Không bị bất ngờ trong từng bài toán, trình bày lời giải ngắn gọn, rõ ràng

Khi dạy một nội dung khó nhưng cách tiếp cận dễ dàng dẫn đến việc học của học sinhcũng nhẹ nhàng hơn, giảm áp lực cho giáo viên đứng lớp

Được đồng nghiệp ở tổ bộ môn đánh giá cao và xem đây là một tài liệu quan trong giảng dạy môn Giải tích ôn thi Tốt nghiệp THPT QG

Từ đó có thể khẳng định cách dạy luyện tập như trên đã mang lại hiệu quả trong quá trình dạy học môn Giải tích ở trường THPT Lê Lai

18UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

nhỏ trong việc giảng dạy tại trường THPT Lê Lai Cụ thể:

Về lí luận: SKKN đã góp phần khẳng định việc xây sử dụng phương pháp hình họcgiúp học sinh xử lí nhanh được các bài toán vận dụng và vận dụng cao trong phần tìmGTLN, GTNN của mô đun số phức

Về thực tiễn: SKKN là một giáo án luyện tập môn Giải tích có hiệu quả dành cho bản thân và đồng nghiệp trong Tổ bộ môn

3 2 Kiến nghị

Tổ chuyên môn cần tổ chức những diễn đàn trao đổi về chuyên môn để giáo viên có thể học hỏi kinh nghiệm và phổ biến các SKKN của cá nhân

XÁC NHẬN CỦA THỦ Thanh Hóa, ngày 20 tháng 05 năm 2021

TRƯỞNG ĐƠN VỊ Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mình viết,

không sao chép nội dung của người khác

Hồ Phương Nam

19UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com