(SKKN HAY NHẤT) sử dụng phương pháp dạy học khám phá ở chủ đề xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong chương trình lịch sử 10

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁTRƯỜNG THPT NGA SƠN SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ Ở CHỦ ĐỀ XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA DÂN TỘC TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

TRƯỜNG THPT NGA SƠN

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC KHÁM PHÁ Ở CHỦ ĐỀ XÂY DỰNG VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA DÂN TỘC TRONG CHƯƠNG TRÌNH LỊCH SỬ LỚP 10 THPT

Người thực hiện: Hoàng Thị Nga

Chức vụ: Giáo viên SKKN thuộc môn: Lịch Sử

THANH HOÁ NĂM 2021

1.3 Phạm vi, đối tượng và giá trị sử dụng của đề tài 3

2.4 Hiệu quả sáng kiến đối với hoạt động dạy và học 14

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lí do chọn đề tài.

Trong suốt quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, vănhóa truyền thống luôn được giữ gìn và phát huy Đó là kết quả quả của quá trìnhtiếp thu và sáng tạo tinh hoa của văn hóa thế giới để không ngừng hoàn thiệnmình Văn hóa dân tộc Việt Nam đã đã hun đúc nên tâm hồn, khí phách cáchbản lĩnh của người Việt Nam, làm rạng rỡ lịch sử dân tộc

Với ý nghĩa to lớn đó, khi dạy nội dung lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đếnđến đầu thế kỷ XIX trong chương trình Lịch Sử lớp 10 trung học phổ thông,giáo viên không chỉ dạy cho các em tìm hiểu lịch sử hình thành và phát triển củaquốc gia dân tộc Việt Nam mà còn có nhiệm vụ giáo dục các em lòng tự hàotruyền thống văn hóa của dân tộc mình

Tìm hiểu lịch sử văn hóa dân tộc học sinh rất tò mò và hứng thú để hiểu vàbiết nên khi dạy những bài này bài giáo viên thường cung cấp tư liệu, tranh ảnh,bảng biểu , thảo luận nhóm, sử dụng kỹ thuật mới như mảnh ghép, kĩ thuật kwl

qua đó học sinh có thể tìm hiểu và rút ra nhận thức cho mình

Nhằm phát triển tư duy sáng tạo, giúp học sinh biết cách tìm tòi khám phátrong quá trình học tập để hiểu đúng lịch sử văn hóa dân tộc từ đó có tráchnhiệm với bản thân, gia đình, quê hương đất nước biết tôn trọng gìn giữ và pháthuy những truyền thống tốt đẹp văn hóa dân tộc Sau nhiều năm giảng dạy tôi đãtìm tòi nghiên cứu phương pháp dạy học khám phá với những kĩ thuật dạy họcmới để áp dụng vào thực tiễn dạy học nhằm phát triển tư duy sáng tạo của họcsinh và nâng cao hiệu quả của môn học.Với lí do trên và thực tế giảng dạy vớikinh nghiệm thu được tôi đã tiến hành đề tài sáng kiến kinh nghiệm với nội

dung: “sử dụng phương pháp dạy học khám phá ở chủ đề xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong Lịch sử lớp 10 THPT”.

1.2 Mục đích nghiên cứu.

Việc nghiên cứu đề tài: “sử dụng phương pháp dạy học khám phá ở chủ

đề xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong Lịch sử lớp 10 THPT” sẽ

lâu, biết nhận diện kiến thức biết giải thích, so sánh, đánh giá một sự kiện hay hiện tượng lịch sử khi làm bài kiểm tra, bồi dưỡng lòng yêu nước cho các em.

1.3 Phạm vi, đối tượng và giá trị sử dụng của đề tài:

1.3.1 Phạm vi, đối tượng:

- Áp dụng cho chủ đề: Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc Việt Nam từ thế kỷ thứ X đến đầu thế kỷ XIX chương trình Sách giáo khoa lớp 10

- Đối tượng nghiên cứu của sáng kiến là áp dụng cho học sinh ở mức độ trung bình khá trởlên lớp 10 trường THPT Nga Sơn - Thanh Hóa Tất nhiên với từng đối tượng lớp mà sẽ có những nộidung minh họa hoặc các câu hỏi áp dụng sẽ là khác nhau

- Thực nghiệm ở lớp 10B,10E và đối chứng lấy ở lớp 10G,10I

1.3.2 Giá trị sử dụng:

- Đề tài có thể ứng dụng làm tài liệu tham khảo cho giáo viên để thực hiện phương phápkhám phá lịch sử trong những chủ đề văn minh, văn hóa dân tộc trong chương trình Lịch Sử lớp 10THPT

- Có thể dùng cho học sinh nghiên cứu để hình thành kĩ năng, phương pháp học tập tốt hơn thông qua các kĩ thuật dạy học

1.4 Phương pháp nghiên cứu.

- Nghiên cứu các kĩ thuật dạy học phù hợp nội dung của từng phần

- Phương pháp hỏi đáp: câu hỏi rõ ràng dễ hiểu và phù hợp với nội dung

- Phương pháp đánh giá, phân tích, xử lý thông qua trắc nghiệm khách quan để đánh giá năng lực của các em

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM 2.1 Cơ sở lí luận.

2.1.1 Phương pháp dạy học khám phá.

Trong dạy học tích cực, phương pháp dạy học khám phá (có hưóng dẫn) làmột trong các phương pháp dạy học có hiệu quả và dễ vận dụng trong các nhàtrường phổ thông nước ta hiện nay Với phương pháp này, học sinh được chiếmlĩnh kiến thức một cách tự nhiên, không khiên cưỡng Con đường đi đến kiếnthức mới được xây dựng trên cơ sở kiến thức đã có sẵn của học sinh, thông qua

hoạt động học tập tích cực của học sinh, dưới sự định hướng, giao việc của giáoviên mà được tìm ra, sẽ làm cho học sinh thấy hứng thú và kích thích tìm tòikiến thức mới Hơn nữa, trong bất kỳ điều kiện cơ sở vật chất nào, thầy và tròcũng đều có thể vận dụng linh hoạt phương pháp này trong dạy và học một cách

có hiệu quả Chính vì vậy, phưong pháp dạy học khám phá có hướng dẫn đãnhanh chóng chiếm được sự quan tâm của các nhà giáo dục, đã được nghiêncứu, khuyến khích ứng dụng trong dạy học ở các cấp học của nước ta hiện nay

Phương pháp dạy học khám phá (có hưóng dẫn) nhằm tích cực hóa hoạtđộng học tập tập và phát triển tính sáng tạo của người học trong đó các hoạtđộng học tập tập được tổ chức định hướng bởi giáo viên người học không thụđộng, chờ đợi khi mà tự học học tích cực tham gia vào quá trình tìm hiểu khámphá, phát hiện kiến thức, vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề trong thựctiễn, qua đó lĩnh hội nội dung học tập và phát triển năng lực sáng tạo Phươngpháp này đem lại cho người học hứng thú niềm vui trong học tập muốn biết,kích thích động não học sinh, giúp các em khẳng định mình trong học tập

2.1.2 Đặc trưng của dạy học khám phá DHKP

1) Phương pháp: DHKP trong nhà trường không nhằm phát hiện những điều loài ngườichưa biết, mà chỉ nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh một số tri thức mà loài người đã phát hiện được.Phương pháp DHKP thường được thực hiện thông qua những câu hỏi hoặc những yêu cầu hành động, màkhi học sinh giải đáp hoặc thực hiện thì dần xuất hiện con đường dẫn đến tri thức

2) Mục đích của phương pháp DHKP: không chỉ là làm cho học sinh lĩnh hội sâu sắcnhững tri thức của môn học, mà quan trọng hơn là trang bị cho họ những thủ pháp suy nghĩ, những cáchthức phát hiện và giải quyết vấn đề mang tính độc lập, sáng tạo

3) Các hoạt động trong DHKP: thường được tổ chức theo nhóm, mà mỗi thành viên củanhóm đều tích cực tham gia trả lời câu hỏi của giáo viên, bổ sung các câu trả lời của bạn và cùng thamgia vào quá trình đánh giá kết quả học tập

2.1.3 Các hình thức của dạy học khám phá

Các dạng của hoạt động khám phá trong học tập là:

- Trả lời câu hỏi.

- Điền từ, điền bảng

- Lập bảng, biểu, đồ thị, sơ đồ

- Thử nghiệm, đề xuất giả thuyết, phân tích nguyên nhân, thông báo kết quả

- Thảo luận, tranh cãi về một vấn đề được nêu ra

2.2 Thực trạng vấn đề

Hiện nay môn Lịch sử ở trường THPT học sinh chưa thực sự hứng thú, các

em lĩnh hội kiến thức một cách thụ động , đôi lúc còn gò bó chưa thoải mái chưasẵn sàng tiếp nhận kiến thức thông tin mà giáo viên truyền đạt, khó khăn điềunày gây trở ngại cho người dạy vì vậy sử dụng kĩ thuật dạy học vào bài dạy cụthể là hình thức hợp lý nhất học sinh chủ động sẵn sàng tiếp nhận thông tin hứngthú khi học tập, hình hình thành thói quen tự học, tự khám phá kiến thức pháttriển tư duy sáng tạo sáng tạo năng lực giải quyết vấn đề

Phương pháp dạy học khám phá (có hưóng dẫn) hiện nay được sử dụng khá phổbiến trong quá trình giảng dạy, có thể thiết kế bài dạy theo chủ đề giúp ngườihọc chủ động trong việc nắm bắt kiến thức, tìm hiểu thông tin và lĩnh hội kiếnthức sau khi học

Trong quá trình thiết kế giáo án để giảng dạy các bài, tiết lịch sử văn hóa dân tộctrong chương trình Lịch Sở lớp 10, bản thân cũng như các đồng nghiệp ít chú ýđến sử dụng và khai thác triệt để phương pháp dạy học khám phá (có hưóng dẫn)nên ít sử dụng hoặc không tự sử dụng để giảng dạy Mặt khác, khi dùng phươngpháp dạy học khám phá (có hưóng dẫn) để giảng thường có các nhược điểm nảysinh từ bản thân của phương pháp, hoặc chưa nhận thức đúng tầm quan trọngcủa phương pháp dạy học khám phá (có hưóng dẫn) trong dạy học lịch sử, nênrất ngại thiết kế, mà đã bỏ qua

Đối với học sinh chưa làm quen với việc học Lịch sử bằng phương pháp, họckhám phá nên có hạn chế trong việc tự tạo lập các nội dung để khám phá kiếnthức

Vì lẽ đó các tiết dạy diễn ra hoặc sơ sài hay ôm đồm nặng về thuyết trình dẫnđến việc học sinh ngại học, hiệu quả chưa cao

2.3 Các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả

Tôi xin nêu một số giải pháp dựa trên cơ sở lý luận dạy học bằng phươngpháp khám phá lịch sử , cũng như đưa ra một số thực nghiệm đã giảng ở trên lớpnhư sau:

Trước hết giáo viên xác định mục đích bài học là củng cố kiến thức trọngtâm cho học sinh giúp các em phát triển năng lực tự học, tự khám phá kiến thứcthành hiểu biết của mình rồi sâu chuỗi lại để hiểu rõ hơn bản chất chất của sựkiện để từ đó hình thành kĩ năng giải thích chứng minh

Khi dạy chủ đề xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc từ thế kỷ thứ X đến

đầu thế kỷ XIX - sách giáo khoa Lịch sử 10, Tôi đã sử dụng một số hoạt động

+Bước 1: tạo bốn mảnh ghép có thể di chuyển để học sinh chọn lựa

+Bước 2: chuẩn bị 4 hình ảnh có câu hỏi

Mảnh ghép số 1: Hình ảnh Văn Miếu Quốc Tử Giám và đặt câu hỏi:

công trình kiến trúc này ở đâu?

Mảnh ghép số 2: Hình ảnh múa rối nước và đặt câu hỏi: Đây là trò chơi dân gian gì? Ở đâu? Em biết gì về trò chơi này

Mảnh ghép số 3: Hình ảnh thờ cúng tổ tiên và đặt câu hỏi: Đây là tục

lệ gì của nhân dân ta? Tục lệ này nói lên điều gi?

Mảnh ghép số 4: Trích đoạn bài Bình ngô đại cáo và đặt câu hỏi: Tác giả của bài thơ này là ai?

+ Bước 3: Giáo viên chọn học sinh xung phong nhanh nhất lựa chọn mảnh ghép và trả

lời câu hỏi chính xác Giáo viên nhận xét và cho điểm

Hình ảnh cuối cùng là lời dẫn vào bài mới

2.3.2 Sử dụng sơ đồ KWL hoặc KWLH

Sử dụng sơ đồ dạy học KWL, KWLH trong chủ đề xây dựng và phát triển

văn hóa dân tộc từ thế kỷ thứ X đến đầu thế kỷ XIX- sách giáo khoa Lịch sử 10

là phù hợp vì nó vừa sức với các em Học sinh có thể vận dụng những hiểu biếtcủa mình về văn hóa dân tộc vào bài học

Chủ đề này gồm 2 tiết được tổng hợp từ bài 20, bài 24 và phần 3 của bài

25 Giáo viên có thể chia thành những nội dung như sau:

Tiết 1 - Tư tưởng, tôn giáo, giáo dụcTiết 2 - Văn học, nghệ thuật, khoa học kĩ thuật

*Tiết 1: Giáo viên hướng dẫn học sinh tìm hiểu theo 2 giai đoạn:

+ Giai đoạn 1: Tư tưởng, tôn giáo, giáo dục Việt Nam từ thế kỉ X - thế kỉ XV

+ Giai đoạn 2: Tư tưởng, tôn giáo, giáo dục Việt Nam từ thế kỉ XVI - XIX

* Cách tiến hành:

- Bước 1: Chuẩn bịGiáo viên chuẩn bị những phiếu KWL (theo mẫu) trên khổ giấy A4, A0

Sơ đồ KWL: + Phiếu số 1: Em hãy viết những điều mình biết (K)và muốn biết(W) về tư tưởng, tôn giáo, giáo duc của nước ta trong các thế kỉ X - XV

Những điều đã biết Những điều muốn biết Những điều đã được học

biết (K) biết (W) được học (L)

- Bước 2: Thực hiệnGiáo viên phát phiếu học tập A4 rồi yêu cầu học sinh hoàn thiện phiếu trả lời ởnhà, có thể là sơ đồ được định hướng như sau:

+ Phiếu số 1: Em hãy viết những điều mình biết (K)và muốn biết(W) về tư tưởng, tôn

giáo, giáo dục của nước ta trong các thế kỉ X đến thế kỉ XV

1 Nho giáo do Khổng Tử - Nho giáo có ảnh hưởng như thế sáng lập ở Trung Quốc nào trong đời sống chính trị xã hội Tam cương ngũ thường ở Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ

XV?

- Tam cương, ngũ thường là gì?

2 Phật giáo thờ Phật Tổ Vì sao Phật giáo lại phát triển thịnh Các ngôi chùa thờ Phật đạt ở thời Lý - Trần?

Phật giáo phát triển thịnh đạt Phật giáo có ảnh hưởng như thế

ở thời Lý - Trần nào trong đời sống tinh thần của

- Tín ngưỡng dân gian là tục người Việt Nam?

thờ cúng tổ tiên, thờ cúng các Vì sao người Việt vẫn gìn giữ tục lệ thần linh, các vị anh hùng có thờ cúng tổ tiên

công với quê hương đất nước vai trò của tín ngưỡng dân gian

trong đời sống tinh thần của người Việt?

3 Giáo dục là học tập và thi - Các triều đại Lý, Trần, Hồ, Lê đã

giáo dục để nâng cao dân trí thế nào ? bồi dưỡng nhân tài cho đất - Nội dung giáo dục của nước ta

- Hạn chế của giáo dục nước ta thời

kỳ này là gì?

+ Phiếu số 2: Em hãy viết những điều mình biết (K)và muốn biết(W) về tư tưởng, tôn

giáo, giáo dục của nước ta trong các thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX

(L)

1 Nho giáo do Khổng Tử Vì sao Nho giáo từng bước suy thoái sáng lập ở Trung Quốc trong các thế kỉ XVI đến thế kỉ XIX?

Tam cương ngũ thường

2 Phật giáo thờ Phật Tổ Phật giáo có ảnh hưởng như thế nào Nhiều ngôi chùa được xậy trong đời sống tinh thần của người dựng, tượng phật được khắc Việt Nam?

- Thiên Chúa giáo thờ chúa ta như thế nào?

Giêsu Nhiều nhà thờ được Vì sao nhà Nguyễn lại cấm đạo

- Tín ngưỡng dân gian là tục Vì sao người Việt vẫn gìn giữ tục lệ thờ cúng tổ tiên, thờ cúng các thờ cúng tổ tiên

thần linh, các vị anh hùng có vai trò của tín ngưỡng dân gian trong công với quê hương đất nước đời sống tinh thần của người Việt

3 Giáo dục là học tập và thi Vì sao giáo dục thời kì này không

cử giáo dục để nâng cao dân thúc đẩy kinh tế phát triển?

trí bồi dưỡng nhân tài cho đất Vì sao nhà Nguyễn không lấy Trạng

+ Phiếu số 1: Em hãy viết những điều mình biết (K), muốn biết(W) và được học(L) về tư

tưởng, tôn giáo, giáo dục của nước ta trong các thế kỉ X - XV

Những điều đã biết Những điều muốn biết Những điều đã được học

1 Nho giáo do Khổng - Nho giáo có ảnh - Thời Lý, Trần Nho giáo dần

Tử sáng lập ở Trung hưởng như thế nào trong dần trở thành hệ tư tưởng chính Quốc đời sống chính trị xã hội thống của giai cấp thống trị, chi Tam cương ngũ thường ở Việt Nam từ thế kỷ X phối nội dung giáo dục thi cử

đến thế kỷ XV? song không phổ biến trong nhân

- Tam cương, ngũ thường dân.

là gì? - Thời Lê: Độc tôn nho giáo.

2 Phật giáo thờ Phật Tổ Vì sao Phật giáo lại phát - Thời Lý - Trần được phổ biến Các ngôi chùa thờ Phật triển thịnh đạt ở thời Lý - rộng rãi, chùa chiền được xây Phật giáo phát triển Trần? dựng khắp nơi, sư sãi đông thịnh đạt ở thời Lý - Phật giáo có ảnh hưởng - Thời Lê sơ, Phật giáo bị hạn Trần như thế nào trong đời chế, đi vào trong nhân dân.

- Tín ngưỡng dân gian sống tinh thần của người - Đạo giáo.Tín ngưỡng dân tộc

là tục thờ cúng tổ Việt Nam? thờ cúng tổ tiên và những người tiên, thờ cúng các thần Vì sao người Việt vẫn gìn có công với làng nước.

linh giữ tục lệ thờ cúng tổ tiên

3 Giáo dục là học tập - Các triều đại Lý, Trần, - Nền giáo dục từng bước hình

và thi cử Hồ, Lê đã quan tâm và thành, phát triển,:

giáo dục để nâng cao phát triển giáo dục như + 1070: Lý Thánh Tông lập Văn

tài cho đất nước - Nội dung giáo dục của + 1075(Lý Nhân Tông): Mở

nước ta thời kỳ này là gì? khoa thi đầu tiên ở kinh thành.

- Hạn chế của giáo dục + 1076: Lập Quốc Tử Giám sau nước ta thời kỳ này là gì? Văn Miếu

+ 1484(Lê Thánh Tông) cho dựng bia tiến sĩ.

-Số người đi học ngày càng tăng, trình độ dân trí được nâng cao.+ Phiếu số 2: Em hãy viết những điều mình biết (K), muốn biết(W) và được học(L) về tư

tưởng, tôn giáo, giáo dục của nước ta trong các thế kỉ XVI - XIX.

Những điều đã biết Những điều muốn biết Những điều đã được học

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

1 Nho giáo do Khổng Tử Vì sao Nho giáo từng bước -Thế kỷ XVI – XVIII: Nho sáng lập ở Trung Quốc suy thoái trong các thế kỉ giáo mất dần vị thế độc Tam cương ngũ thường XVI đến thế kỉ XIX? tôn.

-Nguyễn:Độc tôn nho giáo.

2 Phật giáo thờ Phật Tổ Phật giáo có ảnh hưởng - Thế kỷ XVI – XVIII, Nhiều ngôi chùa được xậy như thế nào trong đời sống Phật giáo được mở rộng dựng, tượng phật được tinh thần của người Việt hoạt động.

- Thiên Chúa giáo thờ chúa Thiên Chúa giáo du nhập - Từ thế kỷ XVI, đạo Thiên Giêsu Nhiều nhà thờ được vào nước ta như thế nào? chúa được du nhập vào xây dựng Vì sao nhà Nguyễn lại cấm nước ta Chữ Quốc ngữ

đạo Thiên Chúa? theo mẫu tự Latinh ra đời

- Tín ngưỡng dân gian là Vì sao người Việt vẫn gìn ( XVII).

tục thờ cúng tổ tiên, thờ giữ tục lệ thờ cúng tổ tiên - Nhà Nguyễn, cấm đoán cúng các thần linh, các vị vai trò của tín ngưỡng dân Thiên Chúa giáo.

anh hùng có công với quê gian trong đời sống tinh

hương đất nước thần của người Việt

3 Giáo dục là học tập và Vì sao giáo dục thời kì *Thế kỷ XVI - XVIII thi cử này không thúc đẩy kinh tế + Ở Đàng Trong: 1646, giáo dục để nâng cao dân phát triển? chúa Nguyễn mở khoa thi trí bồi dưỡng nhân tài cho Vì sao nhà Nguyễn không đầu tiên.

chữ Nôm lên thành chữ viết chính thống.

- Hạn chế: Nội dung giáo

dục chủ yếu là kinh sử, không chú trọng nội dung KH-KT.

*Thế kỷ XIX- số người đi học, đi thi giảm sút

- Bước 4: Đại diện học sinh trình bày sơ đồ, giáo viên nhận xét kết luận