(SKKN HAY NHẤT) sử dụng phương pháp phân vai trong dạy học bài lực hấp dẫn định luật vạn vật hấp dẫn – vật lí 10

Đề tài nghiên cứu của tôi là: “Sử dụng phương pháp phân vai trong dạy học bài: Lực hấp dẫn.. Dạy học theo phương pháp phân vai làm cho nội dung học tập trở nên có ý nghĩa hơn, góp phần đ

A MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong những năm gần đây học sinh trong cả nước có xu hướng chọn tổhợp khoa học xã hội(KHXH) ngày càng tăng lên qua từng năm: năm 2017 là43%, 2018 là 48%, 2019 là 53% và 2020 là 55,38% Trong khi đó, học sinhchọn tổ hợp khoa học tự nhiên(KHTN) ngày càng giảm, từ 38,01% năm 2017giảm còn 32,9% năm 2020 Đối với trường tôi đang công tác trong năm học

2020 số học sinh đăng kí ban KHXH là 63,7%, số học sinh đăng kí ban KHTN

là 36,3%, không có học sinh đăng kí cả hai ban Học sinh lựa chọn KHXH đểđược điểm cao và khó bị điểm liệt Tuy nhiên điều này dẫn đến hệ lụy trong việc

đào tạo nguồn nhân lực của đất nước Nền kinh tế ngày càng đòi hỏi nhiều laođộng liên quan đến khoa học - công nghệ, nhất là các ngành nghề liên quan đếnSTEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán) Nếu học sinh chọn KHTN ngàycàng giảm, không chỉ ảnh hưởng đến nguồn nhân lực của đất nước, địa phương

mà còn ảnh hưởng đến đời sống và thu nhập của họ sau này Xu hướng thế giới

cho thấy các ngành nghề STEM ngày càng dễ có việc làm, có thu nhập cao,trong khi các ngành xã hội số việc làm hạn chế Điều này làm cho bản thân tôi làgiáo viên giảng dạy môn vật lí có rất nhiều trăn trở

Vì vậy, khi nghiên cứu đề tài này, bản thân tôi mong muốn sau khi họcxong, học sinh không những nắm vững kiến thức mà còn thân thiện, gần gũi vớithầy cô giáo, bạn bè, tự tin phát biểu trước tập thể Từ đó, các em có thể tìm đếnthầy cô, bạn bè đã biết để giải thích những điều còn vướng mắc Các em có thểcùng nhau tham gia các hoạt động để tăng thêm sự đam mê môn học, giúp các

em phối hợp với nhau tốt hơn, sôi nổi hơn và hiểu nhau hơn nữa, tạo tiền đề chocon đường tương lai sau này của các em

Vì vậy, tôi đã đúc rút và cụ thể hóa thành sáng kiến kinh nghiệm, muốntrao đổi, chia sẽ cùng đồng nghiệp Đề tài nghiên cứu của tôi là:

“Sử dụng phương pháp phân vai trong dạy học bài: Lực hấp dẫn Định

luật vạn vật hấp dẫn – Vật lí 10

2 Mục đích nghiên cứu

Dạy học theo phương pháp phân vai là một hình thức dạy học vừa có

tính hợp tác, vừa có tính thực tiễn cao Dạy học theo phương pháp phân vai làm

cho nội dung học tập trở nên có ý nghĩa hơn, góp phần đổi mới phương phápdạy học, thay đổi phương thức đào tạo, tạo ra môi trường thuận lợi cho học sinhrèn luyện và phát triển, phát huy tính tích cực, tự lực, chủ động, sáng tạo của

học sinh, giúp học sinh phát triển khả năng giao tiếp

1UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Khi dạy học theo phương pháp phân vai sẽ giúp học sinh phát huy suynghĩ tích cực, tư duy sáng tạo đặc biệt hứng thú tìm hiểu Qua việc thực hiện bàihọc, sẽ giúp giáo viên bộ môn không chỉ nắm bắt kiến thức mình dạy mà cònkhông ngừng trao đổi kiến thức các môn học khác để tổ chức hướng dẫn họcsinh giải quyết các tình huống, các vấn đề đặt ra trong môn học đạt hiệu quả caonhất.

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3 1 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng học sinh THPT lớp 10

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu xây dựng cơ sở lí thuyết: Dựa trên các nguồn tàiliệu tham khảo trên mạng internet, SGK, SGV để xây dựng cơ sở lí luận cho

đề tài nghiên cứu

- Điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin: Thực hiện điều tra, khảo sát,

xử lí thông tin thực tế tại đơn vị để tiến hành nghiên cứu

- Phương pháp thống kê, xử lí số liệu: Thực hiện điều tra, xử lí số liệu thực

tế, so sánh và đối chiếu số liệu trước và sau khi thực hiện ứng dụng đề tài

B NỘI DUNG ĐỀ TÀI

1 Cơ sở lí luận

Dạy học theo phương pháp phân vai là một mô hình dạy học lấy học sinhlàm trung tâm Nó giúp phát triển kiến thức và các kỹ năng liên quan thông quanhững nhiệm vụ mang tính mở, khuyến khích học sinh tìm tòi, hiện thực hoánhững kiến thức đã học trong quá trình thực hiện và tạo ra những sản phẩm củachính mình Chương trình dạy học theo phương pháp phân vai được xây dựngdựa trên những câu hỏi định hướng quan trọng, lồng ghép các chuẩn nội dung và

tư duy bậc cao trong những bối cảnh thực tế

2UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Bài học thiết kế theo phương pháp phân vai chứa đựng nhiều kỹ thuật dạyhọc khác nhau, có thể lôi cuốn được mọi đối tượng học sinh không phụ thuộcvào cách học của các em.

2 Thực trạng vấn đề

Trong thực tế giảng dạy của nhiều năm qua, bài “Lực hấp dẫn Định luậtvạn vật hấp dẫn” là bài dạy tương đối phức hợp, đòi hỏi cả người dạy và ngườihọc phải biết vận dụng, phát huy kiến thức của nhiều môn học Tuy nhiên, dothời lượng của bài học có hạn, nên đa phần giáo viên chỉ chú trọng đến việc khaithác nội dung cơ bản kiến thức môn học chính và giải bài tập về lực hấp dẫn, mà

ít quan tâm đến các kiến thức có liên quan, hoặc chỉ mang tính chất nhắc lại,nhắc đến một cách hình thức, không tiến hành các phương pháp hỗ trợ để các emhiểu một cách sâu sắc và vận dụng một cách có hiệu quả nhất

Xuất phát từ thực trạng và nhận thức trên Để nâng cao hiệu quả dạy học, tôi đã mạnh dạn tìm tòi, thử nghiệm một số phương pháp nhằm nâng caochất lượng dạy học, phát huy được tính tự giác, tính tích cực chủ động của họcsinh thông qua các nhiệm cụ thể được phân công

-3 Giải pháp và tổ chức thực hiện bài “Lực hấp dẫn Định luật vạn vật hấp dẫn”

3.1 Nội dung chính của bài được thể hiện qua sơ đồ sau:

3.2 Các hoạt động dạy học

3UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Hoạt động 1: Xây dựng ý tưởng

Xây dựng bộ câu hỏi định hướng

- Tại sao táo rụng nhưng Mặt Trăng không rơi? Lực nào giữ cho Mặt Trăngchuyển động gần như tròn đều quanh Trái Đất? Lực nào giữ cho Trái Đất chuyểnđộng gần như tròn đều quanh Mặt Trời? Tại sao mọi vật rơi tự do về phía Trái Đất?

- Trong lịch sử, nhờ nắm vững và vận dụng và quy luật của thủy triều, chaông ta đã có những trận thắng ngoại xâm oanh liệt trên sông Bạch Đằng vào thế

kỉ X và thể kỉ XIII, góp phần giữ gìn đất nước ngày nay

- Hiện tượng thủy triều hình thành do nguyên nhân nào, các tác dụng tích cực và tiêu cực của thủy triều?

- Là học sinh THPT, các em có những biện pháp gì để giữ gìn và bảo vệ môi trường nhằm hạn chế các vấn đề ô nhiễm, dịch bệnh sau những ngày ngập nước?Hướng dẫn học sinh xác định mục tiêu và thảo luận về ý tưởng

Hoạt động 2: Lập kế hoạch thực hiện

Bảng phân công nhiệm vụ và dự kiến các sản phẩm của mỗi nhóm

Phân vai

Nhà sử học

Nhà vật lý

Nhà thiên văn học

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Nhà bác học Niuton

Trưởng phòng Khí

tượng thủy văn và

Biến đổi khí hậu (Sở

Tài nguyên môi

trường)

Hoạt động 3: Thực hiện( thực hiện ngoài giờ học)

Học sinh thực hiện theo kế hoạch đã lập

Hoạt động 4: Trình bày sản phẩm và đánh giá

Nội

Mục tiêu cần đạt dung

- Trả lời được câu hỏi: Vật rơi có hút trái đất không, vì sao?

- Đặt ra câu hỏi: Vì sao táo rụng nhưng Mặt Trăng khôngrơi?

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Chuyển - Khẳng định giữa Trái Đất và Mặt Trăng tồn tại một lựcđộng

- Kết luận: Lực hấp dẫn là loại lực chi phối chuyển động của

Mặt

- Giải thích vì sao táo rụng nhưng Mặt Trăng không rơi.Trời

- Nêu định nghĩa lực hấp dẫn và đặc điểm

- Phát biểu nội dung và viết biểu thức định luật vạn vật hấp

công thức tính gia tốc rơi tự do g Tính được gia tốc rơi tự

do khi vật ở gần mặt đất

- Tìm clip, hình ảnh về hiện tượng thủy triều

- Giải thích nguyên nhân

Thủy

- Chỉ ra các tác dụng tích cực của thủy triềutriều

- Chỉ ra tác dụng tiêu cực của thủy triều

- Đề xuất các biện pháp bảo vệ môi trường

3.3 Các câu hỏi kiểm tra đánh giá sau giờ học

Bài tập 1 Hai tàu thủy có khối lượng 50000 tấn ở cách nhau 1 km Lấy g = 10m/s2

So với lực hấp dẫn giữa chúng với trọng lượng của một quả cân có khối lượng 20g

6UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Bài tập 2 Quan sát các hình ảnh sau

đây về hiện tượng ngập úng ở hai thànhphố lớn là Hà Nội và Thành phố HồChí Minh khi có triều cường dâng, em

có suy nghĩ gì để giúp giảm bớt hiệntượng triều cường và khắc phục hậuquả do nó gây ra

3.4 GIÁO ÁN

Tiết 21 - Bài 11 LỰC HẤP DẪN – ĐỊNH LUẬT VẠN VẬT HẤP DẪN

1 Mục tiêu bài học:

1.1 Về thái độ

- Có ý thức tích cực trong các hoạt động , độc lập tư duy và hợp tác nhóm

- Có thái độ đúng đắn trong việc bảo vệ môi trường, bảo vệ tổ quốc

1.2.Về kiến thức:

+ Môn Vật lí:

- Nêu được khái niệm về lực hấp dẫn và các đặc điểm của lực hấp dẫn

- Phát biểu được định luật vạn vật hấp dẫn

- Viết được công thức của lực hấp dẫn và giới hạn áp dụng công thức đó

+ Môn Lịch sử: Học sinh có những hiểu biết sâu sắc và hiểu rõ nguyên nhân về

“chiến thắng Bạch Đằng”, chiến thắng năm 1288 của nhà Trần trước quânNguyên - Mông Từ đó bồi đắp thêm lòng yêu nước, tự hào, tự tôn dân tộc

+ Môn Địa lí: Học sinh giải thích được nguyên nhân, biết được quy luật và hiểu

được tác dụng tích cực, tiêu cực của “ hiện tượng Thủy triều”

+ Môn giáo dục công dân : Học sinh có ý thức giữ gìn và bảo vệ môi trường

nhằm hạn chế các vấn đề ô nhiễm, dich bệnh sau những ngày ngập nước

1.3 Về kỹ năng:

- Viết được công thức của lực hấp dẫn và giới hạn áp dụng công thức đó

- Dùng kiến thức về lực hấp dẫn để giải thích một số hiện tượng liên quannhư: sự rơi tự do, chuyển động của các hành tinh, hiện tượng thủy triều …

- Phân biệt lực hấp dẫn với các loại lực đã học

- Vận dụng công thức của lực hấp dẫn để giải các bài tập về lực hấp dẫn

7UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

2 Tiến trình hoạt động dạy học:

Hoạt động 1: Đặt vấn đề và phân công nhiệm vụ cho từng nhóm

Nội dung

Xác địnhtên chủ đề

8UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Xây dựngcác tiểu chủđề/ ý tưởng

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

- GV gợi ý bằng các câu hỏi giúp

HS xác định nhiệm vụ cần thựchiện cho mỗi tiểu chủ đề

+ Chiến thắng Bạch Đằng năm - Thảo luận và lên kế hoạchChiên thăng Bach Đăng năm 938 thực hiện nhiệm vụ: Chia lớp

có ý nghĩa lịch sử to lớn, là mốc thành 5 nhóm, mỗi nhóm thựcson chói lọi châm dưt hơn một

nghin năm Băc thuôc;;̣ mơ ra môṭ - Nhóm 1: Tìm hiểu về nguyên

kỷ nguyên mơi trong lich sư dântôc;̣ Em hãy nêu diễn biến, nguyênnhân và bài học kinh nghiệm củachiến thắng đó

10UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Xác định

11

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

sảncầnhiện

cáo:

+Nhóm 1:Phim hoạt hình về

Chiến thắng Bạch Đằng; Bài thuyết trình về các bài học kinh nghiệm rút ra từ chiến thắng đó.

+Nhóm 2: Video về sự rơi

của các vật và kết luận

+ Nhóm 3: Bài thuyết trình về

lực hấp dẫn, định luật vạn vậthấp dẫn

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

- Thảo luận nhóm

để xử lý thông tin

và lập dàn ý báocáo

- Hoàn thành báocáo của nhóm

Hoạt động 3: TRÌNH BÀY SẢN PHẨM DỰ ÁN

(Thực hiện trên lớp)

- Thời gian trình bày của mỗi nhóm không quá 4 phút

- Nội dung câu hỏi và trả lời phản biện của các nhóm khác không quá 3 phút Đối với những câu hỏi có nội dung dài thì được giải đáp ở ngoài tiết học

-Giáo viên chiếu giáo án Powerpoint tóm tắt, nhấn mạnh kiến thức của

chủ đề dạy học(5 ph)

Nội dung

Báo cáo kếtquả

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Đánh giá quátrình thực hiện

dự án, rút kinhnghiệm

Tổ 1 (đóng vai các Nhà sử học) thuyết trình về

Chiến thắng Bạch Đằng năm 938.

Báo cáo, đánh giá, nhận xét sản phẩm thảo luận

14UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Các tổ thảo luận và trả lời câu hỏi của tổ 4 đưa ra

MỘT SỐ HÌNH ẢNH SẢN PHẨM HOẠT ĐỘNG CỦA HỌC SINH

15UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Tập san Thủy triều

16UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Bức tranh tuyên truyền bảo vệ môi trường của tổ 2

MỘT SỐ HÌNH ẢNH HỌC SINH THAM GIA

VỆ SINH LỚP HỌC, VƯỜN TRƯỜNG

17UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

MỘT SỐ HÌNH ẢNH HỌC SINH THAM GIA

BUỔI HỌC NGOẠI KHÓA

4 Hiệu quả của đề tài

Qua quá trình thực nghiệm, tôi đã sử dụng phương pháp phân vai vào bài:

“Lựchấp dẫn Định luật vạn vật hấp dẫn – Vật lí 10” Bài này được dạy song song cùng thời gian và chéo nhau với 2 loại giáo án:

-Giáo án thực nghiệm có sử dụng phương pháp phân vai vào soạn bài và giảngdạy

- Giáo án đối chứng không sử dụng phương pháp đóng vai

18UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Sau khi dạy sau, tôi tiến hành khảo sát kết quả học tập và khảo sát về tính hiệuquả hợp tác nhóm ở lớp thực nghiệm(TN) và lớp đối chứng(ĐC)

1 Khảo sát sau khi thực hiện đề tài

1.1 Khảo sát kết quả học tập

Nội dung

Lớp TN 11A2

Lớp ĐC 11A3

1.2 Khảo sát về tính hiệu quả trong hợp tác nhóm

Thời điểm khảo

PHIẾU ĐÁNH GIÁ TÍNH HIỆU QUẢ TRONG HỢP TÁC NHÓM

1 Hãy đánh giá sự đóng góp của em trong nhóm theo thang điểm từ 1

đến 5 (5 điểm là cao nhất):

5 điểm: Có những đóng góp rất quan trọng (đối với tất cả các phần của

nhiệm vụ học tập và trong tất cả các giai đoạn thực hiện; tạo điều kiện hỗ trợ công việc của các bạn khác trong nhóm mà không làm thay).

4 điểm: Có đóng góp ý nghĩa (đưa ra những gợi ý quan trọng và giúp đỡ các

bạn khác một cách có hiệu quả; có vai trò tác động đến tất cả các phần của nhiệm vụ học tập ).

3 điểm: Có một số đóng góp (đưa ra một số gợi ý hữu ích, đôi khi giúp đỡ

người khác nghiên cứu, giải quyết vấn đề và đóng góp cho việc phát triển các phần khác nhau của nhiệm vụ học tập).

19UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

2 điểm: Có đóng góp nhỏ (đưa ra ít nhất 1 gợi ý hữu ích, đôi khi giúp đỡ

người khác, lãng phí ít thời gian, có vai trò nhỏ trong việc phát triển một hoặc hai phần khác nhau của nhiệm vụ học tập).

1 điểm: Không có đóng góp thực sự nào (không đưa ra gợi ý gì, không giúp

đỡ ai, không hoàn thành việc được nhóm giao, lãng phí thời gian).

C KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

1 Kết luận

Kết quả của các lớp có tổ chức dạy học theo phương pháp phân vai cao hơnhẳn lớp tiến hành dạy học theo hình thức như cũ và học sinh rất hứng thú với cácnhiệm vụ học tập được giao Khi thực hiện nhiệm vụ học các em được làm việctheo nhóm nhiều, được tiếp cận nhiều hình thức học tập, đồng thời thái độ họctập của các em sôi nổi hơn Đó là kết quả của những hoạt động tích cực mà giáoviên đã tổ chức, hướng dẫn cho các em trong quá trình dạy - học theo phươngpháp mới

Thông qua việc tổ chức dạy học bài “Lực hấp dẫn – Định luật vạn vật hấpdẫn” , học sinh không chỉ nắm được kiến thức vật lí cần thiết về lực hấp dẫn,định luật vạn vật hấp dẫn mà còn tăng thêm lòng tự hào, tự tôn dân tộc khi tìmhiểu và hiểu sâu sắc về “ chiến thắng Bạch Đằng”, đồng thời giải thích được

“hiện tượng Thủy triều”, từ đó nêu được những biện pháp bảo vệ môi trườngsống ở cấp độ vi mô và vĩ mô

2 Khuyến nghị

Từ những kết luận này một lần nữa cho chúng ta thấy được rằng việc sử

dụng các phương pháp dạy học tích cực (trong đó có dạy học theo phương pháp phân vai) là đúng đắn thiết thực để phát huy năng lực người học, phù hợp

với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay

Trên cơ sở của đề tài này có thể mở rộng phạm vi nghiên cứu sang các bàikhác thuộc chương trình vật lý phổ thông, kể cả việc tổ chức, hướng dẫn HS pháttriển các bài tập thí nghiệm theo hướng này Để có đủ cơ sở cho việc kết luận vềhiệu quả của phương pháp này cần thực hiện nhiều lần và trên các đối tượng khácnhau Vấn đề này sẽ là hướng nghiên cứu tiếp theo của tôi trong quá trình công tác

3 Kiến nghị:

Hiện nay HS THPT đang học tới 13 môn học, trong đó môn vật lý có nộidung kiến thức khá nặng, mà để học theo phương pháp này thì HS cần đầu tư

20UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com