(SKKN HAY NHẤT) phương pháp giải các dạng bài tập nguyên phân trong chương trình sinh học lớp 10

Gần đây trong các kỳthi học sinh giỏi, Sở Giáo dục Thanh Hoá đã đa nội dung thi là kiến thức lớp 10 và 11 thì việc giúp học sinh có một phơng pháp để giải bài tập phầnnguyên phân trong c

Trang 1

1 MỞ ĐẦU 1.1 Lớ do chọn đề tài

Đất nớc đang bước vào thời kỳ công nghiệp 4.0 cần có những conngời mới không chỉ nắm vững các kiến thức mà còn biết vận dụng lýthuyết đó vào thực tiễn, có kỹ năng thực hành thành thạo Vì thếnhiệm vụ đặt ra cho giáo dục là phải giúp học sinh phát triển một cáchtoàn diện, lý thuyết phải đi đôi với thực hành Muốn vậy bên cạnh việc

đổi mới và hoàn thiện chơng trình thì cần có sự điều chỉnh thíchhợp trong ph-ơng pháp giảng dạy Từ đó mỗi giáo viên đứng lớp cần chủ

động tìm tòi cho mình một phơng pháp lên lớp phù hợp nhằm phát huycao nhất tính chủ động sáng tạo của học sinh

Trong chơng trình sinh học 10 có rất nhiều kiến thức mới và khó,

đòi hỏi học sinh phải đợc luyện tập nhiều mà thời lợng cho chơng trìnhlại quá ít Trong quá trình giảng dạy tôi nhận thấy học sinh nắm đợc lýthuyết nhng khi vận dụng vào làm bài tập đặc biệt là phần bài tập vềnguyên phân giảm phân thì còn nhiều hạn chế Gần đây trong các kỳthi học sinh giỏi, Sở Giáo dục Thanh Hoá đã đa nội dung thi là kiến thức lớp

10 và 11 thì việc giúp học sinh có một phơng pháp để giải bài tập phầnnguyên phân trong chơng trình sinh học lớp 10 là hết sức cần thiết

Xuất phát từ suy nghĩ đó cùng với sự giúp đỡ của đồng nghiệp tôi đã

có một sáng kiến nhỏ trong việc giải các bài toán liên quan đến nguyênphân trong chương trỡnh sinh học lớp 10 áp dụng cho tiết bài tập và bồidỡng học sinh giỏi bớc đầu đã mang lại hiệu quả, giúp học sinh hiểu sâubài hơn và vận dụng làm bài tập tốt hơn

1.2 Mục đớch nghiờn cứu

1

UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com

Trang 2

- Thông qua đề tài“Phương pháp gi¶i c¸c dạng bµi tập nguyªn ph©n

trong chương trình sinh häc líp 10 ” tôi mong muốn:

- Chia sẻ kinh nghiệm dạy kiến thức nguyên phân để ¸p dông cho tiÕt bµi tËp vµ båidìng häc sinh giái trong chương trình sinh học lớp10, từ đó mong nhận được những đóng góp tích cực

từ phía đồng nghiệp để đề tài được hoàn thiện hơn

- Đề tài như một tài liệu tham khảo giúp cho bản thân và đồng nghiệp dạy bồi dưỡng họcsinh giỏi trong chương trình sinh học 10( hiện hành) một cách hiệu quả hơn

- Thể hiện sự nỗ lực của bản thân trong việc tìm tòi đổi mới phương pháp dạy học vàkiểm tra đánh giá, từ đó góp phần vào công cuộc đổi mới toàn diện của ngành giáo dục

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài áp dụng đối với học sinh lớp 10 trong giờ bài tập, bồi dưỡng học sinhgiỏi

1.4 Phương pháp nghiên cứu

- Dạy thực nghiệm trên lớp

- Điều tra hiệu quả của phương pháp qua các bài kiểm tra trắc nghiệm khách

quan

- Phân dạng chi tiết, có phương pháp giải cụ thể, có các ví dụ và bài tập tự giải giúp các em học sinh tiếp cận kiến thức một cách dễ dàng

- Với tính khả thi đã đạt được của đề tài qua quá trình áp dụng trong những năm qua,giúp học sinh hoàn thiện với các bài tập sát với đề thi học sinh giỏi và có phương pháp giải chi tiết cáccâu trắc nghiệm nhanh nhất

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm.

2.1 Cơ sở lí luận của sang kiến kinh nghiệm

- Kiến thức toán học xác suất thống kê

- Kiến thức Sinh học nguyên phân và một số dạng bài tập ứng dụng cụ thể:

2

Trang 3

- Xảy ra ở tế bào sinh dưỡng (tế bào xô ma); tế bào sinh dục sơ khai và hợp tử Là hìnhthức phân chia một tế bào mẹ thành hai tế bào con có bộ nhiễm sắc

thể giống mẹ Gồm 2 giai đoạn: phân chia nhân và phân chia tế bào

chất a Phân chia nhân

Kì đầu Màng nhân và nhân con tiêu biến, thoi phân bào hình thành

NST kép dần co xoắn

Kì giữa NST kép co xoắn cực đại và dàn thành một hàng trên mặt phẳng xích

đạo của thoi phân bào

Kì sau Các sợi cromatit trên từng NST kép tách nhau ra trở thành NST đơn

và di chuyển về hai cực tế bào theo sự co rút của sợi tơ vô sắc

Kì cuối NST đơn dần dãn xoắn Màng nhân và nhân con hình thành, thoi

phân bào tiêu biến

- Sau khi kì sau hoàn tất việc phân chia vật chất di truyền, tế bào chất bắt đầu phân chiathành 2 tế bào con

- Ở tế bào động vật: hình thành eo thắt ở xích đạo của tế bào để chia tế bào mẹ thành 2

Trang 4

Hỡnh 2 Nguyờn phõn ở tế bào động vật

Nguyờn phõn là cơ chế sinh sản ở cơ thể đơn bào nhõn thực Nguyờnphõn giỳp tỏi sinh cỏc mụ và cơ quan bị tổn thương, giỳp cơ thể sinh trưởng vàphỏt triển, là cơ sở cho quỏ trỡnh sinh sản sinh dưỡng ở cỏc sinh vật cú sinh sảnsinh dưỡng Ứng dụng điều này trong nuụi cấy mụ, tế bào, thực hiện giõm, chiết, ghộp đạt hiệu quả

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi ỏp dụng sang kiến kinh nghiệm

Quá trình nguyên phân cũng nh giảm phân đều xảy ra ở cấp độ tếbào, tức là mức độ hiển vi Nên việc quan sát rất khó, học sinh rất khótởng tợng nếu nh chúng ta không áp dụng phơng pháp dạy học đúng, kểcả khi sử dụng mô hình Với nội dung trong SGK một tiết học giáo viênkhông thể đa các dạng bài tập giúp học sinh vận dụng kiến thức đợc

Mặt khác kiến thức về nguyên phân là khó và trừu tợng nên học sinhlúng túng khi giải các bài tập nguyên phân, đặc biệt là trong các kỳ thihọc sinh giỏi các cấp

2.3 Giải phỏp đó sử dụng để giải quyết vấn đề.

4

Trang 5

Từ SGK sinh học lớp 10 và tài liệu tham khảo tôi đã soạn thành mộtgiáo án để dạy tiết bài tập về nguyên phân Trên cơ sở học sinh đã học

và nắm lý thuyết, thông qua tiết bài tập ở lớp tôi đã hớng dẫn học sinhxây dựng các công thức bằng phơng pháp vấn đáp thông qua sơ đồhoá, từ đó vận dụng giải một số dạng bài tập về nguyên phân

GV: Đa sơ đồ mô tả quá

trình nguyên phân (NP) Dạng 1: Tính số tế bào con sau

Trang 6

Ví dụ: Có 3 tế bào cùng một loài

nguyên phân số đợt bằng nhau, cần môitrờng cung cấp 900 NST đơn Số NSTchứa trong các tế bào con sinh ra vào

đợt nguyên phân cuối cùng bằng 960

Tính số tế bào con sinh ra?

GiảiGọi: x là số lần NP của mỗi tế bào (x N *

)

2n là bộ NST lỡng bội của loài Theo bài ra ta có hệ phơng trình3.2x.2n = 960 (1)

3( 2x - 1) 2n = 900 (2) Lấy (1) trừ (2) ta đợc 2n = 20

Thay 2n = 20 vào (1) suy ra x = 4 vậymỗi tế bào đã nguyên phân liên tiếp 4lần => Số tế bào con sinh ra là 3 24 =

48 tế bào

* Nếu số lần NP của các tế bào mẹ không bằng nhau.

Giả sử a tế bào có số lần NP lần lợt là:

x1, x2, x3 xa

Ta có: TBcon 2 x1 2x2 2x3 2x a

Trang 7

Trang 8

Ví dụ: Ba tế bào A,B,C có tổng số

lần NP là 8 và đã tạo ra 24 tế bàocon Biết số lần NP của tế bào B

Tìm số lần NP và số tế bào contạo ra từ mỗi tế bào A,B,C

Giải:

Gọi x1, x2, x3 lần lợt là số lần NP củamỗi tế bào A,B,C.( x1, x2, x3 N * )Theo bài ra:

x2 = 2x1

x3 = 8 – 3x1Tổng số tế bào con(S) đợc tạo ra:

GV: Cho HS quan sát lại sơ Tế bào B nguyên phân 2.2 = 4 lần

GV: Một TB nguyên phân x Tế bào C nguyên phân : 8 – 3.2 =

lần thì có bao nhiêu tế bào 2 lần, tạo ra 22 = 4 tế bào con

xuất hiện trớc khi NP mà Dạng 2: Tính số NST môi trờng

môi trờng nội bào không cung cấp, số tế bào con đợc tạo

phải cung cấp nguyên liệu thêm

HS: Mỗi tế bào chứa 2n cho quá trình nguyên phân.

NST, và có 1 tế bào ban * Số NST tơng đơng với số

đầu môi trờng không phải nguyên liệu môi trờng cung cấp.

cung cấp nguyên liệu cho

NST mt a.2n 2 x 1

quá trình NP

GV: Nh vậy tổng số tế bào

Trang 9

Trang 10

con tạo ra có một tế bào a: Số tế bào mẹ ban đầu.

ban đầu môi trờng không x: Số lần NP của tế bào

cung cấp nguyên liệu Vậy 2n: Bộ NST của loài

nếu có a TB cùng tham gia *Số NST mới hoàn toàn có trong

NP thì môi trờng phải cung các tế bào do môi trờng cung

cấp nguyên liệu là bao cấp:

a Xác định tên loài?

b Tính số lần NP của mỗi tếbào

Giải:

a Gọi x là số lần NP của mỗi tế bào

và 2n là bộ NST của loài.Theo bài ra

ta có:

( 2x - 1).8.2n = 960

( 2x – 2 ).8.2n = 896

2n = 8 là bộ NST lỡng bội của ruồi

GV: Yêu cầu HS nhắc lại giấm.

kiến thức lý thuyết về chu b Số lần NP của mỗi tế bào.

liên tiếp không đổi, một tề

8

Trang 11

Trang 12

bào NP x lần, thì thời gian 2x = 16 x = 4.

Hs: Thời gian của 1 lần NP

nhân với số lần nguyên Dạng 3: Tính thời gian nguyên

một dãy số cộng: U1 + U2

GV: Thế có bao nhiêu cặp Thời gian của một lần NP x

cộng bằng nhau? 2 Nếu tốc độ của các lần

(1), ta đi tìm Ux dựa vào phân tăng dần đều

sự chênh lệch thời gian - Nếu tốc độ nguyên phân tăng

liền kề nhau – d: là hiệu số phân giảm dần đều

thời gian giữa lần nguyên Trong 2 trờng hợp trên thời gian của

phân sau với lần nguyên các lần nguyên phân lập thành

d1 = U2 – U1 U1, U2 , Ux lần lợt là thời gian

d2 = U3 – U2 nguyên phân của lần thứ 1, 2, ,

d3 = U4 – U3 x, thì thời gian của cả quá trình

Trang 13

dx – 1 = Ux – Ux – 1 TGNP x U1 U x (1)

2

Trang 14

Gọi d là hiệu số thời gian giữa lần ( x- 1)d = Ux – U1 nguyên phân sau với lần nguyên

Số NST đơn chứa trong tất cả các

tế bào con tạo ra từ 3 hợp tử khi chanhân đôi là 3496

Trang 15

Trang 16

Hợp tử C có tốc độ NP không đổi

Tính thời gian của quá trình NP ởmỗi hợp tử A,B,C? Cho biết chênhlệch thời gian giữa 2 lần phân bàoliên tiếp ở hợp tử A và B là 1,5phút

Giải:

a Xác định tên loài

GV: Gợi ý HS xột bảng toỏn học Tổng số NST có trong tất cả các

tế bào con là 3496 trong đó có

3358 NST lấy từ môi trờng Do đóNST lỡng bội của mỗi hợp tử là: 2n =

2n = 46 là bộ NST lỡg bội của ng-ời

b Xác định số lần NP của mỗihợp tử:

Gọi số lần NP của hợp tử A là x(x

N*)

Số lần NP của hợp tử B là 2x , của

hợp tử C là 3xGọi S là số tế bào con đợc tạo ra từ

Trang 17

Gäi a lµ sè tÕ bµo mÑ ban ®Çu, x lµ

sè lÉn ph©n bµo nguyªn ph©n cña mçi

GV: T¬ng tù sè tÕ bµo con xuÊt

hiÖn qua c¸c lÇn NP sÏ lµ:

Trang 18

Lần NP 1 có 2 TB con xuấthiện = 21+1- 2

Lần NP x có số TB con xuấthiện = 2x+1- 2

GV: Vậy với a tế bào mẹ ban

đầu tham gia NP thì tổng số

tế bào con xuất hiện qua x lần

NP là:

a.( 2 x+1 - 2)

NP = a 2 x 1 2

Ví dụ:

Có 4 tế bào sinh dỡng của cùng một loài

NP một số đợt bằng nhau qua quan sát diễn biến NST ngời ta thấy tổng số crômatit có trong tất cả các tế bào tham gia NP lần cuối cùng là 1024 và tổng sốNST đơn có trong tổng số tế bào con

đợc xuất hiện qua các lần NP là 1984

a Xác định tên loài?

b Số lần NP của mỗi tế bào?

c Số tế bào con đợc tạo ra do quá 13

Trang 19

GV: Qu¸ tr×nh NP tr¶i qua

4 2x 1 2 2n 1984 ( 2 )KÕt hîp ( 1 ) vµ ( 2 ) ta cã hÖ ph-¬ng tr×nh:

VËy tªn cña loµi lµ ruåi giÊm

Ta cã: ( 2x-1).8 = 128

2x-1 = 16 = 24

x – 1 = 4 x = 5

14

Trang 20

GV: Quá trình NP trải qua những kỳ nào? HS: Kể tên các

- Trong cùng một đơn vị thời gian chu kỳ nguyênphân tỷ lệ nghịch với số đợt nguyên phân

- Trong cùng một đơn vị thời gian số đợt nguyênphân tỷ lệ thuận với tốc độ nguyên phân

Ví dụ:

Một loài có bộ NST lỡng bội 2n = 18

Chu kỳ nguyên phân bằng 30 phút,trong đó kỳ trung gian chiếm 10 phút,mỗi kỳ còn lại chiếm 5 phút Tính sốNST đơn môi trờng cần phải cung cấptại các thời điểm:

Trang 21

1/ Sau 40 phút:

ở cuối kỳ trung gian của lần nguyên phân thứ 2 và NST đã nhân đôi 2 lần

Vậy số NST đơn môi trờng cần cung cấp là:

số tõm động trong một tế bào qua cỏc

kỡ của quỏ trỡnh nguyờn phõn:

Trang 22

Trung 24 NST 48gian (kộp)

2.4 Hiệu quả của sang kiến kinh nghiệm.

Học sinh hứng thỳ, say mờ trong học tập ngày càng được phỏt huy Rốn

kỹ năng tự nghiờn cứu tài liệu, tỡm hiểu và chuẩn bị bài học trước ở nhà, củng

cố túm tắt kiến thức một cỏch ngắn gon, nhanh chúng Đõy là phần hết sứcquan trọng để hỡnh thành những tư duy mới trong học sinh Những vấn đề nảysinh trong quỏ trỡnh tự ngiờn cứu này sẽ được đưa ra thảo luận để giải quyếtkhi đến lớp Nhờ đú, hiệu quả sẽ được nõng cao Xột về mặt nhận thức, nănglưc, kỹ năng hỡnh thành khả năng tự giỏc, tự khỏm phỏ tri thức Cú như thế mớihỡnh thành được những kĩ năng khỏc thụng qua khả năng tự học

Học sinh khỏ, giỏi ỏp dụng rất nhanh cỏc bài tập liờn quan, nhớ kiến thứcsõu và cú khả năng thường xuyờn bổ sung kiến thức mà tớch lũy qua nghiờncứu sỏch tham khảo

Trong quỏ trỡnh giảng dạy trong suốt những năm học qua tôi nhận thấyviệc hỡnh thành được phương phỏp giải cỏc bài tập kết hợp với vấn đáp họcsinh để ứng dụng vào hình thành các công thức giải bài tập trongnguyên phân, rất có hiệu quả, vì thông qua giải các bài tập các emhiểu sâu vấn đề hơn, linh hoạt trong tính toán và từ đó có thể mởrộng, liên hệ với phần khác trong chơng trình sinh học phổ thông hiệnhành

3 Kết luận và đề nghị.

3.1 Kết luận:

17

Trang 23

Trang 24

Với nội dung không quá khó, xúc tích, phù hợp với các đối tựơng họcsinh chủ yếu nhằm khắc sâu về kiến thức lý thuyết Qua phần nàyhọc sinh có thể nắm đợc toàn bộ kiến thức nguyên phân, từ đó vậndụng giải đợc các bài tập, rèn luyện kỹ năng và giúp học sinh tự tin hơnkhi tham gia vào các kỳ thi.

Mặt khác giúp học sinh biết thêm đợc một dạng toán tế bào, baoquát và hiểu sâu lý thuyết, tạo điều kiện tiếp thu kiến thức về các quyluật di truyền, hoán vị gen ở các lớp trên

3.2 Kiến nghị

Trong sách giáo khoa sinh học lớp 10 không có phân phối chơngtrình cho phần kiến thức này, vì vậy nên sử dụng dạy trong tiết bài tập làrất tốt

Ban giám hiệu và tổ chuyên môn quan tâm để cho các lớp bồi dỡng

để chúng tôi có điều kiện cung cấp nội dung này cho học sinh

Đây là phần kiến thức khó và trừu tợng nên trong quá trình dạy, giáoviên cần kết hợp tranh, hình ảnh đặc biệt là sử dụng công nhệ thông tincho học sinh quan sát quá trình nguyên phân

Trên đây là những kinh nghiệm nhỏ của tôi trong dạy phần bàitập nguyên phân, rất mong ban giám hiệu và đồng nghiệp, đặc biệt là

tổ chuyên môn đóng góp ý kiến cho đề tài của tôi đợc hoàn thiện hơn

Thanh Húa, ngày 15 thỏng 05 năm 2021.

18

Trang 25

Xác nhận của thủ trưởng đơn vị

Tôi xin cam đoan sáng kiến này là do tôi viết

không sao chép nội dung của người khác.

Người viết

Nguyễn Tuấn Việt

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Bộ Giáo Dục Đào Tạo - Sinh học 10 cơ bản NXB Giáo Dục 2008

2 Bộ Giáo Dục Đào Tạo - Sinh học 10 nâng cao NXB Giáo Dục 2008

3 Bộ Giáo Dục Đào Tạo -Sách giáo viên Sinh học 10 cơ bản NXB Giáo Dục 2006

4 Bộ Giáo Dục Đào Tạo -Sách giáo viên Sinh học 10 nâng cao NXB Giáo Dục 2006

5 Vũ Đức Lưu ,Ngô Văn Hưng - Hướng dẫn học và ôn tập Sinh học 10 nâng cao NXB

GD 2009

6 Nguyễn Quang Vinh, Bùi Đình Hợi, Đào Xuân Long – Sổ tay kiến thức Sinh học phổ thông NXB Giáo dục 2001

7 Phan Cự Nhân – Sinh học đại cương NXB GD 1997

8 Phan Kỳ Nam – Phương pháp giải bài tập Sinh học tập 1 NXB Đồng Nai 2000

19

Tiêu đề	(SKKN HAY NHẤT) Phương pháp giải các dạng bài tập nguyên phân trong chương trình sinh học lớp 10
Trường học	Trường Trung Học Phổ Thông Thanh Hoá
Chuyên ngành	Sinh học
Thể loại	Sáng kiến kinh nghiệm
Năm xuất bản	2023
Thành phố	Thanh Hóa

Định dạng
Số trang	25
Dung lượng	152,59 KB