SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓAPHÒNG GD & ĐT THÀNH PHỐ THANH HÓA SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ GIẢI PHÁP KHẮC PHỤC KHÓ KHĂN KHI GIẢI TOÁN CÓ LỜI VĂN CÓ NỘI DUNG HÌNH HỌC CHO HỌC SINH LỚP
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
PHÒNG GD & ĐT THÀNH PHỐ THANH HÓA
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
MỘT SỐ GIẢI PHÁP KHẮC PHỤC KHÓ KHĂN KHI GIẢI TOÁN
CÓ LỜI VĂN CÓ NỘI DUNG HÌNH HỌC CHO HỌC SINH LỚP 3
Người thực hiện: Nguyễn Thị Thu Phương Chức vụ: Giáo viên
Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Tân Sơn SKKN thuộc lĩnh vực(môn): Toán
THANH HÓA, NĂM 2021
Trang 24 1.3 Đối tượng nghiên cứu
5 1.4 Phương pháp nghiên cứu
7 2.1 Cơ sở lí luận
8 2.1.1 Vai trò của dạy học giải toán ở Tiểu học nói chung và
giải các bài toán có lời văn ở lớp 3 nói riêng
9 2.1.2 Nội dung dạy các bài toán có nội dung hình học
10 2.1.3 Yêu cầu chuẩn kiến thức, kỹ năng cần đạt được
11 2.1.4 Các dạng bài tập
12 2.1.5 Phương pháp dạy học giải bài toán có nội dung hình
học ở lớp 3
13 2.2 Thực trạng vấn đề nghiên cứu
14 2.2.1 Những thuận lợi, khó khăn
15 2.2.2 Thực trạng việc dạy học giải toán có lời văn có nội
dung hình học của giáo viên và học sinh lớp 3
19 2.3.3 Dạy một số dạng cơ bản về tính chu vi, diện tích hình
chữ nhật và hình vuông cho học sinh lớp 3
20 2.4 Hiệu quả của sáng kiến
21 3 Kết luận, kiến nghị
22 3.1 Kết luận
23 3.2 Kiến nghị
Trang 3UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com
Trang 41 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài
Toán học là một mảng kiến thức xuyên suốt quá trình học toán của họcsinh Nó không chỉ truyền thụ và rèn luyện kỹ năng kỹ xảo tính toán để giúp các
em học tốt môn khác mà còn giúp các em rèn luyện trí thông minh, óc tư duysáng tạo, khả năng tư duy lô gic, làm việc khoa học Vì vậy chúng ta cần phảiquan tâm tới việc dạy toán ở Tiểu học
Trong chương trình toán ở Tiểu học cũng như chương trình toán lớp 3gồm 4 mạch kiến thức cơ bản Trong đó giải các bài toán có lời văn có vị trí đặcbiệt quan trọng vì những lí do sau:
+ Các kiến thức và kĩ năng của môn Toán, có nhiều ứng dụng trong đời sống sinh hoạt của mọi người dân lao động
+ Môn Toán góp phần quan trọng trong việc rèn luyện phương pháp tư duy,phương pháp suy luận, phương pháp giải quyết vấn đề góp phần phát triển trí thông minh, độc lập, sángtạo, góp phần vào việc hình thành các phẩm chất của người lao động mới
Giải toán là một mạch kiến thức cơ bản của toán học nó không chỉ giúpcho học sinh thực hành vận dụng những kiến thức đã học mà còn rèn cho họcsinh khả năng diễn đạt ngôn ngữ qua việc trình bày lời giải một cách rõ ràng,chính xác, khoa học, thông qua việc giải toán có lời văn học sinh được giáo dụcnhiều mặt trong đó có ý thức đạo đức
Ngày nay, trong quá trình dạy học chương trình sách giáo khoa mới đòihỏi người giáo viên cần vận dụng những phương pháp dạy học mới (Phươngpháp dạy học tích cực) Xuất phát từ định hướng đổi mới phương pháp dạy họcphù hợp đặc điểm từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, tự rènluyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn đem lại niềm vui, hứng thú họctập cho học sinh
Trong dạy - học toán ở Tiểu học, việc giải toán có lời văn có nội dunghình học chiếm một vị trí quan trọng Có thể coi việc dạy - học và giải toán là ''hòn đá thử vàng'' của dạy - học toán Trong giải toán có lời văn có nội dung hìnhhọc, học sinh phải tư duy một cách tích cực và linh hoạt, huy động tích cực cáckiến thức và khả năng đã có vào tình huống khác nhau Trong nhiều trường hợpphải biết phát hiện những dữ kiện hay điều kiện chưa được nêu ra một cáchtường minh và trong chừng mực nào đó, phải biết suy nghĩ năng động, sángtạo.Vì vậy có thể coi giải các bài toán có liên quan đến có lời văn có nội dunghình học cho học sinh khá giỏi lớp 3 là một trong những biểu hiện năng độngnhất của hoạt động trí tuệ của học sinh
1
Trang 5Từ đặc điểm tâm sinh lý của học sinh Tiểu học là dễ nhớ nhưng dễ quên,
sự tập trung chú ý chưa cao, trí nhớ chưa bền vững nên việc khắc sâu kiến thứccho học sinh là rất cần thiết Trong chương trình toán lớp 3 những bài toán về "
Chu vi và diện tích hình vuông và hình chữ nhật " chiếm một số tiết không nhiều
trong chương trình Toán về chu vi diện tích các hình là một dạng tương đối khóvới học sinh Học tốt dạng toán này giúp học sinh rèn kỹ năng tính toán, kĩ nănggiải toán có lời văn và óc tưởng tượng phong phú cho học sinh Đồng thời là cơ
sở tiền đề giúp học sinh học tốt chương trình toán ở lớp trên Vậy làm thế nào đểhọc tốt dạng toán này ? Đó là một câu hỏi đặt ra cho không ít giáo viên Tiểuhọc
Vậy làm như thế nào để nâng cao chất lượng dạy học môn toán ở trườngTiểu học ? làm thế nào để nâng cao hứng thú học tập cho học sinh ?… Hàngloạt câu hỏi đặt ra và nó đã làm cho bao nhiêu thế hệ thầy cô phải trăn trở suynghĩ Là một giáo viên đã trực tiếp giảng dạy nhiều năm ở khối lớp 3 tôi nhậnthấy mình phải có trách nhiệm trong việc giúp đỡ học sinh có được kết quả họctập cao
Xuất phát từ yêu cầu quan trọng của môn học và tình hình thực tế việc
dạy và học Toán như trên, tôi đã đi nghiên cứu đề tài: “Một số giải pháp khắc phục khó khăn khi học sinh giải Toán có lời văn có nội dung hình học cho học sinh lớp 3”
- Tìm hiểu đặc điểm tâm sinh lí của học sinh tiếp thu chậm khi học Toán
- Phân tích nguyên nhân của học sinh tiếp thu chậm khi học Toán
- Tập dượt bồi dưỡng nghiên cứu khoa học cho bản thân
- Đề xuất một số biện pháp giúp học sinh khắc phục khó khăn khi giải các bài toán
có nội dung hình học ở lớp 3, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học Toán ở Tiểu học
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Một số biện pháp khắc phục khó khăn khi giải toán có lời văn có nội dung hình học cho học sinh lớp 3 – trường tiểu học Tân Sơn
- Học sinh lớp 3E trường tiểu học Tân Sơn
1 4 Phương pháp nghiên cứu
Nội dung giải toán được sắp xếp hợp lý, đan xen phù hợp với các mạchkiến thức khác song vì điều kiện và thời gian có hạn nên tôi chỉ tiến hành nghiêncứu về nội dung và phương pháp dạy học giải toán có lời văn có nội dung hìnhhọc ở lớp 3 từ đó có biện pháp giúp đỡ học sinh tiếp thu chậm khắc phục khókhăn
- Nghiên cứu chuẩn chương trình nội dung dạy học toán lớp 3
- Nghiên cứu chỉ đạo chung về phương pháp giảng dạy môn toán
2
Trang 6- Điều tra những khó khăn mà giáo viên và học sinh thường mắc.
- Đề xuất những biện pháp khắc phục khó khăn
Trong qua trình nghiên cứu tôi có sử dụng một số phương pháp sau:
- Phương pháp nghiên cứu luận: Nghiên cứu các cơ sở phương pháp luận, các tài liệu, tạp chí có liên quan đến việc đổi mới phương pháp dạy học
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế
Trang 72 NỘI DUNG 2.1 Cơ sở lí luận.
2.1.1 Vai trò của dạy học giải toán ở Tiểu học nói chung và giải các bài toán có lời văn ở lớp 3 nói riêng
- Trong chương trình toán 3 thì giải toán cũng là một mạch kiến thức khác và có ýnghĩa đặc biệt trong suốt quá trình học tập Đặc biệt qua việc giải các bài toán có nội dung hình học làcác dạng toán có ý nghĩa thực tiễn liên quan đến cuộc sống hàng ngày
- Nhờ giải toán học sinh có điều kiện rèn luyện và phát triển năng lực tư duy, rènluyện phương pháp suy luận và những phần cần thiết vì giải toán là một hoạt động bao gồm những thaotác xác lập mối quan hệ giữa các dữ liệu, giữa cái đã cho và cái cần tìm Trên cơ sở đó chọn được phéptính thích hợp và trả lời đúng câu hỏi của bài toán
- Dạy học giải toán giúp học sinh phát hiện giải quyết vấn đề, tự nhận xét so sánh, phân tích, tổng hợp rút ra quy tắc ở dạng khái quát
- Qua giải toán, học sinh rèn luyện những đặc tính và phong cách làm việc của ngườilao động như: ý trí khắc phục khó khăn, thói quen sét đoán có căn cứ, tính cẩn thận, chu đáo, cụ thể, làm việc
có kế hoạch, có kiểm tra kết quả cuối cùng: Từng bước hình thành và rèn luyện thói quen và khả năng suynghĩ độc lập, linh hoạt, khắc phục cách suy nghĩ máy móc, dập khuôn, xây dựng lòng ham thích tìm tòi, sángtạo ở mức độ khác nhau, từ đơn giản nhất mà nâng cao dần
- Việc giải toán vừa đòi hỏi tính tích cực, độc lập sáng tạo trong suy nghĩ vừa đòihỏi một khả năng thực hành Để giúp học sinh có khả năng thực hành đó, lúc đầu học sinh cần được giáoviên dẫn dắt, hướng dẫn giải các bài toán theo mẫu, tái hiện cách giải điển hình, có thể giúp ích cho họcsinh trong chừng mực nhất định Song do tích chất đặc trưng của giải toán đã nói ở trên, riêng các biệnpháp đó không thể giúp học sinh đạt được các mục tiêu cần thiết
Trong chương trình toán ở lớp 3, cùng với mạch kiến thức số học, giải toán có lời có nội dung hình học là cơ hội tốt nhất để phát triển năng lực trí tuệ
Hình học không những thể hiện trong môn Toán mà còn được ứng dụng rộng
rãi trong các môn học khác.
Vì vậy nó được coi là cầu nối giữa toán học và thực tiễn, chiếm một vị trí hết sức quan trọng trong chương trình toán 3
Đối với học sinh lớp 3 khi học các yếu tố hình học học sinh phải nhận biếtcác góc từ trực quan hình ảnh, các em vẽ được góc bằng thước thẳng và ê ke,nhận biết góc vuông, góc không vuông; nhận biết các yếu tố của hình (góc, cạnh
và đỉnh) và đặc điểm của hình chữ nhật, hình vuông
4
UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com
Trang 8Dựa vào đặc điểm về cạnh, góc của hình chữ nhật, hình vuông hình thànhcách tính chu vi, diện tích hình chữ nhật, hình vuông và bước đầu ứng dụng vàothực tế
Từ những kiến thức trên học sinh ứng dụng vào việc nhận dạng hình,ghép hình, vẽ hình và giải toán có lời văn liên quan đến nội dung hình học Nhưvậy muốn học sinh học tốt môn toán thì yếu tố quyết định là người thầy phải cóphương pháp giảng dạy phù hợp nhằm nâng cao chất lượng đồng thời cần pháthuy được tính tích cực của học sinh trên tinh thần đổi mới phương pháp dạy họctheo định hướng chung Giáo viên giúp học sinh tự phát hiện ra vấn đề của bàihọc để tự chiếm lĩnh kiến thức và vận dụng được kiến thức mới, góp phần tạohứng thú và lòng tự tin trong học tập Đặc biệt là việc giải toán có lời văn có nộidung hình học ở lớp 3 trên cơ sở hướng dẫn, tổ chức của giáo viên
Trong quá trình dạy toán mỗi giáo viên phải luôn luôn cố gắng phấn đấu,không ngừng tìm tòi, tìm ra những phương pháp dạy học mới nhất, hiệu quảnhất Việc hướng dẫn học sinh tiếp thu kiến thức sách giáo khoa và mở rộngkiến thức sẽ giúp học sinh phát huy được tính sáng tạo, chủ động, tích cực Việcnắm được nhiều cách giải càng nhiều thì càng khắc sâu được kiến thức cho các
em, giúp các em làm chủ được kiến thức toán học, biến kiến thức của thầy côthành kiến thức của mình
2.1.2 Nội dung dạy các bài toán có nội dung hình học.
Nội dung dạy các bài toán có nội dung hình học được học thành 4 tiết lýthuyết và 3 tiết thực hành, cụ thể:
+ Chu vi hình chữ nhật, chu vi hình vuông
+ Diện tích hình chữ nhật, diện tích hình vuông
2.1.3 Yêu cầu chuẩn kiến thức, kỹ năng cần đạt được
- Biết tính chu vi diện tích hình chữ nhật, hình vuông (theo quy tắc)
2.1.4 Các dạng bài tập
- Bài tập về “Nhận biết hình” (nhận dạng hình)
- Bài tập về ‘Tính chu vi” hình chữ nhật, hình vuông (theo quy tắc)
- Bài tập về :Tính diện tích” các hình chữ nhật, hình vuông (theo quy tắc)
2.1.5 Phương pháp dạy học giải bài toán có nội dung hình học ở lớp 3
- Phương pháp dạy học toán là cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh nhằmđạt được mục tiêu dạy học toán
- Phương pháp dạy học toán là sự vận dụng một cách hợp lý phương pháp dạy họctheo đặc trưng bộ môn toán mà vận dụng linh hoạt các phương pháp dạy học sau: Phương pháp thực hànhluyện tập gợi mở, vấn đáp, giảng giải, minh họa
5
Trang 92.2 Thực trạng nghiên cứu.
2.2.1 Những thuận lợi, khó khăn
* Thuận lợi
- Cơ sở vật chất nhà trường đảm bảo và phù hợp với lứa tuổi học sinh
- Nhìn chung các em ngoan, tham gia tích cực các hoạt động của trường của lớp.
- So với trước đây, phụ huynh đã có sự quan tâm hơn đối với việc học tập của con
2.2.2 Thực trạng việc dạy học giải toán có lời văn có nội dung hình học của giáo viên và học sinh lớp 3.
- Về phía giáo viên: Muốn học sinh học tập đạt kết quả thì vấn đề đặt ra cần phải đềcập đến là phương pháp giảng dạy, là cách thức tổ chức hoạt động học tập cho học sinh và quan trọnghơn cả là người giáo viên có trình độ kiến thức, chuyên môn, nghiệp vụ và kinh nghiệm giảng dạy…
- Về phía học sinh: Nhiều em chưa đọc kỹ đề bài, xác định yêu cầu bài toán chưađúng, không biết bài toán thuộc dạng toán nào dẫn đến việc áp dụng công thức, quy tắc nhầm, lẫn lộn vớinhau, kết quả giải toán bị sai
+ Khi bài toán yêu cầu tính chu vi hình chữ nhật thì lại áp dụng quy tắc tính chu vihình vuông và ngược lại khi bài toán yêu cầu tính chu vi hình vuông thì lại áp dụng quy tắc quy tắc tínhchu vi hình chữ nhật
+ Khi bài toán yêu cầu tính chu vi hình vuông và chu vi hình chữ nhật thìhọc sinh yếu, kém không nắm chắc quy tắc để vận dụng quy tắc tính, nhầm giữatính chu vi hình vuông sang tính diện tích hình vuông, nhầm giữa tính chu vihình chữ nhật sang tính diện tích hình chữ nhật
+ Trong bài giải bài toán về chu vi, diện tích các hình (Bài 3 trang Toán 3) khi viết tên đơn vị đo, các em còn bỏ sót, nhầm lẫn Thông thường các
155-độ dài có cùng đơn vị đo nào thì chu vi có cùng đơn vị đo đó, nhưng với diện
6
UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com
Trang 10tích thì đơn vị đo lại khác Chẳng hạn: Với hình chữ nhật có chiều dài 9 cm,chiều rộng 6 cm thì đơn vị đo của chu vi là cm, nhưng đơn vị đo của diện tích là
cm2
Cụ thể là:
Chu vi hình chữ nhật là:
(9 + 6 ) x 2 = 30 (cm)Diện tích hình chữ nhật là:
9 x 6 = 54 (cm2)+ Trong trường hợp số đo các cạnh không cùng đơn vị thì học sinh chưa biết đổi ra cùng đơn vị đo
VD: Tính diện tích và chu vi hình chữ nhật có chiều dài là 4 dm, chiều rộng là 8 cm
Cụ thể là:
Đổi : 4 dm = 40 cmChu vi hình chữ nhật là:
40 x 8 = 320 (cm2)
- Học sinh tiếp thu chậm, nhận diện hình chậm, không hiểu thuật ngữ toán học,không biết bài đã cho dữ kiện nào để áp dụng vào giải toán Không nắm được các thao tác giải toán,không biết tư duy bài toán (bằng lời hoặc hình vẽ) nên trình bày sai lời giải, sai phép tính, đáp số sai,thiếu
- Học sinh tiếp thu chậm còn nhầm khi bài toán cho chu vi hình vuông đi tìm cạnh,học sinh không hiểu bài toán ngược lại áp dụng công thức cạnh hình vuông bằng chu vi chia cho 4
- Ngoài ra còn một số bài toán đòi hỏi học sinh phải tư duy tìm các công thức đã cho
để giải Khả năng giải bài toán mang tính chất tồng hợp kiến thức của các em còn kém, các em quên mất kiếnthức cũ liên quan nên giải bài toán bị sai
+ Cho cạnh hình vuông tính chu vi và diện tích, học sinh nhầm giữa hai cách tính nên kết quả bị sai
+ Cho chiều dài, chiều rộng hình chữ nhật Tính chu vi, diện tích Học sinh lại nhầm hai công thức tính dẫn đến kết quả sai
+ Sự phát triển nhận thức của một số em còn chậm, không đồng đều, hoạt động tưduy logic kém Việc lĩnh hội kiến thức ở các lớp trước chưa đầy đủ, còn những lỗ hổng về kiến thức Một
số em có thái độ học tập chưa tốt, ngại cố gắng, thiếu tự tin
+ Ngoài ra, có em do sức khỏe chưa tốt, gia đình chưa quan tâm đến việchọc hành của các em Một số phụ huynh do không nắm được cách giải toán ở
7
UAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com
Trang 11tiểu học nên không hướng dẫn được cho các em hoặc hướng dẫn các em những cách giải toán của bậc Trung học cơ sở.
+ Có rất nhiều nguyên nhân ảnh hưởng đến kết quả dạy và học xong đây chỉ là một
số nguyên nhân mà trong chương trình công tác và nghiên cứu làm đề tài tôi phát hiện ra Những nguyênnhân trên tác động lẫn nhau làm giảm hứng thú học tập của học sinh, làm cho cac em thiếu tự tin cố gắngvươn lên dẫn đến kết quả học tập không tốt
Ngay từ đầu năm học, tôi đã chấm chữa bài cho học sinh rất kĩ lưỡng vàrút ra nhận xét về những học sinh biết giải bài toán có nội dung hình học mangtính chất tổng hợp hoặc nắm được bài toán thuộc dạng nào chỉ đạt khoảng 17/36
em, chiểm tỉ lệ khoảng 47,2%
Để khắc phục những tồn tại trên cần phải có giải pháp khắc phục hợp lí
2.3 Các giải pháp khắc phục.
Việc dạy học gải toán ở tiểu học là giúp học sinh tự tìm hiểu được mốiquan hệ giữa cái đã cho và cái phải tìm, mô tả quan hệ đó bằng cấu trúc ghéptính cụ thể, thực hiện phép tính, trình bày lời giải bài toán Giáo viên cần phải tổchức cho học sinh nắm vững khái niệm toán học, cấu trúc phép tính, các thuậtngữ…Tổ chức cho học sinh thực hiện các bước giải toán Vậy qua quá trìnhnghiên cứu thực hiện đề tài tôi xin đưa ra một số giải pháp sau đây
2.3.1 Các bước cơ bản để giải toán về chu vi, diện tích hình chữ nhật
Bước 1: Đọc kỹ đề bài: Có đọc kỹ đề bài học sinh mới tập trung suy nghĩ
về ý nghĩa nội dung của bài toán và đặc biệt chú ý đến câu hỏi bài toán Chúngtôi có rèn cho học sinh thói quen chưa hiểu đề toán thì chưa tìm cách giải Khigiải bài toán ít nhất đọc từ 2 đến 3 lần
Bước 2: Phân tích tóm tắt đề toán.
Để biết bài toán cho biết gì? Hỏi gì? (tức là yêu cầu gì?)Đây chính là trình bày lại một cách ngắn gọn, cô đọng phần đã cho vàphần phải tìm của bài toán để làm rõ nổi bật trọng tâm, thể hiện bản chất toánhọc của bài toán, được thể hiện dưới dạng câu văn ngắn gọn hoặc dưới dạng các
sơ đồ đoạn thẳng
Bước 3: Tìm cách giải bài toán: Thiết lập trình tự giải, lựa chọn phép tính
thích hợp
8
