Mục đích nghiên cứu đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về rèn luyện KNTH và HĐHT để rèn luyện cho HS KNTH trong dạy học phần SHTB, Sinh học 10. Đề xuất quy trình thiết kế các HĐHT để rèn luyện cho HS KNTH trong dạy học phần SHTB, Sinh học 10. Xây dựng 1 vài HĐHT để rèn luyện cho HS KNTH trong dạy học phần SHTB, Sinh học 10(trong phụ lục). Đồng thời đề xuất quy trình tổ chức các HĐHT để rèn luyện cho HS KNTH trong dạy học phần SHTB, Sinh học 10.
Trang 1III Phạm vi nghiên cứu thực hiện
PHẦN 2 NỘI DUNG
1 Thực trạng rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong dạy học
2 Thực trạng học Sinh học của HS ở một số trường Trung học phổ thông 10 III Tổ chức các hoạt động học tập để rèn luyện cho học sinh kỹ năng
tự học trong dạy học phần sinh học tế bào, sinh học 10 11
2 Thiết kế và tổ chức các hoạt động học tập để rèn luyện cho học sinh
kỹ năng tự học trong dạy học phần Sinh học tế bào, Sinh học 10 12
3 Tiêu chí đánh giá kỹ năng tự học thông qua thiết kế và tổ chức các
IV Hiệu quả thu đƣợc do áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 16 PHẦN 3 KẾT LUẬN
PHỤ LỤC
Trang 2DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT
Trang 3PHẦN I MỞ ĐẦU
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trong Nghị quyết trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản toàn diện giáodục và đào tạo đã nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theohướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức,
kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máymóc ” Đổi mới phương pháp dạy học (PPDH) được triển khai theo hướng pháttriển năng lực (NL), đổi mới từ tiếp cận nội dung sang tiếp cận NL Trong đó NL
tự học là một trong những NL quan trọng và cốt lõi cần phải có ở mỗi cá nhân.Lớp 10 là giai đoạn chuyển tiếp từ thiếu niên đến trưởng thành Các em đãphát triển khá hoàn thiện về sinh lý và có những suy nghĩ tư duy thể hiện “cái tôi”của mình Trí nhớ của học sinh (HS) lứa tuổi này cũng tăng cường tính chất chủđịnh, có tổ chức; vì vậy, đây là lứa tuổi thích hợp cho việc rèn luyện và phát triển
kỹ năng tự học (KNTH) Xây dựng được kiến thức, KNTH và thái độ là nền tảngcấu thành NL tự học để có thể tự nghiên cứu trong một xã hội học tập suốt đời.Nội dung phần Sinh học Tế bào (SHTB), Sinh học 10 nghiên cứu đơn vị tổchức cơ bản của sự sống Thành phần kiến thức chủ yếu là các kiến thức đại cương
về cấu trúc và chức năng của các thành phần cấu trúc của tế bào, về các quá trìnhsống cơ bản ở cấp độ Hệ tế bào như chuyển hóa vật chất và năng lượng, sinhtrưởng, sinh sản Nhằm phát huy tính tích cực của HS trong học tập nên sách giáokhoa (SGK) đã biên soạn theo cách tiếp cận mới, đó là có nhiều câu lệnh để HShoạt động Tuy nhiên, các hoạt động học tập (HĐHT) trong SGK còn đơn giản,chưa rèn luyện được KNTH Do đó, việc nghiên cứu thiết kế và tổ chức các HĐHT
để rèn luyện cho HS KN học tập, đặc biệt là KNTH là vấn đề thiết thực, đáp ứngđược chủ trương đổi mới dạy học theo định hướng phát triển NL của HS của BộGiáo dục và Đào tạo (GD & ĐT)
Xuất phát từ những lý do trên, tôi quyết định chọn đề tài : "Tổ chức các hoạt động học tập để rèn luyện cho học sinh kỹ năng tự học trong dạy học phần Sinh học Tế bào, Sinh học 10 ".
II ĐIỂM MỚI TRONG NGHIÊN CỨU
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về rèn luyện KNTH và HĐHT để rèn luyện cho
HS KNTH trong dạy học phần SHTB, Sinh học 10
- Đề xuất quy trình thiết kế các HĐHT để rèn luyện cho HS KNTH trong dạy học phần SHTB, Sinh học 10
- Xây dựng 1 vài HĐHT để rèn luyện cho HS KNTH trong dạy học phần
SHTB, Sinh học 10(trong phụ lục) Đồng thời đề xuất quy trình tổ chức các HĐHT
để rèn luyện cho HS KNTH trong dạy học phần SHTB, Sinh học 10
- Xây dựng bảng tiêu chí đánh giá mức độ rèn luyện cho HS KNTH trong dạyhọc phần SHTB, Sinh học 10
Trang 4III PHẠM VI NGHIÊN CỨU THỰC HIỆN
Thiết kế và sử dụng các HĐHT để rèn luyện cho HS KNTH (tập trung rèn luyện
KN thực hiện kế hoạch học tập (KHHT)) trong khâu nghiên cứu tài liệu mới, khâu củng cố hoàn thiện kiến thức trong dạy học phần SHTB, Sinh học 10.
PHẦN II NỘI DUNG
Theo Trần Bá Hoành (1996), KN là khả năng vận dụng những tri thức thunhận đượctrong một lĩnh vực nào đó vào thực tiễn KN đạt tới mức hết sức thànhthạo, khéo léo trở thành kỹ xảo[10]
Từ các định nghĩa trên có thể hiểu KN như một hoạt động trí tuệ, là khảnăng vận dụng những tri thức thu nhận được vào thực tiễn Trong KN có cả những
KN nhận thức và những KN hoạt động chân tay
b Vai trò của kỹ năng
- KN của HS có vai trò trong quá trình dạy học, KN là một trong ba tiêu chí
để đo thành quả của quá trình giáo dục và chất lượng đào tạo
- Trong quá trình dạy học, đối với bộ môn Sinh học nói riêng và các môn họckhác nói chung việc rèn luyện KN có tầm quan trọng rất lớn Nó vừa đáp ứng tínhđặc thù của môn học vừa là công cụ để người học đi sâu khám phá bản chất của hiện tượng, quá trình, quy luật sinh học
1.2 Tự học
a Khái niệm
Theo tác giả Nguyễn Cảnh Toàn: Tự học là tự mình động não, suy nghĩ, sửdụng các NL trí tuệ và có cả cơ bắp cùng các phẩm chất của mình, cả động cơ tìnhcảm, nhân sinh quan, thế giới quan để chiếm một lĩnh vực hiểu biết nào đó củanhân loại, biến lĩnh vực đó thành sở hữu của mình Việc tự học sẽ được tiến hànhkhi người học muốn hiểu biết một kiến thức nào đó và bằng nổ lực của bản thân cốgắng chiếm lĩnh được kiến thức nào đó [14]
Từ điển giáo dục học đã định nghĩa:“Tự học là quá trình tự mình lĩnh hội trithức khoa học và rèn luyện KN thực hành không có sự hướng dẫn của GV và sựquản lý trực tiếp của cơ sở giáo dục đào tạo”[9]
Trang 5Từ những quan điểm trên cho thấy khái niệm tự học luôn đi kèm với sự tựgiác, chủ động luyện tập các thao tác, hành động để hình thành kiến thức KN, kỹxảo trong học tập để tiếp thu tri thức Tự học không chỉ đơn thuần là tiếp nhận kiếnthức từ thầy cô mà là còn học hỏi ở bạn bè, tìm tòi nghiên cứu sách vở hay học hỏi,quan sát từ thực tế Tự học đóng một vai trò rất quan trọng trên con đường học vấncủa mỗi người Như vậy, để tự học thật sự có hiệu quả người học cần sự tự giác,tích cực và độc lập để rèn luyện KNTH ở mọi lúc mọi nơi.
b Các hình thức tự học
Tự học có nhiều hình thức khác nhau khi xét về bản chất của HĐHT, ta có thể chia tự học thành 2 hình thức:
- Tự học dưới sự hướng dẫn của GV:gồm tự học ở nhà và tự học trên lớp.
- Tự học hoàn toàn (không có GV): Hình thức này thì người học sẽ không có
kế hoạch học phù hợp, có nhiều vấn đề vướng mắc của bản thân nhưng không có aigiúp giải quyết…
Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này tôi chỉ đề cập đến hoạt động tự học
có sự hướng dẫn của GV Để hoạt động này mang lại hiệu quả cao và thiết thực thì
GV phải hướng dẫn HS cách tìm ra và làm chủ kiến thức bằng những yêu cầu dứtkhoát, rõ ràng và phù hợp với NL của từng đối tượng HS
c Vai trò
- Tự học là mục tiêu cơ bản của quá trình dạy học
- Phát huy tính tự học là nhân tố tốt nhất tạo ra động lực mạnh mẽ cho quá trình học tập, góp phần hình thành nhân cách cho người học
- Tự học giúp cho mọi người có thể chủ động học tập suốt đời
1.3 Kỹ năng tự học
a Khái niệm
Theo Nguyễn Cảnh Toàn (2001), KNTH là khả năng thực hiện một cách cókết quả các hành động tự học, các thao tác tự học bằng cách lựa chọn và thực hiệncác phương thức hành động phù hợp với hoàn cảnh nhất định nhằm đạt được mụcđích nhiệm vụ học tập đặt ra [15]
Theo Nguyễn Thị Hà (2008), KNTH cũng có thể được hiểu là khả năng nhậnthức, vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề đặt ra trong học tập cũng nhưtrong cuộc sống [8, tr 35 – 37]
Từ nghiên cứu về tự học, về KN tôi xác định: KNTH là khả năng thực hiệnmột hệ thống các thao tác tự tổ chức, tự điều khiển hoạt động tự học trên cơ sở vậndụng các kinh nghiệm có liên quan đến hoạt động đó nhằm đạt được mục đíchnhiệm vụ học tập đặt ra
b Các kỹ năng tự học cần rèn luyện cho học sinh
Tác giả Nguyễn Cảnh Toàn đã xác định KNTH gồm có 4 nhóm KN đó lànhóm KN định hướng, nhóm KN lập kế hoạch, nhóm KN thực hiện kế hoạch vànhóm KN tự kiểm tra, đánh giá, rút kinh nghiệm [14]
Trang 6Từ nghiên cứu của tác giả, tôi xác định cấu trúc của KNTH bao gồm các nhóm KN thành phần sau (hình 1.):
Hình 1 Cấu trúc của KNTHQua thực tiễn dạy học hiện nay, trong đề tài của
trung rèn luyện cho HS KN thực hiện KHHT, nhóm
- Lựa chọn thông tin từ
nhiều nguồn khác nhau
KN xử lý thông tin
- KN trả lời câu hỏi;
- KN đọc và phân tích bảng biểu, đồ thị, sơ đồ; tranh vẽ
- KN lập bảng; lập sơ đồ;
lập bản đồ tư duy;
- KN phân tích lý giải kết quả TN; KN thực hành TN
KN vận dụng tri thức thông tin vào thực tiễn
- KN xử lý các tình huống
- KN viết bài thu hoạch
- KN thực hiện dự án
Hình 2 Cấu trúc của KN thực hiện KHHT
2 Hoạt động học tập rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh
2.1 Hoạt động học tập
Trang 7Theo Lê Văn Hồng (2001) khi nghiên cứu về HĐHT đã cho rằng HĐHT làhoạt động đặc thù của con người được điều khiển bởi mục đích tự giác và lĩnh hộinhững tri thức, kỹ xảo mới, những phương thức hành vi và những dạng hoạt độngnhất định [12, tr.106.].
Theo Trần Bá Hoành (2006), HĐHT là một chuỗi hành động và thao tác trítuệ hoặc cơ bắp hướng tới mục tiêu xác định của bài học [11]
Tóm lại có thể khái quát: HĐHT là một hoạt động có chủ đích của chủ thểnhằm lĩnh hội, tiếp thu những tri thức, KN, kỹ xảo, qua đó giúp chủ thể phát triển
và hoàn thiện bản thân
2.2.Hoạt động học tập rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh
a Khái niệm
Dựa theo định nghĩa về KNTH, có thể hiểu HĐHT rèn luyện KNTH làHĐHT nhằm rèn luyện các KN xác định mục tiêu học tập, KN lập kế hoạch vàthực hiện KHHT, KN tự kiểm tra, đánh giá, rút kinh nghiệm về việc học của mình
b Các dạng hoạt động học tập rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh
Có thể chia HĐHT thành nhiều dạng khác nhautùy theo NL tư duy củangười học và tùy theo mục đích dạy học Nhưng do giới hạn về thời gian nên tôichỉ chú trọng vào dạng hoạt động giải bài tập, bài tập tình huống trong quá trìnhthực nghiệm
- Bài tập là một nhiệm vụ mà người giải cần phải thực hiện Trong bài tập chứa đựng các dữ kiện và yêu cầu cần tìm
- Tình huống là toàn thể sự việc xảy ra tại một nơi, trong một thời gian, buộcngười ta phải suy nghĩ hành động, đối phó, chịu đựng Theo Nguyễn Ngọc Quangtình huống dạy học là đơn vị của bài lên lớp chứa đựng mối liên hệ giữa mục đích– nội dung và phương pháp theo chiều ngang tại một thời điểm với nội dung là mộtđơn vị kiến thức Xét về mặt khách quan, tình huống dạy học là tổ hợp những mốiquan hệ xã hội cụ thể được hình thành trong quá trình dạy học, khi mà HS đó trởthành chủ thể hoạt động với đối tượng nhận thức trong một trường dạy học nhằmmột mục đích dạy học cụ thể Xét về mặt chủ quan, tình huống dạy học chính làtrạng thái bên trong được sinh ra do sự tương tác giữa chủ thể với đối tượng nhậnthức
- Bài tập tình huống là những tình huống xảy ra trong quá trình dạy học, hoặcxảy ra trong thực tiễn đời sống được cấu trúc dưới dạng BT Trong dạy học cácmôn học, những tình huống được đưa ra là tình huống giả định hay tình huống thực
đã xảy ra trong thực tiễn dạy học môn học ở phổ thông HS giải quyết được nhữngtình huống trên, một mặt vừa giúp HS hình thành kiến thức mới, vừa củng cố vàkhắc sâu kiến thức Trong rèn luyện KNTH, BT tình huống vừa là phương tiện,vừa là công cụ, đồng thời cũng là cầu nối giữa GV và HS [3, 4]
II CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
Trang 81 Thực trạng rèn luyện kỹ năng tự học cho học sinh trong dạy học Sinh học của giáo viên ở một số trường THPT
Để thực hiện được nội dung này, tôi đã tiến hành thăm dò ý kiến về thựctrạng rèn luyện KNTH cho HS trong dạy học Sinh học của 14 GV dạy môn Sinhhọc thuộc các trường THPT Nguyễn Khuyến, trường THPT Vĩnh Trạch và trườngTHPT Long Xuyên trên địa bàn huyện Thoại Sơn và thành phố Long Xuyên, tỉnh
An Giang, kết quả thu được như sau:
* Nhận thức của GV về rèn luyện KNTH của HS trong dạy học Sinh học ở THPT.
Bảng 1 Kết quả điều tra nhận thức của GV về rèn KNTH của HS.
Câu 1 Với xu hướng đổi mới Rất cần thiết 12 85.72
kiểm tra đánh giá theo định
hướngphát triển NL của HS, đặc
biệt là KNTH, theo Thầy (Cô) việc Không cần thiết
rèn luyện KNTH cho HS trong
quá trình dạy học là
Câu 2 Theo Thầy (Cô), tự học của HS tự học tập ở nhà để bổ 2 14.28
HS tự lực tìm ra kiếnthức mà không cần sự hỗ trợ, 2 14.28giúp đỡ của GV
HS tích cực, chủ động, độclập nhận thức dưới sự hướng 10 71.42dẫn của GV
Ý kiến khácCâu 3 Theo Thầy (Cô), cấu trúc KN xác định mục tiêu học tập 14 100KNTH của học sinh bao gồm các KN lập kế hoạch 14 100
Trang 9Đây là 1 điểm khởi đầu khả quan cho việc nghiên cứu việc thiết kế và tổ chức các HĐHT nhằm rèn luyện KNTH cho HS ở SHTB.
* Thuận lợi và khó khăn khi thiết kế và tổ chức các HĐHT để rèn luyện
KNTH trong dạy học Sinh học ở trường THPT
Bảng 2 Kết quả điều tra về thuận lợi và khó khăn khi thiết kế và tổ chức cácHĐHT để rèn luyện KNTH cho HS trong dạy phần SHTB nói riêng và dạy Sinhhọc nói chung ở trường THPT
Câu 1 Theo Thầy, Kiến thức gần gũi với thực tiễn cuộc sống, 12 85.72
Cô những thuận lợi HS dễ liên hệ thực tiễn.
khi thiết kế và tổ Tài liệu tham khảo phong phú 12 85.72chức các HĐHT để HS năng động, ham học hỏi có thể thích 3 21.43rèn luyện KNTH cho nghi tốt với việc tự học.
HS trong dạy học Phương tiện dạy học đảm bảo cho việc
riêng và dạy học dạy tự học
Sinh học nói chung Ý kiến khác
ở THPT là
Thiếu tài liệu tham khảo, đồ dùng dạy học 8 57.14Câu 2 Những khó Chưa có KN, kinh nghiệm để thiết kế và sử 9 64.29
dụng các HĐHT để rèn luyện KNTH của HS
khăn mà Thầy, Cô
Không có thời gian để thiết kế các
luyện KNTH cho HS HĐHT để rèn luyện KNTH của HS
trong dạy học phần HS khó tự mình giải quyết những HĐHT 14 100SHTB nói riêng và để rèn luyện KNTH
dạy học Sinh học nói Số lượng HS yêu thích môn Sinh học 14 100chung ở THPT là: không nhiều
Khó khăn trong khâu tổ chức hoạt động 11 78.57
tự học.
Ý kiến khácKết quả điều tra về những khó khăn trong việc thiết kế và tổ chức các HĐHTrèn luyện KNTH trong dạy học cho thấy: Đa số GV cho rằng do HS khó tự mìnhgiải quyết những HĐHT để rèn luyện KNTH, số lượng HS yêu thích môn Sinh họckhông nhiều, khó khăn trong khâu tổ chức hoạt động tự học, cũng như nội dungphần SHTB khó tiếp thu, kiến thức tư duy trừu tượng không thấy được ngoài thực
tế Hơn nữa đa số GV (64.29%) còn lúng túng, gặp khó khăn vì chưa có KN, kinhnghiệm để thiết kế và sử dụng các HĐHT để rèn luyện KNTH của HS và cũngkhông có thời gian để thiết kế các HĐHT để rèn luyện KNTH của HS (85.71%)
Trang 10Từ những kết quả điều tra, thăm dò ý kiến của GV dạy bộ môn Sinh học cấpTHPT tôi nhận thấy rằng, đa số GV chưa có KN, kinh nghiệm để thiết kế và sửdụng các HĐHT để rèn luyện KNTH của HS Đồng thời GV cũng không có thờigian để thiết kế các HĐHT để rèn luyện KNTH của HS Vì vậy, việc thiết kế và tổchức các HĐHT để rèn luyện KNTH cho HS phần SHTB, Sinh học 10 là thật sựcần thiết trong giai đoạn hiện nay.
2 Thực trạng học Sinh học của HS ở một số trường Trung học phổ thông
Nhằm thực hiện mục tiêu đề ra có hiệu quả thiết thực đồng thời thu được kếtquả khách quan trong quá trình nghiên cứu, tôi đã tiến hành điều tra về thái độ vàđộng cơ học tập về việc tự học của 321 HS tại 2 trường THPT Nguyễn Khuyến vàTHPT Vĩnh Trạch trên địa bàn huyện Thoại Sơn, tỉnh An Giang Kết quả cụ thểđược thể hiện qua bảng 3 như sau:
Bảng 3 Kết quả điều tra về việc tự học trong học tập môn Sinh học của
HS ở trường THPT hiện nay.
Câu 1 Là tự nghiên cứu SGK, tài liệu tham khảo và 205 63.86Theo em, tự tự bản thân học tập mà không cần phải nhắc nhở.
học là gì? Là tự học lại bài cũ và chuẩn bị bài mới trước 116 36.14
KNTH cho Tự nghiên cứu SGK sau đó trả lời câu hỏi và 105 32.71bản thân các làm BT.
em đã sử Tìm kiếm tài liệu tham khảo có liên quan đến 94 29.28dụng phương bài học
pháp nào Thảo luận và trao đổi ý kiến với bạn bè. 97 30.22
Những điều Không tìm được phương pháp tự học phù hợp 127 39.56
