HIỆN TRẠNG ĐÀN TRÂU Ở MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG ĐẠI DIỆN CHO CÁC VÙNG TRÂU TO TRONG CẢ NƯỚC potx

HIỆN TRẠNG ĐÀN TRÂU Ở MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG ĐẠI DIỆN CHO CÁC VÙNG TRÂU TO TRONG CẢ NƯỚC Mai Văn Sánh 1* , Trịnh Văn Trung 2 , Nguyễn Công Định 2 và Nguyễn Kiêm Chiến 2 1 Phòng Đào tạo Và

HIỆN TRẠNG ĐÀN TRÂU Ở MỘT SỐ ĐỊA PHƯƠNG ĐẠI DIỆN CHO CÁC VÙNG TRÂU TO TRONG CẢ NƯỚC

Mai Văn Sánh 1* , Trịnh Văn Trung 2 , Nguyễn Công Định 2 và Nguyễn Kiêm Chiến 2

1

Phòng Đào tạo Và Thông tin - Viện Chăn nuôi

2

Bộ môn Di truyền - Giống vật nuôi

*Tác giả liên hệ: Mai Văn Sánh Tel: (04) 38.386.125/ 0912.585.495; Fax: (04) 38 389.775; Email: mvsanh@netnam.vn

ABSTRACT Buffalo production status in some representative sites of big body size buffaloes

A survey was conducted in 7 representative sites of big body size buffaloes to investigate the current status of

buffalo production Three sites in the North, two sites in Centre and two sites in South were selected Body

weight of buffaloes was highest in Southern sites (448 kg for male and 388 kg for female) then to Northern sites

(436 kg for male and 379 kg for female) and lowest in Central sites (420 kg for male and 377 kg for female)

Age at first calving was quite similar in all sites, from 3 to 4 years occupied 50.57% and from 4 to 5 year

occupied 28.88 % Calving interval 18 – 24 months was 59.4% in the Central sites, 47.56% in the North sites and

42.54% in the South sites

Buffaloes in these sites had much higher body weight compared to other sites in our country It is recommended

that we should select good and big size bulls in these sites to improve the body size and productivity of small

body size buffaloes in other places

Key words: Big body size buffaloes, representative sites,body weight, age at first calving,calving interval

ĐẶT VẤN ĐỀ

Nước ta với hơn 70% dân số sống ở vùng nông thôn Đời sống của họ đếu phụ thuộc vào sản

xuất nông nghiệp mà chủ yếu là nghề trồng lúa nước Quần thể đàn trâu nước ta gần 3 triệu

con, tương đối ổn định trong nhiều năm qua Đàn trâu phân bố trên tất cả các tỉnh trong cả

nước nhưng tập trung chủ yếu ở các tỉnh miền núi trung du phía Bắc Con trâu thực sự có vai

trò to lớn trong sản xuất nông nghiệp và gắn bó mật thiết với người nông dân Việt Nam

Trâu nội thích ứng và phát triển tốt trong điều kiện sinh thái nước ta, nhưng chúng có nhược

điểm là tầm vóc nhỏ, sinh trưởng chậm, thành thục muộn, khoảng cách lứa đẻ dài, khả năng

cho thịt thấp Nhiều vùng trâu to bị bán đi giết thịt, trâu nhỏ được giữ lại cho cày kéo là chính

và cũng đồng thời làm giống luôn, đàn trâu cái thì chưa được chọn lọc đẫn đến tầm vóc đàn

trâu đã có chiều hướng giảm sút

Theo nhiều nghiên cứu cho thấy tầm vóc trâu Việt Nam có thể được chia làm 3 loại hình là

trâu tầm vóc to (trâu Ngố) có khối lượng đực 450-500kg, cái 400-450kg; trâu tầm vóc trung

bình có khối lượng đực 400-450 kg, cái 350-400kg và trâu tầm vóc nhỏ (trâu Gié) khối lượng

đực 350-400kg, cái 300-350kg Cũng qua các nghiên cứu về trâu loại hình to, Nguyễn Đức

Thạc (1983) đề xuất nếu sử dụng trâu đực ngoại hình to làm giống sẽ góp phần cải tạo tầm

vóc và khả năng sản xuất của trâu ngoại hình nhỏ các địa phương

Mục đích của đề tài là đánh giá hiện trạng đàn trâu ở một số địa phương đại diện cho các vùng

trâu tốt để xây dựng vùng giống nhằm sản xuất và cung cấp trâu đực giống tốt cho các địa

phương từng bước cải tạo nâng cao tầm vóc và khả năng sản xuất của trâu nội

VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Nội dung nghiên cứu

Tình hình phát triển chăn nuôi trâu của các vùng điều tra

Số lượng và diễn biến đàn trâu

Cơ cấu đàn trâu điều tra

Tập quán chăn nuôi trâu

Một số chỉ tiêu về khối lượng và kích thước của đàn trâu điều tra

Khối lượng cơ thể ở các mốc tuổi

Kích thước một số chiều đo: Vòng ngực, dài thân chéo, cao vây

Khả năng sinh sản của đàn trâu điều tra

Tuổi đẻ lứa đầu

Khoảng cách giữa hai lứa đẻ

Mùa vụ sinh sản

Phương pháp nghiên cứu

Chọn điểm để khảo sát

Chọn một số địa phương có đàn trâu tốt đại diện cho vùng, người dân có truyền thống và tập quán chăn nuôi trâu tốt (dựa vào các số liệu theo dõi nhiều năm của các địa phương)

Phương pháp nghiên cứu

Các thông tin về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, quy mô đàn gia súc qua các năm thu thập

từ mạng lưới thống kê của xã, huyện, tỉnh

Điều kiện chăm sóc, nuôi dưỡng và tình hình sinh sản của trâu thông qua phỏng vấn trực tiếp các hộ nông dân dựa vào bộ câu hỏi đã được soạn trước

Cân khối lượng cơ thể trâu bằng cân điện tử Ruddweigh

Xác định kích thước 3 chiều đo (vòng ngực, dài thân chéo, cao vây) theo giáo trình chăn nuôi

trâu bò trường ĐHNNI – 1991

Vòng ngực (VN): là chu vi của vòng ngực được đo sau xương bả vai theo chiều thẳng đứng,

đo bằng thước dây

Dài thân chéo (DTC): Là khoảng cách giao điểm trước của khớp xương bả vai và điểm cuối

của u ngồi xương chậu đo theo đường chéo, bằng thước gậy

Cao vây (CV): là khoảng cách từ mỏm cao nhất trên giữa 2 xương bả vai đến mặt đất, đo bằng

thước gậy

Xử lý số liệu

Số liệu thu được sử lý trên phần mềm EXCEL và MINITAB 12.0

KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN Tình hình phát triển chăn nuôi trâu các tỉnh điều tra

Số lượng và sự phân bố đàn trâu qua các năm

Qua Bảng 1 cho thấy, tốc độ tăng đàn trong 5 năm giữa các tỉnh đại diện cho các miền là khác nhau: các tỉnh miền Nam như Tây Ninh giảm 9,45%, trong khi Long An lại tăng 1,15%; Các tỉnh miền Bắc tăng từ 0,52 – 4,96%; tương tự như các tỉnh miền Bắc, các tỉnh ở miền Trung là tăng 0,37 - 2,62 Điều đó cho chúng ta thấy số lượng đàn trâu nước ta đang có xu hướng giảm mạnh ở một số tỉnh, vì vậy cần có một chương trình phát triển chăn nuôi trâu để thúc đẩy số lượng trâu tăng trở lại ở các địa phương này

Bảng 1: Số lượng và sự phân bố đàn trâu qua các năm

đàn BQ (%) Các tỉnh miền Bắc

Các tỉnh miền Trung

Các tỉnh miền Nam

*Nguồn: Tổng cục Thống kê năm 2007

Cơ cấu đàn trâu điều tra

Với tổng số 3028 trâu được điều tra thì số trâu đực là 1200 con, chiếm 39,63% và trâu cái là

1828 con, chiếm 60,37% Trong đàn trâu cái thì tỷ lệ trâu cái > 36 tháng tuổi chiếm tỷ lệ khá cao 60,61% (1108/1828 con) Đây sẽ là điều kiện thuận lợi để tăng đàn đều đặn hàng năm nếu làm tốt công tác quản lý sinh sản Từ kết quả điều tra cho thấy người dân thích nuôi trâu cái hơn vì họ nuôi trâu với phương thức cày kéo kết hợp với sinh sản

Bảng 2: Cơ cấu đàn trâu điều tra của các vùng

Cơ cấu đàn trâu điều tra

TT Vùng

điều tra

Số trâu điều tra

Tổng

số <12 12-36 >36

Tổng

số <12 12-36 >36

% theo lứa tuổi 100 6,62 32,77 60,61 100 10,42 40,16 49,42

Tập quán chăn nuôi và tình hình sử dụng thức ăn sẵn có ở các địa phương

Tập quán chăn nuôi

Người nông dân chăn nuôi trâu ở các địa phương đang áp dụng 2 phương thức chính là: Thả theo đàn ngoài rừng, rẫy hoang hoá quanh năm

Thả theo đàn kết hợp với chăn dắt trong những tháng làm việc

Tình hình sử dụng nguồn thức ăn sẵn có ở địa phương

Nhìn chung ở các địa phương, người nuôi trâu sử dụng nguồn thức ăn xanh từ cây cỏ tự nhiên

là chính, chưa có thói quen sử dụng phụ phẩm nông nghiệp như: rơm, thân lá ngô để nuôi trâu bò, lượng phụ phẩm này được đốt hoặc vứt bỏ, trong khi 1và tháng 2 hàng năm vẫn thiếu thức ăn nghiêm trọng Với tập quán nuôi trâu chăn thả tự do, nguồn thức ăn xanh tự nhiên bị

khai thác không cân đối, các thảm thực vật bị trâu bò dẫm đạp liên tục làm cho năng suất chất xanh bị giảm dần theo thời gian

Một số chỉ tiêu về khối lượng và kích thước của đàn trâu điều tra

Khối lượng cơ thể của trâu qua các tháng tuổi

Khối lượng trâu của các tỉnh đại diện cho miền Nam là lớn nhất tiếp đó là các tỉnh miền Bắc

và thấp nhất là các tỉnh miền Trung Trong suốt quá trình sinh trưởng trâu đực luôn có khối lượng cơ thể cao hơn trâu cái Theo những phân loại về ngoại hình trâu thì đàn trâu ở các điểm khảo sát nằm trong khoảng trung bình, trâu đực trưởng thành của các tỉnh miền Nam, miền Bắc và miền Trung lần lượt là: 448,27 kg, 436,70 kg và 420,33 kg tương tự như vậy trâu cái trưởng thành có khối lượng: 388,81 kg, 379,45 kg và 377,80 kg

Bảng 3: Khối lượng của trâu qua các tháng tuổi Tháng tuổi Các tỉnh miền Bắc Các tỉnh miền Trung Các tỉnh miền Nam

6 tháng

+ đực 44 89,15 ± 7,63 64 85,44 ± 5,69 17 98,88 ± 6,12 + cái 58 82,45 ± 7,76 45 79,60 ± 7,43 18 92,75 ± 5,44

12 tháng

+ đực 49 150,69 ± 14,89 42 150,07 ± 9,81 23 159,17 ± 12,79 + cái 56 142,64 ± 14,32 34 136,33 ± 14,82 33 151,21 ± 26,79

18 tháng

+ đực 58 199,21 ± 23,96 16 201,88 ± 27,63 24 217,21 ± 28,02 + cái 63 193,41 ± 14,41 19 196,60 ± 38,01 49 225,84 ± 38,81

24 tháng

+ đực 85 269,61 ± 17,26 36 267,80 ± 29,57 34 283,32 ± 29,59 + cái 70 257,10 ± 23,38 42 251,46 ± 28,71 58 271,14 ± 31,34

36tháng

+ đực 51 313,51 ± 16,63 47 306,83 ± 21,74 17 331,82 ± 35,95 + cái 77 305,97 ± 16,37 49 303,33 ± 27,17 47 308,45 ± 28,38

48tháng

+ đực 79 364,68 ± 26,48 61 350,03 ± 25,33 24 381,25 ± 14,90 + cái 111 342,76 ± 17,61 113 342,43 ± 29,10 59 351,66 ± 26,91

60 tháng

+ đực 236 436,70 ± 54,56 82 420,33 ± 34,56 111 448,27 ± 53,81 + cái 340 379,45 ± 34,43 170 377,80 ± 44,82 317 388,81 ± 44,14 Mai Văn Sánh và cs (1995) điều tra trâu ở Bình Sơn, Thái Nguyên cho thấy khối lượng trâu vùng này thấp, trâu đực trưởng thành 326 kg, trâu cái trưởng thành 312 kg Vũ Duy Giảng và

cs (1999) điều tra đánh giá tình hình phát triển đàn trâu miền Bắc thấy rằng khối lượng đàn trâu của nhiều địa phương ở 2 năm tuổi trâu đực chỉ đạt 234 kg, trâu cái 183 kg, còn riêng ở Phổ Yên (Thái Nguyên) trâu đực trưởng thành là 334 kg, trâu cái trưởng thành 306 kg Mai Văn Sánh (2005) cũng điều tra phân loại đàn trâu tại xã Vân Hoà, Ba Vì, Hà Tây và cho kết quả là trâu đực trưởng thành 357 kg, trâu cái 322 kg Nếu so với các số liệu điều tra trên thì khối lượng trâu ở các vùng này đều lớn hơn, đây là cơ sở để xây dựng những vùng giống trâu nhằm sản xuất và cung cấp trâu đực giống tốt cho các địa phương khác

Kích thước các chiều đo của trâu qua các tháng tuổi

Tương tự như khối lượng cơ thể, kích thước các chiều đo của trâu các tỉnh có khối lượng cơ thể lớn hơn thì kích thước các chiều đo cũng lớn hơn, thể hiện tương quan giữa khối lượng và các chiều đo cơ thể và quy luật sinh trưởng của chúng

Bảng 4: Kích thước các chiều đo của trâu qua các tháng tuổi

Tuổi

của trâu

(tháng)

(cm)

VN (cm)

DTC

CV (cm)

VN (cm)

DTC (cm) Các tỉnh miền Bắc

60 236 127,72 186,75 132,90 340 120,62 175,37 129,09

Các tỉnh miền Trung

60 82 124,05 179,43 136,94 170 120,44 177,33 130,86

Các tỉnh miền Nam

60 111 124,46 184,38 134,62 317 121,15 179,38 129,75 Tầm vóc của gia súc được thể hiện qua khối lượng cơ thể và kích thước các chiều đo Khối lượng cơ thể luôn luôn có tương quan thuận với kích thước các chiều đo cơ thể Khi kích thước cơ thể tăng thì khối lượng tăng Trong trường hợp thể trạng bình thường thì khối lượng gia súc thể hiện tầm vóc, tuy nhiên ở từng giai đoạn sinh trưởng của gia súc non kích thước các chiều đo cơ thể tăng nhưng khối lượng tăng không theo tỷ lệ của kích thước, đó là giai đoạn phát triển xương, còn khi gia súc già thì có xu hướng ngược lại, khối lượng có thể tăng nhưng kích thước không tăng theo tỷ lệ do chủ yếu là tích luỹ mỡ

Khả năng sinh sản của đàn trâu điều tra

Tuổi đẻ lứa đầu của trâu

Tuổi đẻ lứa đầu tập trung vào độ tuổi 3–4 tuổi với tỷ lệ các tỉnh miền Bắc, miền Trung và miền Nam lần lượt là 50,6%; 48,87% và 52,24%; trung bình cả ba miền đạt tỷ lệ 50,57%

Bảng 5: Tuổi đẻ lứa đầu của đàn trâu điều tra Các tỉnh miền Bắc Các tỉnh miền Trung Các tỉnh miền Nam Chỉ tiêu

n (con) Tỷ lệ (%) n (con) Tỷ lệ (%) n (con) Tỷ lệ (%)

Tổng (%)

Theo kết quả khảo sát của Nguyễn Đức Thạc và cs, (1984) thì tuổi đẻ lứa đầu của trâu tập trung nhiều nhất vào giai đoạn 3 - 4 năm tuổi với tỷ lệ 44,93% Mai Thị Thơm, (2003) khi khảo sát khả năng sinh sản của đàn trâu ở thị xã Sông Công, Thái Nguyên cho thấy tuổi đẻ lứa đầu của trâu chủ yếu là 3 - 4 năm tuổi chiếm 46,72% và 4 -5 tuổi chiếm 29,51% Vũ Duy Giảng và cs (1999) cũng cho biết tuổi lứa đẻ đầu của đàn trâu ở các tỉnh phía bắc giai đoạn 3-4 năm tuổi chiếm tỷ lệ biến động từ 23,42% - 31,19% Những đặc điểm khác biệt về môi trường, phương thức chăn nuôi, điều kiện tự nhiên, tỷ lệ đực cái, chế độ dinh dưỡng… đã ảnh hưởng và

là nguyên nhân của sự sai khác này

Khoảng cách giữa hai lứa đẻ

Đây là một trong những chỉ tiêu đánh giá năng suất sinh sản của gia súc Chỉ tiêu này phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau như giống, tuổi, chế độ chăm sóc, nuôi dưỡng, khai thác sử dụng…và khả năng phát hiện động dục

Bảng 6: Khoảng cách giữa hai lứa đẻ của đàn trâu điều tra

Các tỉnh miền Bắc Các tỉnh miền Trung Các tỉnh miền Nam

Khoảng cách

lứa đẻ (tháng) n

(con)

Tỷ lệ (%)

n (con)

Tỷ lệ (%)

n (con)

Tỷ lệ (%)

Tổng (%)

Khoảng cách giữa hai lứa đẻ của đàn trâu điều tra từ 18-24 tháng là 49,86%, từ 24-30 tháng là 23,44%, từ 15-18 tháng chỉ chiếm 18,14% và trên 30 tháng chiếm 8,56%, trong đó trâu các tỉnh miền Trung có khoảng cách hai lứa đẻ ngắn hơn so với trâu các tỉnh còn lại

Nguyễn Đức Thạc và cs, 1984 cho biết trên đàn trâu của trại thí nghiệm trâu Ngọc Thanh, tỷ

lệ trâu có khoảng cách giữa hai lứa đẻ từ 12–15 tháng là 21,51%, trâu có khoảng cách hai lứa

đẻ 16–18 là 37,13%, và trâu có khoảng cách giữa hai lứa đẻ trên 19 tháng là 39,54% Đào Tiến Khuyên nghiên cứu trên đàn trâu ở huyện Sóc Sơn, Hà Nội cho biết khoảng cách giữa hai lứa đẻ là 627 ngày Kết quả của chúng tôi cũng phù hợp với nghiên cứu của Mai Thị Thơm (2003) cho biết khoảng cách khoảng cách giữa hai lứa đẻ của trâu cái ở thị xã Sông Công tập trung chủ yếu vào trong khoảng 16–24 tháng (48,98%)

Mùa sinh sản

Khác với nhiều loài gia súc khác, trâu là loài có hoạt động sinh sản mang tính mùa vụ rõ rệt Nhìn chung đàn trâu ở tất cả các tỉnh điều tra động dục và đẻ quanh năm, nhưng chúng đẻ tập trung nhất là vào giai đoạn từ cuối tháng 9 năm trước đến cuối tháng 2 năm sau, tức là vào mùa thu và mùa đông, đẻ ít vào các tháng 4, 5 và 6 Như vậy trâu cái động dục tập trung vào

mùa đông và mùa xuân, thời gian có khí hậu mát mẻ, vào các tháng mùa hè nóng nực trâu cái

ít động dục

Bảng 7: Tỷ lệ đẻ của đàn trâu qua các tháng trong năm Các tỉnh miền Bắc Các tỉnh miền Trung Các tỉnh miền Nam

Tháng

trong

năm

n

(con)

Tỷ lệ (%)

n (con)

Tỷ lệ (%)

n (con)

Tỷ lệ (%)

Tổng (%)

Vũ Duy Giảng và cs, 1999 cũng cho biết, đàn trâu ở Bắc bộ, Bắc Trung bộ có mùa sinh sản tập trung từ tháng 10 năm trước tới tháng 1 năm sau Mai Thị Thơm (2003) theo dõi lứa đẻ của trâu ở thị xã Sông Công cho thấy, trâu đẻ rải rác vào các tháng trong năm, nhưng tập trung chủ yếu vào mùa thu, đông và đạt cao nhất vào tháng 11 (18,97%) còn trâu đẻ vào tháng

5 là thấp nhất (1,16%) Nhiệt độ và độ ẩm cao trong mùa hè gây ức chế hoạt động sinh dục, đặc biệt là ức chế tuyến yên phân tiết hormone FSH, LH làm cho buồng trứng hoạt động kém, mặc dù nguồn thức ăn xanh phong phú

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ Kết luận

Tốc độ tăng đàn trâu ở các tỉnh qua các năm khác nhau, tăng cao nhất là tỉnh Yên Bái 4,96%, Tuyên Quang 2,64%, Thanh Hoá 2,62% trong khi đó ở một số tỉnh đàn trâu giảm như Tây Ninh giảm 9,45%

Với tổng số 3028 trâu được điều tra cho thấy tỷ lệ trâu cái chiếm 60,37%, trâu đực chiếm 39,63% Tỷ lệ trâu cái > 36 tháng tuổi trong tổng số trâu cái chiếm tỷ lệ khá cao 60,61% là điều kiện thuận lợi để tăng đàn hàng năm

Khối lượng trâu trưởng thành của các tỉnh miền Nam là lớn nhất, tiếp đến là các tỉnh miền Bắc và thấp nhất là các tỉnh miền Trung (tương ứng là trâu đực 448,27 kg, 436,70 kg và 420,33 kg và trâu cái là 388,81 kg, 379,45 kg và 377,80 kg) Kích thước các chiều đo có kết quả tương tự như khối lượng cơ thể

Tuổi đẻ lứa đầu tập trung vào độ tuổi 3–4 tuổi với tỷ lệ đẻ các tỉnh miền Bắc, miền Trung và miền Nam lần lượt là 50,6%; 48,87% và 52,24% Khoảng cách giữa hai lứa đẻ từ 18-24 tháng

là 49,86%, từ 24-30 tháng là 23,44%, từ 15-18 tháng chỉ chiếm 18,14% còn số trâu khoảng trên 30 tháng chiếm 8,56% Trâu xuất hiện động dục và đẻ quanh năm, nhưng tập trung nhất

là vào giai đoạn từ cuối tháng 9 năm trước đến cuối tháng 2 năm sau, ít nhất trong năm là vào các tháng 4, 5 và 6

Nhìn chung, đàn trâu các tỉnh điều tra có khối lượng lớn hơn so với đàn trâu đại trà là cơ sở để

xây dựng những vùng giống trâu nhằm sản xuất và cung cấp trâu đực giống tốt cho các vùng

khác cải tạo tầm vóc và khả năng sản xuất của trâu ngoại hình nhỏ địa phương

Đề nghị

Tiến hành chọn lọc xây dựng vùng giống trâu tại các điểm điều tra

Tuyển chọn trâu đực có tầm vóc to để cung cấp cho các vùng khác cải tạo nâng cao tầm vóc

và khả năng sản xuất của đàn trâu nhỏ địa phương

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Đào Tiến Khuyên, (1980) Khảo sát các chỉ tiêu sinh trưởng, sinh sản và bước đầu khảo sát hiện tượng đa hình

của AND trong ty thể (mt) AND của trâu ở huyện Sóc Sơn – Hà Nội Báo cáo tốt nghệp – Trường Đại

học Nông nghiệp I – Hà Nội

Mai Van Sanh, Nguyen Duc Thac, Dao Lan Nhi and R J Petheram, (1995) Buffalo rearing in a mountainous

village of Vietnam Exploring Approaches to Research in the Animal Sciences in Vietnam

A Workshop held in Hue, 31 Jul.-3 Aug., 1995, pp161-166

Mai Thị Thơm, (2003) Khảo sát khả năng sinh sản của trâu ở thị xã Sông Công tỉnh Thái Nguyên Tạp chí Khoa

học kỹ thuật Nông nghiệp – Trường ĐHNNI Hà Nội Tập 1số 3, tr 213 - 215

Mai Văn Sánh, (2005) Ảnh hưởng của chọn lọc đàn trâu cái và sử dụng trâu đực có khối lượng lớn làm giống

đến khối lượng sơ sinh và sinh trưởng của nghé TC Chăn nuôi số 11, tr 8-9

Nguyễn Đức Thạc, Cao Xuân Thìn, Nguyễn Văn Vực, 1984 “Một số đặc điểm sinh trưởng, sinh sản của trâu

Việt Nam và biện pháp cải tiến để nâng cao sức cày kéo”, Tuyển tập công trình nghiên cứu chăn nuôi

(1969 – 1984) Viện Chăn nuôi Quốc Gia – Nhà xuất bản Nông nghiệp

Tổng cục Thống kê năm (2007)

Vũ Duy Giảng, Nguyễn Trọng Tiến, Nguyễn Xuân Trạch và cs., (1999) Báo cáo kết quả thực hiện đề tài: Điều

tra đánh giá và định hướng phát triển đàn trâu miền Bắc VN Trường Đại học Nông nghiệp I - Hà Nội

*Người phản biện : TS Nguyễn Hữu Trà ; Ths Đào Hùng Giang