Báo cáo chuyên đề: CÁC QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN XUẤT NHẬP KHẨU THỜI KỲ 2011 – 2020 ppt

Trong quá trình đó, xuất nhập khẩu tiếp tục là một động lực quan trọng đối với tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thúc đẩy hội nhập và tăng cường vị thế của nền kinh tế nước ta t

BỘ CÔNG THƯƠNG

Dự án hỗ trợ thương mại đa biên EU – Việt Nam Hoạt động CB - 2A “Hỗ trợ Bộ Công Thương xây dựng chiến lược phát triển xuất nhập khẩu thời kỳ 2011 - 2020

Báo cáo chuyên đề

CÁC QUAN ĐIỂM PHÁT TRIỂN

XUẤT NHẬP KHẨU THỜI KỲ 2011 – 2020

Thực hiện chuyên đề: PGS.TS Trần Công Sách

Viện Nghiên cứu thương mại – Bộ Công Thương

Hà Nội, 11 - 2010

Lời mở đầu

Đất nước đã ra khỏi tình trạng kém phát triển, đang vượt qua nhiều khó khăn, thách thức, nhất là những tác động bất lợi của cuộc khủng hoảng tài chính và suy thoái kinh tế toàn cầu để bước vào thời kỳ phát triển mới, tiếp tục đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và phát triển nhanh, bền vững Trong quá trình đó, xuất nhập khẩu tiếp tục là một động lực quan trọng đối với tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, thúc đẩy hội nhập và tăng cường vị thế của nền kinh tế nước ta trong kinh tế toàn cầu

Trong 10 năm qua, lĩnh vực xuất nhập khẩu đã đạt được những thành tựu to lớn và rất quan trọng, nhưng sau khi gia nhập WTO, xuất khẩu đã tăng chậm lại, nhập siêu tăng cao, một số chỉ tiêu phát triển vẫn chưa đạt được mục tiêu đã xác định trong Chiến lược phát triển xuất nhập khẩu thời kỳ 2001 – 2010, trong Đề án phát triển xuất khẩu 2006 – 2010 Trong 10 năm tới, nền kinh tế nước ta tiếp tục hội nhập quốc tế sâu hơn và nằm trong khu vực phát triển năng động nhất thế giới, khu vực cạnh tranh của nhiều nền kinh tế đang đi lên mà phần lớn có năng lực cạnh tranh cao hơn, đặc biệt là sự trỗi dậy của Trung Quốc Vì thế, để đón bắt được những cơ hội phát triển mới và vượt qua những thách thức, Việt Nam cần có quan điểm

và định hướng Chiến lược phát triển xuất nhập khẩu phù hợp, nhanh chóng phục hồi nhịp độ phát triển và nâng cao chất lượng tăng trưởng xuất khẩu, nhằm tạo ra sự bứt phá cho phát triển nhanh, bền vững

Từ yêu cầu thực tiễn phát triển đất nước trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thực hiện chủ trương hội nhập quốc tế của Đảng, cụ thể hóa các quan điểm và định hướng Chiến lược phát triển

kinh tế - xã hội 2011 – 2020, chuyên đề nghiên cứu: “Quan điểm

Chiến lược phát triển xuất nhập khẩu thời kỳ 2011 – 2020” được

xây dựng để cung cấp luận cứ khoa học cho việc xác định các quan điểm chỉ đạo Chiến lược phát triển xuất nhập khẩu thời kỳ 2011 –

2020

Nội dung chuyên đề được trình bày thành 3 phần:

I Một số hạn chế, thách thức đối với phát triển kinh tế và phát

triển xuất nhập khẩu của Việt Nam trong hội nhập quốc tế

II Dự báo bối cảnh quốc tế và trong nước tác động đến phát

triển xuất nhập khẩu thời kỳ tới

III Các quan điểm phát triển xuất nhập khẩu thời kỳ 2011-2020 Dưới đây là nội dung chuyên đề:

NỘI DUNG CHUYÊN ĐỀ

KINH TẾ VÀ PHÁT TRIỂN XUẤT NHẬP KHẨU CỦA VIỆT NAM TRONG HỘI NHẬP QUỐC TẾ

1 Một số hạn chế thách thức đối với phát triển nền kinh tế nước ta trong hội nhập quốc tế

- Trong xã hội còn tồn tại tư tưởng chủ quan, nóng vội muốn tăng trưởng nhanh và chưa nhận thức đúng về hội nhập quốc tế (HNQT), Hạn chế này về nhận thức trong một bộ phận cán bộ, đảng viên và nhân dân thường biểu hiện

ở những dạng thức khác nhau, như:

+ Mong muốn đạt được tốc độ tăng trưởng cao nên tập trung cao độ cho tăng trưởng mà xem nhẹ vấn đề phát triển bền vững Trong điều kiện mô hình tăng trưởng chủ yếu dựa vào đầu tư và xuất khẩu, muốn tăng trưởng nhanh thì phải duy trì tỉ lệ đầu tư cao trong GDP, nhưng hiệu quả đầu tư thấp nên lãng phí nguồn lực cho tăng trưởng Đầu tư càng tăng cao thì chất lượng và hiệu quả tăng trưởng càng thấp Năm 2008, hệ số nguồn lực/GDP đầu người của Việt Nam là 0,126, cao gấp 8,4 lần của Trung Quốc (0,015) và cao gấp 5,47 lần của Ấn Độ (0,023) Muốn tăng trưởng nhanh, phải đẩy mạnh xuất khẩu, nhưng mô hình tăng trưởng xuất khẩu đang chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên và dựa vào nhập khẩu nên xuất khẩu tăng nhanh dẫn đến thâm dụng tài nguyên, cạn kiệt tài nguyên và nhập siêu tăng cao, ảnh hưởng tới các cân đối

vĩ mô Điều đó cũng đồng nghĩa với phát triển không bền vững

+ Tư tưởng thụ động, thiếu tính chủ động, tích cực trong HNQT nên không nâng cao được năng lực độc lập tự chủ trong hoạt động HNQT; khi thời

cơ đến không kịp thời đón bắt để vượt lên phát triển nhanh, hoặc gặp khó khăn thì chán nản để mất tự chủ Điều đó dẫn đến tư tưởng muốn duy trì bảo hộ cao

cho các ngành thay thế nhập khẩu, cản trở tự do hóa và không chú trọng nâng cao sức cạnh tranh để vươn ra thị trường nước ngoài, hướng về xuất khẩu

+ Tư tưởng mơ hồ hoặc nhận thức chưa đúng về HNQT, gia nhập WTO của Việt Nam; coi đó là mục tiêu chứ không phải là cách thức phát triển; hoặc đó là cơ hội nhiều, thách thức ít… nên thiếu quyết tâm, nỗ lực sáng tạo

để tăng cường năng lực độc lập tự chủ để vượt qua thách thức, tận dụng cơ hội nhằm phát triển nhanh hơn

- Nền kinh tế phát triển theo chiều rộng, tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên là chủ yếu, mới khai thác lợi thế so sánh mà ít dựa vào lợi thế cạnh tranh, chưa chuyển mạnh lên khai thác kỹ thuật để phát triển theo chiều sâu, tăng năng suất lao động, tăng sức cạnh tranh của sản phẩm Tỉ lệ khai thác năng lượng trong tổng thu nhập quốc gia1 (GNP) của thời kỳ 1990 – 2008 có

xu hướng tăng nhanh từ 4% - 7,5% trong giai đoạn 1990 – 2000 lên 10 – 13% trong giai đoạn 2001 – 2004, và vọt lên 16 – 19% những năm 2005 – 2010 (chỉ số này của Ấn Độ trong cả thời kỳ 1990 – 2008 chỉ dao động ở mức 3-4%) Trong các động năng tăng trưởng của nền kinh tế thời kỳ 1990 – 2010, yếu tố năng suất lao động chỉ đóng góp gần 30%, còn yếu tố vốn đóng góp 50% và yếu tố lao động đóng góp 20% (các chỉ số tương ứng của Ấn Độ trong thời kỳ1990 - 2005 là 36%, 40% và 24%) Chỉ số năng suất Tổng hợp (TFP)2

có xu hướng giảm từ 4,31%/năm trong giai đoạn 1991 – 1995 xuống 2,56% trong giai đoạn 1996 – 2000 và 1,7%/năm trong giai đoạn 2001 – 2007 (riêng năm 2000 là 0,28% và năm 2006 là 2,7%) Vì thế, nội năng tự chủ phát triển của nền kinh tế chậm được nâng lên và nguồn tài nguyên nhanh bị cạn kiệt, ảnh hưởng dài hạn cho đất nước

- Đầu tư tăng cao nhưng còn dàn trải, nhiều mũi nhọn, nhiều trọng điểm ưu tiên hiệu quả thấp, cơ cấu đầu tư mất cân đối Cơ cấu kinh tế trong nội bộ

từng ngành chậm chuyển dịch vào những ngành sản phẩm có lợi thế phát triển nên hạn chế quá trình chuyên môn hóa để phát triển theo chiều sâu, khai thức lợi thế so sánh quốc gia để tham gia sâu vào phân công lao động quốc tế Công nghiệp chưa xây dựng được ngành sản phẩm xuất khẩu chủ lực, chiếm thị phần lớn trên toàn cầu (chặng hạn, trường hợp Đài Loan đến năm 1985 đã có sản phẩm máy tính tổng thành thế hệ II đạt sản lượng trên 40 triệu sản phẩm, chiếm 34% thị trường toàn cầu), nên vị thế của công nghiệp Việt Nam trong khu vực chậm được cải thiện Đầu tư tăng cao, từ chiếm tỉ trọng 14,4% GDP năm 1990 lên 29,6% vào năm 2000 và trên 40% từ năm 2006 đến nay, nhưng hiệu quả đầu tư rất thấp và chậm được cải thiện (Đài Loan đạt tốc độ tăng trưởng GDP ở mức 10%/năm trong 18 năm liên tục nhưng tỉ lệ đầu tư so với GDP chỉ ở mức 25%) Hệ số ICOR ngày càng tăng thể hiện nền kinh tế ngày càng cần nhiều vốn hơn để có tăng trưởng Trong giai đoạn 2001 – 2006, hệ

số ICOR của Việt Nam bình quân đã là 4,4; sau khi gia nhập WTO, hệ số này tăng vọt lên 5,3 trong năm 2007 và 6,55 trong năm 2008, ước năm 2009 và

2010 là 7,0 Đây là mức rất cao so với các nước khác trong khu vực ở những giai đoạn phát triển tương đương như Việt Nam3 Mặt khác, cơ cấu đầu tư mất cân đối, thiên về đầu tư vật chất kỹ thuật, đầu tư hình thành tài sản vốn con người và khoa học công nghệ còn rất thấp

- Cơ cấu kinh tế chậm chuyển dịch theo hướng kinh tế thị trường hiện đại

Sau 20 năm thực hiện hội nhập quốc tế và đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (1990 – 2009), tuy tỉ trọng của khu vực công nghiệp và xây dựng trong GDP đã tăng gấp 2 lần (từ 22,7% năm 1990 lên 42% năm 2008), nhưng tỉ trọng của khu vực dịch vụ lại không tăng ,mà lại có xu hướng giảm nhẹ từ 44,1% năm 1995 xuống 38,1% năm 2000 và 38,2% năm 2007 Điểm đáng chú

ý là tỉ trọng đóng góp của các tổ chức tài chính vào GDP chỉ dao động ở mức

3

Hệ số ICOR của Hàn Quốc thời kỳ 1961 – 1980 là 3,0 và của Đài Loan trong thời kỳ này là 2,7; của

Indonexia giai đoạn 1981 – 1985 là 3,7 của Malayxia là 4,4 và của Thái Lan trong cùng giai đoạn là 4,1; của Trung Quốc giai đoạn 2001 – 2006 là 4,0

1,8 – 2,0% trong suốt thời kỳ 1995 – 2008 Như thế, cơ cấu kinh tế chậm chuyển dịch theo hướng kinh tế thị trường hiện đại

Chưa chú trọng đúng mức vào phần cốt cốt lõi của công nghiệp hóa, hiện đại hóa Ở giai đoạn bản lề của sự phát triển, trước và sau ngưỡng cửa của gia

nhập WTO, chúng ta đã có bước thụt lùi về kỹ thuật công nghệ Trình độ công nghệ thấp, chậm được cải thiện, lệ thuộc vào công nghệ nước ngoài , mất cân đối cung – cầu công nghệ ngày càng tăng

Công nghệ trong nước mới đáp ứng được 10% nhu cầu phát triển, còn 90% công nghệ sản xuất phải được nhập khẩu Thế nhưng, trong giai đoạn 2001 –

2008, tỉ trọng nhập khẩu nhóm máy móc thiết bị và công nghệ (yếu tố chính tạo ra năng suất lao động và hình thành sức cạnh tranh của sản phẩm) trong tổng kim ngạch nhập khẩu đã có xu hướng giảm mạnh từ 30,5% năm 2001 xuống 14,7% năm 2006 và 16,9% năm 2008 Trong cấu trúc nhập khẩu năm

2005, công nghệ Cao chỉ chiếm 15%, Trung – Cao chiếm 21,8%, trung – thấp chiếm 36,2%, và công nghệ thấp chiếm 27% Trong cấu trúc xuất khẩu năm

2005 (hàm lượng công nghệ trong sản phẩm xuất khẩu), công nghệ cao chỉ chiếm 7,6% , trung – cao chiếm 3,7%, trung - thấp chiếm 31,2% và công nghệ thấp chiếm 57,5% Đồng thời, trong giai đoạn 2000 – 2005, chúng ta đã có bước thụt lùi về công nghệ: giảm nhập khẩu công nghệ trung – cao (-6,5%) để nhập khẩu công nghệ trung – thấp (+7,4%) Từ năm 1997 đến năm 2003, tỉ lệ

XK hàng công nghệ cao của Việt Nam chỉ nâng được từ 3% lên 6%, thấp hơn rất nhiều so với các nước trong khu vực4 Tốc độ đổi mới máy móc, thiết bị và công nghệ toàn nền kinh tế chỉ đạt 6 -7%/năm; tỉ lệ đầu tư cho R&D trong doanh thu của các doanh nghiệp chỉ đạt bình quân 0,1 – 0,2%

- Hướng tới và chuyển nhanh sang phát triển kinh tế tri thức nhưng chất

lượng giáo dục đào tạo thấp, chậm được cải thiện; mất cân đối cung – cầu lao

4

Các chỉ số tương ứng của Indonexia là 10,5% và 14%, của Trung Quốc là 12,8% và 27,6%; của Thái Lan là 31% và 30%, của Hà Quốc là 27% và 32%, của Singapore là 58% và 57%, của Malayxia là 49% và 59%

động, cơ cấu lao động theo trình độ kỹ thuật và theo vùng; đặc biệt là thiếu lao động có tay nghề, có tính chuyên nghiệp cao:

Mặc dù tỉ lệ đi học ở các bậc phổ thông khá cao, nhưng chất lượng giáo dục còn rất thấp (kết quả trượt tốt nghiệp PTTH năm 2007 là một minh chứng) Số lượng sinh viên được vào Đại học cũng chỉ chiếm một tỉ lệ rất nhỏ trong những người ở độ tuổi học Đại học Trong năm 2000, tỉ lệ lao động tốt nghiệp đại học chỉ chiếm 2% tổng dân số (so với 5% ở Trung Quốc và 8% ở

Ấn Độ); đến năm 2005, tỉ lệ sinh viên đỗ đại học ở Việt Nam chỉ là 16% (tỉ lệ này của Trung Quốc và Indonexia là 17% - 19%, Thái Lan là 43%) Chất lượng đào tạo ở các trường Đại học chưa đạt chuẩn quốc tế, giảng viên các trường đaị học của Việt Nam còn rất ít bài đăng trên các tạp chí khoa học quốc

tế5 Gần 50% sinh viên ra trường ở Việt Nam không được làm đúng ngành đào tạo Trong khi đó, trên thực tế, tỉ lệ ngân sách dành cho giáo dục trong GDP của Việt Nam liên tục tăng và cao hơn hầu hết các nước trong khu vực, chưa

kể mỗi năm cả nước (Chính phủ, tổ chức và cá nhân) chi khoảng 1 tỉ USD cho việc du học (chủ yếu là từ nguồn gia đình có người đi du học)

Đến năm 2009, cả nước có 2,6 triệu người có trình độ đại học (chiếm 4,5% lao động cả nước); trong đó, có 18 nghìn thạc sĩ, 16 nghìn tiến sĩ, hơn 6 nghìn phó giáo sư và giáo sư Thế nhưng năm 2002, Việt Nam chỉ đăng ký được 2 bản quyền với tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO)

- Xu hướng đô thị hóa diến ra rất chậm, cơ sở hạ tầng chậm được cải

thiện, ô nhiễm môi trường gia tăng nhưng chưa được kiểm soát chặt chẽ

Sau 20 năm (1990 – 2009), tỉ lệ dân số sống ở khu vực thành thị của Việt Nam chỉ tăng từ 20,3% lên 28,6% (chí số tương ứng của Trung Quốc là 27,4%

và 44,5%, của Indonexia là 30,6% và 53%, của Philipin là 48,8% và 66,4%,

5

Trong năm 2006, với 2.830 giảng viên của trường Đại học Chulalongkom của Thái Lan đăng được 744 công trình nghiên cứu trên các tạp chí khoa học quốc tế Trong khi đó, 3.360 giảng viên ở hai trường Đaị học quốc gia Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh chỉ đăng được tổng cộng 36 công trình – Nguồn: Chỉ số trích dẫn khoa học mở rộng – Web of Scienoe, Thompson Corp

của Thái Lan là 29,4% và 33%, ASEAN là 31,6% và 47,5%) Đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng tăng nhanh nhưng lãng phí lớn, hiệu quả thấp, hạ tầng ở các

đô thị đang quá tải, ách tắc và ô nhiễm nặng Những chương trình như: “một triệu tấn đương”, hay “đánh bắt cá xa bờ” và phong trào xây dựng các khu công nghiệp, khu kinh tế đã không đem lại nhiều lợi ích kinh tế cho người dân

ở khu vực nông thôn, vốn là mục tiêu ban đầu, của những dự án này; gây ra những bức xúc và bất ổn về mặt tâm lý xã hội Tình trạng ô nhiễm môi trường tràn lan tới mức khó kiểm soát ở các khu công nghiệp hiện nay đang ảnh hưởng trực tiếp tới sản xuất và đời sống mưu sinh của người dân Chưa kể tính trạng khai thác tài nguyên khoáng sản và tính trạng tàn phá rừng đầu nguồn chưa được quản lý, kiểm soát chặt chẽ cũng đang làm gia tăng ô nhiễm môi trường, gây bức xúc trong xã hội

- Hệ thống logistics chậm được xây dựng kết nối với mạng lưới logistics

khu vực và toàn cầu, nên chưa tận dụng được lợi thế địa – kinh tế để phát triển nhanh Việt Nam có nhiều tiềm năng, lợi thế địa – kinh tế để phát triển

dịch vụ logistics, đặc biệt là hệ thống cảng biển Phát triển cảng biển mới, đặc biệt là cảng biển nước sâu đã được coi là một ưu tiên quốc gia, nhưng chậm được triển khai thực tế Do dịch vụ logistics chưa được chú trọng phát triển nên hàng XK của Việt Nam phần lớn chưa thể xuất trực tiếp sang thị trường Bắc Mỹ, Châu Âu mà vẫn phải quá cảng ở Hồng Kông và Singapore, chi phí

XK cao hơn mức trung bình của khu vực Năm 2007, chi phí XK của Việt Nam là 701 USD6 trong khi mức trung bình của khu vực là khoảng 500 USD (Trung Quốc là 335 USD, malayxia là 481 USD, Hồng Kông là 425 USD, Thái Lan là 848 USD) Do dịch vụ vận tải biển chưa phát triển nên các doanh nghiệp vận tải biển của Việt Nam mới chiếm khoảng 22 – 24% thị phận vận tải hàng hóa XK và khoảng 18 – 20% thị phần hàng hóa nhập khẩu của Việt Nam Trong 3 năm 2005 – 2007 Việt Nam phải trả 6 tỉ USD cho nước ngoài

6

Chi phí XK bao gồm chi phí giấy tờ, hành chính, bốc dỡ, lưu kho, vận chuyển đường bộ cho 1 container 20

ft – Nguồn: Doiry Business 2007, WB

về chi phí bảo hiểm và vận tải hàng hóa XNK, chiếm 35,7% tổng chi dịch vụ cùng giai đoạn và là yếu tố chính làm thâm hụt cán cân dịch vụ, cán cân vãng lai của Việt Nam

- Số lượng doanh nghiệp tăng nhanh nhưng rất thiếu những doanh nghiệp trong nước có thương hiệu mạnh,có khả năng cạnh tranh trên thị trường thế giới Năng lực tham gia các mạng sản xuất, các chuỗi giá trị toàn cầu của sản phẩm và doanh nghiệp Việt Nam còn rất hạn chế, chỉ mới ở các khâu mang lại giá trị gia tăng thấp của chuỗi giá trị

Đến nay, cả nước có khoảng 500 nghìn doanh nghiệp, trong đó mới có trên

44 nghìn doanh nghiệp tham gia hoạt động thương mại quốc tế Tuyệt đại đa

số là những doanh nghiệp nhỏ và vừa, khả năng cạnh tranh quốc tế còn rất yếu Doanh nghiệp là lực lượng chính yếu trong hoạt động kinh tế và trong hoạt động HNQT, nhưng đến nay chúng ta có rất ít doanh nghiệp có thương hiệu Việt mạnh, có khả năng hoạt động xuyên quốc gia và giành thắng lợi trong cạnh tranh toàn cầu

Phần lớn các doanh nghiệp công nghiệp Việt Nam mới tham gia được vào phân khúc sản xuất, gia công lắp ráp – tức là các khâu mang lại giá trị gia tăng thấp nhất trong chuối giá trị Có rất ít doanh nghiệp tham gia được và khâu thiết kế, nghiên cứu và phát triển, tiêu thụ… là những khâu mang lại giá trị gia tăng cao Đối với các sản phẩm nông thủy sản có khối lượng lớn XK cũng tương tự, các doanh nghiệp Việt Nam mới chủ yếu tham gia ở khâu sản xuất

và chế biến nông, chưa tham gia nhiều vào khâu chế biến sâu ra sản phẩm tiêu dùng cuối cùng và các khâu maketing, tiêu thụ, qui trình canh tác và tạo ra các giống mới năng suất cao Tham gia vào các mạng sản xuất, các chuối giá trị toàn cầu chưa trở thành phương thức chủ yếu để tìm kiếm giá trị gia tăng cao của các doanh nghiệp Việt Nam

- Hoạt động đầu tư phát triển sản xuất kinh doanh ngoài biên giới quốc gia mới ở giai đoạn khởi đầu (vốn thực hiện đầu tư trực tiếp ra nước ngoài mới

chiếm 0,19% GDP), khả năng tận dụng những cơ hội phát triển mới do HNQT

và toàn cầu hóa mở ra của Việt Nam còn rất hạn chế

- Khu vực dịch vụ chưa trở thành đầu tầu tăng trưởng để kéo nền kinh tế

phát triển theo hướng kinh tế thị trường hiện đại Đầu tầu tăng trưởng vẫn

đang là công nghiệp (thời kỳ 1996 – 2008, chỉ số giá trị gia tăng công nghiệp tăng bình quân 11,5/năm, trong khi chỉ số này của khu vực dịch vụ chỉ đạt 7,5%/năm

- Động lực tăng trưởng chính của nền kinh tế là ngành công thương, nhưng giá trị gia tăng của ngành công thương thấp Trong thời kỳ 2000 – 2008, chỉ

số MVA/GO có xu hướng giảm từ 38,4% năm 2000 xuống 26,4%, năm 2007, 24,8%, năm 2008 và năm 2009 còn 21% Chỉ số VA/GO của thương mại trong nước trong cùng thời kỳ không có xu hướng tăng mà chỉ dao động ở mức 24%

- 29% Nhóm ngành công nghiệp chế biến có lợi thế cạnh tranh về giá nhân công rẻ phát triển theo định hướng XK, tuy chiếm 43% GTSLCN nhưng chỉ chiếm 30% tổng MVA toàn ngành công nghiệp năm 2000, giảm xuống 23% năm 2007, và 20% trong năm 2009, hoạt động gia công lắp ráp là chủ yếu, còn phụ thuộc nặng nề vào nguồn lực bên ngoài và chậm thích ứng với những biến động của tình hình thế giới

XK đang là động lực tăng trưởng, nhưng tăng trưởng XK phụ thuộc chủ yếu vào các ngành gia công, chế biến có chi phí cao, lệ thuộc vào đầu nhập khẩu, giá trị gia tăng thấp, dễ ô nhiễm môi trường và tiêu tốn ngoại tệ Tốc độ chuyển dịch cơ cấu hàng XK theo hướng hiện đại còn rất chậm Từ năm 2001 đến năm 2009, tỉ trọng nhóm sản phẩm thô và sơ chế trong tổng KNNK chỉ giảm từ 53% xuống 46,6% năm 2009 Đến năm 2009, nhóm sản phẩm chế biến mới chiếm 53,4% (Hàn Quốc năm 1986 đã đạt trên 96,4% và Trung Quốc năm 2000 đã đạt đến 92%) Do hàng thô và sơ chế còn chiếm tỉ trọng lớn nên

độ co giãn về cung với thị trường thế giới rất nhỏ, sản xuất trong nước chậm thích ứng với những biến động của thị trường thế giới

- “Đầu tầu” của tăng trưởng là khu vực có vốn đầu tư nước ngoài, nhưng

một số ngành công nghiệp quan trọng như khai thác tài nguyên, công nghiệp chế biến và các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao đang có nguy cơ bị khu vực này nắm giữ, chi phối Khu vực FDI có tốc độ tăng trưởng cao nhất và đóng

góp ngày càng nhiều vào tăng trưởng GDP, tăng trưởng XK (năm 2008 khu vực FDI chiếm 20% GDP, 41% vốn đầu tư xã hội, 45% GTSLCN, 57% KNXK, 31,5% KNNK) Tuy nhiên, đầu tư vào công nghiệp khai thác tài nguyên đạt hiệu quả cao nhất trong các ngành công nghiệp (hệ số ICOR thời

kỳ 2000 – 2008 là 0,51) và các lĩnh vực kinh doanh có giá trị gia tăng cao, tỉ suất lợi nhuận cao (kinh doanh tài sản, nhà ở, nhà hàng, khách sạn, siêu thị, trung tâm thương mại lại đang hút mạnh nguồn vốn FDI, và các lĩnh vực này đang có nguy cơ bị khu vực FDI chi phối Ngay sau khi Việt Nam gia nhập WTO, tỉ trọng vốn FDI đăng ký vào công nghiệp khai thác tài nguyên đã tăng vọt từ 1,2% năm 2007 lên 17,5% năm 2008 và trên 20% năm 2010 vào hoạt động liên quan đến kinh doanh tài sản cũng tăng mạnh từ 15,2% năm 2006 lên 28,6% năm 2007, và khoảng 30% năm 2010; riêng vào khách sạn, nhà hàng cũng tương tự từ: 4,2% năm 2006 lên 9,2% năm 2007 và 15,1% năm 2008

- Tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế dựa vào các khu công nghiệp,

khu chế xuất, khu kinh tế, nhưng mới phát triển về số lượng, chưa chú trọng đến chất lượng, nảy sinh nhiều bất cập về mặt xã hội và gây ô nhiễm môi trường

Tính đến cuối tháng 6 năm 2008, cả nước có 186 khu công nghiệp (KCN), khu chế xuất (KCX), với tổng diện tích đạt trên 45 nghìn ha; trong đó, đã có

110 KCN đi vào hoạt động, 76 KCN đang trong giai đoạn đền bù, giả phóng mặt bằng và XDCB Các KCN thu hút 3290 dự án FDI với tổng vốn 33,2 tỉ USD, và 3.093 dự án đầu tư trong nước với tổng vốn trên 195 nhìn tỉ đồng Trong đó, số vốn thực hiện gần 14,5 tỉ USD với 2.300 dự án FDI, và 110 nghìn tỉ đồng với 2.100 dự án trong nước, thu hút khoảng 1,06 triệu lao động

trực tiếp Giá trị SXCN của các doanh nghiệp trong các KCN tăng khoảng 17 – 18%/năm trong 5 năm qua Tuy nhiên, đến nay, các KCN, KCX, KKT chưa bảo đảm tính bền vững và phát triển lâu dài; đền bù, giải phóng mặt bằng đang trở thành khâu “nóng” đáng báo động, là lực cản lớn đối với tiến độ triển khai xây dựng và khả năng thu hút đầu tư vào các khu vực này; vấn đề môi trường, nguồn nhân lực đang đặt ra rất gay gắt v.v…

Theo số liệu quan trắc môi trường, tổng lượng rác thải một ngày đêm của

cả nước ước tính đã tăng từ 25 nghìn tấn năm 1999 lên trên 30 nghìn tấn năm

2005, riêng KCN chiếm khoảng 20% Ước tính lượng nước thải công nghiệp trong các KCN khoảng 700.000m3/ngày đêm, sau khi được xử lý cục bộ thường được thải ra các sông, gây ô nhiễm nghiêm trọng môi trường nước, đất

và ảnh hưởng trực tiếp tới dân cư xung quanh Khí thải do các cơ sở sản xuất thải ra nhiều chất độc hại thường được xả trực tiếp ra môi trường, đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khoẻ của nhân dân xung quanh; và rất khó kiểm soát

- Tăng trưởng dựa vào ba vùng kinh tế trọng điểm với các cực tăng trưởng phân bố đều ở ba miền, có ý nghĩa đối với cả nước và liên kết trong khu vực,

đã thu được những thành công nhất định Tuy nhiên, nó cũng tạo sự tập trung nguồn lực cao ở các vùng này, làm cho khoảng cách giữa các tiểu vùng khó thu hẹp (hiện chỉ số HPI ở khu vực miền núi phía Bắc cao gấp 2 lần ở vùng ĐBSH, ở khu vực ĐBSCL cao gấp 2 lần vùng Đông Nam Bộ)

- Tăng trưởng dựa vào khu vực kinh tế Nhà nước, lấy doanh nghiệp Nhà

nước làm “điểm tựa” ngày càng bộc lộ những bất cập giữa sử dụng, phân bổ nguồn lực và hiệu quả kinh tế xã hội Trong khi doanh thu của các doanh

nghiệp FDI tăng trung bình khoảng 30%/năm, GTSXCN tăng trung bình khoảng 34%/năm, thì khu vực kinh tế Nhà nước chỉ đạt khoảng 16%/năm (theo giá hiện hành) Trong năm 2005, tỉ lệ vốn/lao động của các DNNN cao hơn 40% so với khu vực dân doanh; so với khu vực vốn FDI, mức vốn trung

bình/1 lao động của khu vực DNNN cao hơn khoảng 70%, thế nhưng doanh số bình quân 1 lao động lại ngang nhau Thêm vào đó, lao động tại các DNNN có trình độ kỹ năng cao hơn so với lao động ở khu vực dân doanh Như thế, mặc

dù có lợi thế hơn hẳn về vốn và kỹ năng lao động, nhưng các DNNN không biến được lợi thế này thành sự vượt trội về năng suất Nguyên nhân chủ yếu của tình trạng kém hiệu quả này là các DNNN thường được hưởng lợi thế độc quyền, sức ép cạnh tranh tại thị trường không cao như các khu vực kinh tế khác nên kém năng động và nỗ lực vương lên, và hệ thống khuyến khích yếu

- Một số yếu tố nền tảng cho phát triển và tăng trưởng trong dài hạn chậm được cải thiện:

+ Về mặt thể chế kinh tế:Các chính sách kinh tế vĩ mô trong nền kinh tế

thị trường và trong điều kiện HNQT đang có những thách thức phải điều chỉnh để đạt được và duy trì cân bằng kinh tế đối nội (nền kinh tế đạt được tốc

độ tăng trưởng ổn định không tạo ra lạm phát quá mức), đạt được và duy trì cân bằng kinh tế đối ngoại (thâm hụt cán cân vãng lai có thể được bù đắp dễ dàng), duy trì được sự ổn định về tình hình tài chính (hệ thống tài chính đảm nhận tốt vai trò trung gian dẫn vốn mà không tạo ra nguy cơ gây mất ổn định), tạo lập được thể chế tài chính và kinh tế vĩ mô mạnh và chắc chắn…

+ Hiệu năng của Nhà nước tuy đã được nâng lên nhưng chưa đáp ứng

kịp yêu cầu quản lý, điều tiết nền kinh tế - xã hội trong bối cảnh có nhiều biến động của tình hình trong nước và quốc tế khi nước ta HNQT ngày càng sâu rộng Một nghiên cứu của Ngân hàng thế giới (2007) đã đánh giá chất lượng

quản trị quốc gia của Chính phủ 212 nước và vùng lãnh thổ, trên 6 tiêu chí: hiệu năng của Chính phủ, chất lượng chính sách và hoạt động điều tiết, thượng tôn pháp luật, tham nhũng, tiếng nói và giải trình trách nhiệm, ổn định chính

trị Ngoại trừ tiêu chí về ổn định chính trị, điểm của Việt Nam về 5 tiêu chí còn lại đều thấp hơn so với các nước Đông Á và ASEAN (trừ Indonexia)7

+ Các yếu tố nền tảng của tăng trưởng kinh tế dựa vào hiệu quả và sáng tạo của năng lực cạnh tranh quốc gia chậm được tạo lập ảnh hưởng đến tính dài hạn của sự phát triển Đó là chất lượng giáo dục và đào tạo đại học chậm được nâng lên, thị trường khoa học công nghệ chậm hình thành và phát triển, hiệu quả thị trường lao động và thị trường hàng hóa chưa cao, độ sâu của thị trường tiền tệ và trình độ phát triển cao của thị trường tài chính chậm được nâng lên Mặt khác, mức độ sẵn sàng về mặt công nghệ chưa cao, trình độ quản lý doanh nghiệp tiên tiến và khả năng sáng tạo chậm được nâng cao Hơn nữa, năng lực cạnh tranh của Việt Nam lại bị xói mòn bởi sự yếu kém về chất lượng của cơ sở hạ tầng, của nguồn nhân lực chất lượng thấp và cả thể chế kinh tế - xã hội còn một số bất cập

- Các công ty xuyên quốc gia (TNCs) tuy chưa chi phối nhiều thị trường thị trường nội địa Việt Nam nhưng đã tác động mạnh đến thị trường đầu vào

và thị trường đầu ra của các doanh nghiệp Việt Nam ở cả trong và ngoài nước

Sự chi phối của các TNCs dối với các luồng trao đổi hàng hóa và luồng vốn trên toàn cầu, cùng với sự phát triển các chuối giá trị toàn cầu dưới sự lãnh đạo của các TNCs hàng đầu thế giới không ngoài mục đích: “khóa thị trường thế giới” thông qua sự phát triển của các công ty mẹ Đồng thời, các TNCs cũng tăng cường hợp nhất hoặc liên minh chiến lược để phát triển mạng lưới sản xuất phân phối toàn cầu nhằm chi phối thị trường thế giới Trong bối cảnh đó,

“độ mở” của nền kinh tế nước ta theo kênh ngọai thương và kênh FDI càng lớn thì mức độ lệ thuộc và bị chi phối của các TNCs càng lớn, nguy cơ bị rủi

ro và tổn thương càng cao

7

Nguồn: “Tầm quan trọng của quản trị quốc gia VI: các chỉ số thành phần và tổng hợp về quản trị quốc gia

1996 – 2006”, tư liệu nghiên cứu số 4280 của nhóm nghiên cứu Ngân hàng thế giới, tháng 7/2007

2 Một số hạn chế, yếu kém trong mô hình tăng trưởng xuất nhập khẩu hiện nay

- Tăng trưởng xuất khẩu đang chủ yếu dựa vào khai thác tài nguyên, sử dụng lao động rẻ, các ngành sử dụng nhiều vốn, giá trị gia tăng thấp, gây ô nhiễm môi trường và tiêu hao nhiều năng lượng, nguyên nhiên liệu cho một đơn vị sản phẩm xuất khẩu Đến năm 2010, nhóm hàng khoáng sản thô vẫn chiếm 9,3% kim ngạch xuất khẩu, nhóm hàng nông lâm, thủy sản vẫn chiếm 22,5% kim ngạch xuất khẩu mà chủ yếu là sản phẩm thô và sơ chế Nhóm sản phẩm của các ngành công nghiệp gia công lắp ráp sử dụng nhiều lao động và nhóm sản phẩm kết hợp giữa lao động giản đơn với công nghệ trung – thấp (dệt may, giày dép, sản phẩm gỗ, sản phẩm nhựa, hóa phẩm tiêu dùng, sản phẩm cơ khí, điện, và hàng thủ công mỹ nghệ) đến năm 2010 vẫn chiếm khoảng 39% kim ngạch xuất khẩu (37,5 tỉ USD), giá trị gia tăng thấp, phụ thuộc nhiều vào nguyên phụ liệu nhập khẩu

- Tăng trưởng xuất khẩu phụ thuộc ngày càng nhiều vào nhập khẩu, tính chủ động thấp, dễ bị tổn thương trước các biến động của thị trường thế giới Tỉ

lệ kim ngạch xuất khẩu so với GDP có xu hướng ngày càng tăng, đến năm

2010, kim ngạch xuất khẩu đạt 71 tỉ USD và bằng khoảng 66% GDP nhưng tỉ

lệ giá trị trong nước rất thấp Giá trị ngoại tệ thực thu của phần lớn các ngành sản phẩm công nghiệp chế biến xuất khẩu chỉ khoảng 20 – 30% kim ngạch xuất khẩu; một số ngành rất thấp như điện tử - tin học chỉ khoảng 5%, dệt may

và giày dép chỉ khoảng 20%

- Tăng trưởng nhập khẩu cao hơn xuất khẩu, tỉ trọng của nhóm hàng thô và

sơ chế vẫn chiếm 25 – 26%; trong khi tỉ trọng của nhóm hàng máy móc thiết

bị và công nghệ không có xu hướng tăng mà ngược lại đã giảm mạnh từ khoảng 30% trong năm 2000 xuống 16 – 18% trong giai đoạn 2007 – 2010