Khoa học đất Việt Nam vài suy nghĩ về những việc cần làm potx

Những người làm quản lý và nghiên cứu khoa học nông nghiệp vẫn xem đất là một "tư liệu sản xuất đặc biệt", một "đối tượng lao động độc đáo" như định nghĩa của Các Mác, luôn luôn nhắc

KHOA HỌC ĐẤT VIỆT NAM VÀI SUY NGHĨ VỀ NHỮNG VIỆC CẦN LÀM

Nguyễn Vy

I NHỮNG GÓC NHÌN KHÁC NHAU VỀ

TƯƠNG LAI KHOA HỌC ĐẤT

Thế giới bước sang thế kỷ XXI đã 8

năm ! Loài người lại đang đứng trước một

thực trạng chứa đầy mâu thuẫn và thách thức

không ai có thể thờ ơ Diễn biến thất thường

của khí hậu, thời tiết, nơi thì bão lụt thường

xuyên, nơi thì hạn hán liên tục Động đất và

sóng thần đang là mối đe doạ tiềm Nn ở

nhiều vùng N úi băng ở 2 cực đang tan

nhanh N ếu những năm sau chiến tranh thế

giới lần thứ hai không hề xNy ra nạn đói lớn

nhờ phân hóa học và các giống mới năng

suất cao thì ngày nay vấn đề an ninh lương

thực không dễ giải quyết đối với nhiều nước

Đất đai canh tác cứ thu hẹp với tốc độ đáng

lo ngại do công nghiệp hóa, đô thị hóa trong

lúc số dân trên thế giới sắp vượt con số 7 tỷ

Thành tựu khoa học và công nghệ vừa là “ân

nhân”, vừa là “tội phạm” vì gây ra ô nhiễm

môi trường đến mức trầm trọng Không ít

quốc gia, mặc dầu đã có những bước tiến

dài, nông dân vẫn là thành phần xã hội

nghèo khổ nhất v.v

Tuỳ theo tiềm năng đất đai, bình quân

diện tích đất trên đầu người, thành tựu khoa

học đạt được và tiềm năng kinh tế sẵn có

cùng những nhu cầu của từng nước, các nhà

khoa học đất (KHĐ) trên thế giới đã cho ra

đời hàng loạt dự báo kèm theo nội dung về

“tương lai khoa học đất” Tất nhiên những

định hướng ấy rất khác nhau, với nước này

có thể nhanh chóng tiếp cận hiện thực, với

nước khác lại là khả năng xa!

Có người khẳng định phải thâm canh

cao độ để đảm bảo số lượng lương thực,

thực phNm tương ứng với số dân Đề xuất

này được hậu thuẫn bằng mục tiêu “năng suất tối đa” (MY) không quan tâm tới “năng suất tối đa kinh tế’” (MEY)! Ngược lại, có người lại đề nghị phải trở về với phương thức canh tác của tổ tiên, gieo trồng các giống truyền thống, chỉ bón các loại phân có sẵn trong thiên nhiên Nhiều người hướng KHĐ vào những đề tài sử dụng đất đai có hiệu quả cao khi băng tan, lúc một phần không nhỏ diện tích đất canh tác biến thành biển cả! Cùng mục tiêu tương tự, có người ủng hộ chủ trương phát triển mạnh

"đất nhân tạo" và ứng dụng rộng rãi phương pháp thuỷ canh Không ít ý kiến đề cập tới việc mạnh dạn đầu tư để khai thác những sa mạc mênh mông chưa từng có dấu chân người Nhiều tác giả cho rằng phải nghiêm cấm việc xây dựng nhà máy, khu đô thị, trung tâm văn hóa và giải trí trên một số loại đất thuần thục, nơi mà độ phì nhiêu tự nhiên

đã đồng nhất với độ phì nhiêu thực tế, luôn luôn cho năng suất cao và ổn định v.v Chúng ta trân trọng mọi ý kiến đề xuất

kể trên Phải chăng câu trả lời chỉ có thể khẳng định bằng những mô hình đã được triển khai trên diện rộng, mang tính khả thi, mang thuộc tính kinh tế - xã hội theo yêu cầu của từng nước chứ không mang tính học thuật đơn thuần ?

II MỘT VÀI SUY NGHĨ VỀ NHỮNG VIỆC CẦN LÀM CỦA KHĐ VIỆT NAM

Sẽ là đầy đủ và toàn diện nếu đặt vấn

đề xem xét mối quan hệ giữa KHĐ với

"tam nông", bao gồm nông nghiệp, nông dân và nông thôn nhưng do vấn đề quá rộng, lại chưa được chiếu sáng bởi một Nghị quyết sẽ ra đời vào cuối năm nay nên chúng tôi xin phép chỉ dừng lại ở một vài

hiện tượng bức xúc cần được giải quyết, tạo

tiền đề cho sự phát triển KHĐ nói riêng và

cho một nền sản xuất nông nghiệp bền vững

nói chung

1 Tiếng nói của KHĐ trong công tác

phân vùng - quy hoạch

Rõ ràng là chúng ta không thể xác định

đúng những nội dung mà KHĐ cần làm và phải

làm nếu không đề cập tới những bức xúc về

kinh tế - xã hội có liên quan tới đất đai ở nước

ta Những người làm quản lý và nghiên cứu

khoa học nông nghiệp vẫn xem đất là một "tư

liệu sản xuất đặc biệt", một "đối tượng lao

động độc đáo" như định nghĩa của Các Mác,

luôn luôn nhắc đến câu " Sử dụng đất hợp lý,

nâng cao độ phì nhiêu của đất là một bộ

phận hợp thành chiến lược phát triển nông

nghiệp bền vững ở nước ta" Thế nhưng nếu

thử "vi hành" từ quốc lộ số 1 sang quốc lộ 10

vòng qua quốc lộ 18 rồi trở về quốc lộ số 5, ta

sẽ không cần suy nghĩ lâu đã có thể thấy ngay

"cái nôi của văn minh lúa nước", một loại đất

thuần thục lâu đời với thuật ngữ Euthric

Fluvisols đã thu hẹp đến mức nào! Nói công

nghiệp hóa tất nhiên phải có nhà máy mới, đô

thị mới nên diện tích đất canh tác phải thu hẹp

Thế nhưng nếu xem xét thật kỹ hiện trạng một

số khu công nghiệp, ta có thể thấy hàng loạt

những thiếu sót đã không xNy ra nếu KHĐ có

tiếng nói trước khi trở thành N ghị quyết

Chúng ta không khỏi ngỡ ngàng khi ở một địa

phương phía N am do chỉ quan tâm đến lợi ích

trước mắt mà lãng quên lợi ích lâu dài đã có

chủ trương xây dựng đến 5 - 6 sân gôn với

diện tích hàng nghìn hecta trên đất phù sa mầu

mỡ vốn là đất trồng lúa xuất khNu đạt năng

suất cao, một loại đất phù sa Nn chứa những

chỉ tiêu vật lý, hóa học và sinh học lý tưởng !!!

Cây lạc xuân đang sống yên lành trên đất cát

biển (Haplic Arenosols) phải nhường chỗ

cho con tôm để trở thành một dải đất mênh

mông hoang hóa ! Hiện tượng dự án này

chồng lên dự án kia trên cùng một địa bàn

cũng chẳng hiếm thấy Một mô hình rộng

hàng trăm hecta thuộc dự án khai thác vùng cồn cát (Luvic Arenossols) do UN DP tài trợ theo hướng thâm canh phát triển bền vững đang có những thành công bước đầu suýt trở thành bãi chứa rác của một thị xã mới được lên cấp thành phố May thay nhờ những lời thỉnh cầu tâm huyết của dân sở tại cùng với kiến nghị đầy sức thuyết phục của những người làm KHĐ, dự án vẫn còn được sống ! Kinh tế nước ta đang phát triển với những thành tựu diệu kỳ Cuộc sống đang đòi hỏi phải bổ sung nhiều điều khoản trong

Luật Đất đai Bởi vậy phải chăng KHĐ cần

có tiếng nói có trọng lượng của mình trong những quyết định quan trọng có liên quan tới đất ? Chính vì vậy sự ra đời các tổ

chức tư vấn sử dụng đất ở các cấp là vô cùng cần thiết

2 KHĐ tham gia tích cực vào việc xây dựng mô hình khả thi về “tích tụ đất đai”

Chủ trương "khoán sản phNm trong nông nghiệp" mà theo cách gọi dân dã là

"khoán 10" hai chục năm qua đã trở thành động lực tạo nên một bước đột phá trong sản xuất nông nghiệp Lao động tập thể có

vị trí cực kỳ quan trọng trong khắc phục thiên tai nhưng phương thức sản xuất tập thể theo kiểu "mặt trời lên quá ngọn tre mới ra đồng sắp hàng lao động" thì rõ ràng hiệu quả không cao nếu như không nói là quá thấp vì không phù hợp với quy luật tăng năng suất lao động khi được phân công hợp lý và cũng chẳng phù hợp lòng người khi hưởng thụ thành quả của lao động như nhau trong lúc lại rất khác nhau về cường

độ lẫn chất lượng lao động của từng cá thể Không hề cường điệu khi nói, nếu không

có "khoán 10" thì may lắm chúng ta chỉ có thể tự túc được lương thực nói gì đến dư thừa

để xuất khNu Rõ ràng là khi đã thực sự được làm chủ trên mảnh đất của mình, người nông dân đã đi theo con đường duy nhất đúng là thâm canh trên cơ sở phát huy độ phì nhiêu

thực tế của một đám đất cụ thể để thu được

năng suất cao tính bằng giá trị chứ không còn

câu nệ về những con số tấn, tạ

Thế nhưng, khi đã vào WTO thì thuộc

tính hàng hóa của nông sản làm ra phải mang

một chất mới, phải có những điều kiện cần và

đủ để cạnh tranh, không những trên thị

trường quốc tế mà còn ngay cả trên "sân

nhà" Theo thiển ý của chúng tôi, cần đặt vấn

đề tích tụ ruộng đất ngay từ bây giờ dựa trên

mấy yếu tố chủ yếu sau đây: Một là, nông sản

lưu thông trên thị trường phải là nông sản

chiến lược, rất nhiều nước cần nhưng không

sản xuất được do khí hậu, thời tiết không phù

hợp hoặc sản xuất được với giá thành cao hơn

chúng ta Loại nông sản chiến lược ấy có thể

chung cho cả nước, có thể đặc trưng cho từng

vùng sinh thái Hai là, nông sản ấy phải có

chất lượng cao về giá trị dinh dưỡng, không

chứa độc tố như kim loại nặng và tàn dư

thuốc bảo vệ thực vật Phải thừa nhận chất

lượng nông sản hiện nay ở nước ta còn kém

nhiều nước, đặc biệt là các nước phát triển

Ba là, tiềm năng kinh tế của từng hộ nông

dân nước ta hiện nay còn quá thấp, không đủ

điều kiện để đầu tư vào thâm canh đúng với

những biện pháp kỹ thuật tối thích nhằm nâng

cao năng suất và chất lượng nên thu nhập của

người nông dân tăng trưởng còn rất chậm

Hơn thế, khi canh tác trên những diện tích

nhỏ, manh mún khó có điều kiện để đồng

nhất độ phì nhiêu thực tế, đồng nhất về hiệu

lực phân bón, chất lượng giống ban đầu cũng

như thời vụ gieo trồng và gặt hái Bốn là,

khác với công nghiệp, sản xuất nông nghiệp

có không gian rộng hơn, lực lượng lao động

nhiều hơn, ảnh hưởng của khí hậu thời tiết

lớn hơn trong lúc hiểu biết về kỹ thuật của

nông dân lại không đồng đều nên lợi nhuận

thu được cũng rất khác nhau 7ăm là, khi đã

có chủ trương đúng và biện pháp kỹ thuật tối

thích vẫn rất cần sự chỉ đạo cụ thể, sát sao,

điều chưa thật phổ biến trong hoạt động thực

tiễn Sáu là, mức độ tiếp nhận thông tin về

khoa học và thị trường chưa thật phổ biến kịp

thời và rộng rãi trong nông dân đã hạn chế đáng kể khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế cũng như trong nước

Với những lý do kể trên, thực tiễn đòi hỏi phải đổi mới phương thức quản lý đất đai, thay đổi quyền sử dụng đất nhằm mục tiêu giảm tỷ lệ nông dân trong cơ cấu dân

số, đồng thời cũng tăng nhanh hiệu quả của việc sử dụng đất Chủ trương "Dồn điền, đổi thửa" là bước "thai nghén" ban đầu của

"tích tụ đất đai" Phải chăng con đường tất yếu là tích tụ đất đai với những loại hình khác nhau tuỳ theo từng vùng, từng đối tượng cây trồng và vật nuôi? Với bước đi táo bạo nhưng không phiêu lưu, phải chăng

đã đến lúc chín muồi để cho ra đời những tập đoàn sản xuất nông nghiệp đa sản phNm, vừa thực hiện chuyên canh, vừa có những

"nông sản vệ tinh" để phòng tránh những dao động về giá cả và thất bát do thời tiết không thuận hòa? Lâu nay các doanh nhân nước ngoài chỉ tập trung đầu tư vào công nghiệp và dịch vụ thì nay họ đã gặp những khó khăn vì phải cạnh tranh gay gắt nên đã bắt đầu gợi ý muốn đầu tư vào nông nghiệp Nếu Nhà nước chấp nhận thì chủ trương tích tụ đất đai phải tiến hành khNn trương và không thể thiếu sự đóng góp của KHĐ

3 KHĐ cần tập trung vào nghiên cứu độ phì nhiêu thực tế của đất

Tuy đời sống của người nông dân đã được cải thiện nhưng nhìn chung chưa thể bằng lòng với những tiến bộ khi những chênh lệch giàu nghèo giữa nông dân và các thành phần xã hội khác cứ nới rộng ra Cơ cấu cây trồng, cơ cấu vật nuôi luôn luôn thay đổi theo giá cả thị trường, theo sự xuất hiện dịch bệnh gia súc, gia cầm dẫn tới hiện tượng mất ổn định trong thu nhập hàng tháng, hàng năm của người nông dân Nếu quan sát thật kỹ, chúng ta có thể thấy phong trào "cánh đồng 50 triệu" chưa thực sự thành công vì lợi nhuận trên một đơn vị

diện tích chưa cao do giá trị nông sản thu

được không lớn so với giá trị vật tư kỹ thuật

và sức lao động bỏ ra trong quá trình sản

xuất Chỉ riêng hiệu lực phân bón, một bộ

phận hợp thành khái niệm độ phì nhiêu thực

tế còn quá thấp, phổ biến chỉ số VCR

(Value cost ratio) ở nhiều nơi theo khảo sát

của chúng tôi, chỉ dừng lại ở những con số

nhỏ hơn 2 đã nói lên kết quả chưa thành

công của phong trào mà khi mới phát động

ai cũng tưởng giấc mơ sẽ nhanh chóng trở

thành hiện thực

Từ thực tiễn đó phải chăng mục tiêu

đứng hàng đầu của KHĐ là phải đầu tư

nhiều sức lực vào nghiên cứu "năng suất tối

đa kinh tế" (MEY) chứ không chỉ dừng lại

ở "năng suất tối đa" (MY)? Có thể lấy hai

điển hình để minh hoạ: Lúa lai trên đất cát

biển và cà phê Arabica đúng vĩ tuyến nhưng

sai bình độ

Tất nhiên việc nghiên cứu MEY trên

diện rộng phải gắn liền với diễn biến giá cả

các vật tư kỹ thuật và đặc biệt phải có quan

hệ sống còn với việc xác định đúng những

cây trồng, những vật nuôi mang tính chiến

lược bởi suy cho cùng tất cả các nông sản

kể cả sản phNm trong chăn nuôi đều phải

thông qua đất

Để nâng cao năng suất cây trồng nhằm

tiếp cận "năng suất tối đa kinh tế" trên thị

trường hiện nay đang quảng bá khá nhiều loại

phân bón mới và chất kích thích phun lên lá

Những người làm KHĐ chỉ có thể kết luận

sau khi nghiên cứu và khảo nghiệm nghiêm

túc, đặc biệt cần lưu ý, dinh dưỡng qua lá chỉ

phát huy tác dụng khi dinh dưỡng qua đất gặp

những khó khăn và dinh dưỡng qua lá chỉ phù

hợp với những nguyên tố vi lượng

Hơn 150 năm trước đây, C Mác, nhà

bác học thiên tài đã nhấn mạnh về sự khác

nhau giữa độ phì nhiêu thực tế với độ phì

nhiêu tự nhiên: "Không kể các yếu tố khí

hậu v.v sự khác nhau trong mức độ phì

nhiêu tự nhiên được quyết định bởi sự

khác nhau trong cấu thành hoá học của lớp đất trên mặt, nghĩa là bởi sự khác nhau trong dung lượng các chất dinh dưỡng cần thiết cho thực vật Ehưng hai khoảnh đất có cùng một thành phần hoá học như nhau, - do đó, về mặt này, chúng

có cùng một mức độ phì nhiêu tự nhiên như nhau, - vẫn có thể khác nhau về mức

độ phì nhiêu thực tế, hiện thực, tuỳ theo các chất dinh dưỡng ấy tồn tại dưới một hình thái dễ tiêu hoá đến mức độ nào và

có thể trực tiếp dùng làm chất dinh dưỡng cho thực vật đến mức độ nào (C Mác và

Ph Ăng - Ghen, Toàn tập, Tập 25, Phần

II, tr 296 7hà xuất bản Chính trị quốc gia, 1994)

Đây là một định nghĩa chuNn xác nhất, toàn diện nhất, súc tích nhất, phản ánh một chân lý vĩnh hằng không ai có thể phủ định hoặc có ý đồ thay đổi nội dung chỉ đơn thuần bằng cách thay đổi cái "vỏ bên ngoài" bởi các "thuật ngữ" mới

4 KHĐ với vấn đề chất lượng nông sản xuất khPu

Hơn lúc nào hết, những quy luật khách quan đòi hỏi sự đóng góp của KHĐ mạnh hơn, hiệu quả cao hơn vô luận là kinh tế quốc doanh hay kinh tế tư nhân Mới đây một công

ty xuất khNu nông sản cùng một lúc, nhờ xuất gạo tám thơm lãi được 300 triệu nhưng lại lỗ một số tiền lớn hơn khi xuất khNu cà rốt sang Nhật mà nguyên nhân chính là vấn đề dinh dưỡng để loại củ này không thối khi chuyên chở Từ bài học đắng cay ấy người giám đốc công ty đã thốt ra một câu chẳng kém gì một

"danh ngôn" tuy không mới nhưng vì nhiều

nguyên nhân đã rơi vào quên lãng : "Thì ra kết quả nghiên cứu khoa học mới là thứ hàng hóa có giá trị nhất!"

Tiêu chuNn chất lượng nông sản đặc biệt những tiêu chuNn của những nước giàu rất khắt khe trong lúc nông sản của nước ta mới chỉ đạt những chỉ tiêu khiêm tốn trong

khu vực Minh chứng sinh động về chất

lượng không đạt tiêu chuNn có thể tìm thấy

ở cà phê, điều, chè, vừng, lạc hoặc các

giống lúa đặc sản, giống cây dược liệu do

các đối tác nước ngoài đem vào khảo

nghiệm ở nước ta Gần đây, bổ sung vào

khái niệm "chất lượng", thương nhân một

số nước còn đòi hỏi phải có "thương hiệu

đặc trưng" như tên vùng sản xuất với những

hồ sơ xác nhận đã thực hiện được mục tiêu

môi trường trong sạch và phát triển nông

nghiệp bền vững !?

Hiện nay nhiều doanh nhân nước ngoài đã

nêu lên yêu cầu hợp tác để xây dựng những

tập đoàn sản xuất nông công nghiệp đa sản

phNm với một hệ thống tổ chức hoàn chỉnh

bao gồm cả nghiên cứu, sản xuất, chế biến và

lưu thông thương mại Họ rất cần tư vấn về sử

dụng đất hợp lý, bón phân cân đối để đạt lợi

nhuận cao Thiết tưởng đây là dịp vô cùng

thuận lợi để KHĐ tham gia vào việc tư vấn sử

dụng đất và cũng là tiền đề để chuyển hóa

nông dân thành công nhân nông công

nghiệp, phù hợp với chủ trương giảm tỷ lệ

nông dân trong cơ cấu dân số chứ không phải

"bất biến" như mô tả trong hai câu thơ vui:

Dưới ruộng ông lão đi bừa

Là con ông cụ ngày xưa đi cày !

5 KHĐ với nông sản sạch dùng trong

nước

Gần đây "nông sản sạch" nói chung và

"rau sạch" nói riêng đã trở thành vấn đề

thời sự Tính cấp thiết đó xuất phát từ hiện

trạng ô nhiễm môi trường và cũng là yêu

cầu bức thiết phải đảm bảo sức khoẻ cho

cộng đồng Một số người chưa thật vừa ý

với thuật ngữ "rau sạch" đã đề nghị thay

bằng "rau an toàn" Gọi cho đúng từ vựng

là vấn đề quan trọng, song theo chúng tôi

lúc này vấn đề quan trọng hơn lại là xác

định nội dung của khái niệm và bản chất

của vấn đề cùng phương hướng, mục tiêu

và biện pháp thực hiện để chuyển hóa khả năng thành hiện thực trên diện rộng

Rau sạch đã xuất hiện ở các cửa hàng thực phNm Đã có nhiều người mua đồng thời không ít người trông thấy nhưng không mua Có thể vì rau sạch đắt hơn rau bán đại trà ở các chợ Cũng có thể người mua chưa tin rau đó là "sạch" mặc dầu những nơi sản xuất rau này đã được hướng dẫn đầy đủ các biện pháp kỹ thuật cần thiết Trong thực tiễn, rau có sạch hay không lại chỉ do người trực tiếp sản xuất biết trong lúc việc kiểm tra kịp thời chất lượng để tạo lòng tin cho khách hàng đang là "bất khả thi" khi chưa

có những phương pháp phân tích tại chỗ, vừa đơn giản, vừa đảm bảo độ nhậy và độ chính xác cần thiết

Chất lượng lý tưởng của rau sạch hoàn

toàn có thể thu được bằng thủy canh (nuôi

trong dung dịch) hoặc trong "đất nhân tạo" nhưng những phương pháp này chỉ dừng lại

ở khả năng, khó có thể trở thành phổ biến trong sản xuất đại trà, ngay cả ở các nước

có nền công nghiệp đã phát triển cao độ Trong sản xuất rau sạch ai cũng biết tính ưu việt của phân hữu cơ, đặc biệt là phân chuồng thể hiện ở chỗ các chất dinh dưỡng đa lượng và vi lượng khá cân đối, có khả năng loại trừ độc tố nhờ các phản ứng tạo phức, lại thêm những ưu điểm về mặt lý tính như tăng độ thông khí, tăng khả năng giữ Nm cho đất, tăng khả năng chống rét cho cây Tuy thế, cây trồng trong đó có các loại rau chỉ có thể hút chất dinh dưỡng dưới dạng ion vô cơ sau khi chất hữu cơ trong phân đã được khoáng hóa Mặt khác, muốn có năng suất cao để có lợi nhuận nhiều phù hợp với một nền nông nghiệp hàng hóa thì phải có một lượng phân hữu

cơ lớn trên diện rộng, điều vẫn còn là khả năng rất xa (giả thiết ngay bây giờ lượng phân chuồng nhờ chăn nuôi phát triển cao

độ, trên 1 ha bón tới 30 tấn thì cũng mới có

75 kg N, 90 kg P2O5, 120 kg K2O) Hơn thế,

trên một nền phân hữu cơ nhất định, chủ

yếu là phân chuồng đã chế biến (ủ hoai),

việc bón phân hóa học hợp lý và cân đối

dựa trên quy luật tương hỗ và đối kháng

trong dinh dưỡng cây trồng mà kết quả

nghiên cứu của Viện Thổ nhưỡng Eông

hóa mấy chục năm qua đã tích luỹ được,

ta vẫn có thể sản xuất ra rau sạch đúng

với tiêu chuYn quy định Phải chăng với vị

trí chức năng được phân công, KHĐ cần

có tiếng nói trong lĩnh vực này?

Mấy năm gần đây trong KHĐ đã ra đời

một bộ môn mới, mới không những tên gọi

mà còn là nội dung nghiên cứu - Bộ môn

Môi trường đất Dù sắp tới đây bộ môn

mới này thuộc tổ chức nào đi nữa thì theo

chúng tôi, ngoài việc nghiên cứu xác định

các chỉ tiêu ô nhiễm về lượng và chất, nên

chăng cần tập trung trí tuệ nhiều hơn vào

việc khắc phục tình trạng ô nhiễm, không

câu nệ quy mô diện tích, trước mắt là xác

định đúng các nguồn gây ô nhiễm và tìm ra

những biện pháp khắc phục

Đề cập tới vấn đề này, cần lưu ý một

hiện tượng khá lý thú về "tính thống nhất

của tự nhiên" khi một vài nông sản có

chất lượng cao chỉ tìm thấy phổ biến ở

những loại đất có yếu tố hạn chế, nơi có

những tính chất đất có thể "xếp loại ô

nhiễm" như Nếp hoa vàng, Tám thơm, Dự

thơm (phía Bắc); Nàng hương, Nàng thơm

chợ Đào (phía Nam) trên đất phèn và đất

nhiễm mặn !?

6 KHĐ tham gia tích cực vào hoạt động

“liên kết 4 nhà”

Mấy năm gần đây, những thành công về

sự liên kết này cũng đã xuất hiện nhưng còn

nhỏ nhoi về quy mô diện tích, về sản lượng

và chậm chuyển hóa từ điểm ra diện, chưa

nói tới những khiếu nại, tranh chấp vẫn xNy

ra ở nơi này, nơi khác mà người hứng chịu

hậu quả không mong mà đến không ai khác

là nông dân vốn đang rất cần nâng cao mức

sống Nguyên nhân chưa thành công (nếu như không muốn nói là thất bại) có thể khác

nhau nhưng tựu trung vẫn là nhiều "tiến bộ

kỹ thuật" không phải là tiến bộ kỹ thuật

vì chưa qua khâu khảo nghiệm nghiêm túc, chất lượng cây giống, con giống không đạt tiêu chuNn cần có, nông sản chiến lược chưa xác định đúng, hiểu biết chưa đầy đủ về "độ phì nhiêu thực tế", chưa quan tâm đúng mức đến "năng suất kinh tế tối đa", phân công trách nhiệm giữa các "nhà" không rõ ràng, chưa công bằng trong phân phối lợi nhuận, pháp luật chưa được vận dụng vào hoạt động liên kết v.v

Không hề cường điệu, sẽ không có chuyện lúa lai không trổ bông trên đất cát biển, cây cà phê Arabica trồng ở đồng bằng, chè ngoại quốc tranh chấp với cây mận để rồi

cả hai cùng cáo chung nếu trong "nhà khoa học" có cán bộ KHĐ tham gia Theo chúng tôi, nói đến "tiến bộ kỹ thuật" là nói đến một

"quá trình động", cần có sự phân tích thấu

đáo để tìm ra những gì cần phủ định, những

gì phải kế thừa Có thể lấy một vài thí dụ:

Trong canh tác vườn, tổ tiên ta quen với

“vườn tạp” bởi mục tiêu thời ấy là tự cung, tự cấp Chúng ta đã khuyến cáo phải thay đổi bằng “vườn thuần” Trong thực tiễn đối với cây có múi thì vườn tạp tỏ ra ưu việt hơn khi

có thêm cây ổi vì cây này đã hạn chế đáng kể tác hại của bệnh Greening Nhiều cây dược liệu của nước ngoài với giá trên thị trường quốc tế khá cao, đầu ra không hạn chế, qua khảo nghiệm ở nước ta cho thấy có thể mọc tốt trong bóng râm của các cây khác, cũng có thể xem là một điển hình tăng vụ, tăng thêm thu nhập cho người nông dân

Vào thập kỷ 70 của thế kỷ 20 khi ta đã gieo trồng nhiều giống mới thì các loại phân lân đã “lên ngôi” Không bón phân lân hóa học thì NN5, NN8 không trổ bông và hai thập

kỷ gần đây nếu không có phân kali thì làm sao đạt được năng suất cao của gần như tất cả các cây trồng? Theo dòng lịch sử phát triển

nông nghiệp ta thấy tổ tiên ta rất sở trường

trong canh tác lúa nước nhưng lại rất thiếu

kinh nghiệm trong canh tác đất dốc Những

kết quả nghiên cứu về mặt này rất phong phú

và đa dạng, nếu trong "liên kết 4 nhà" có

những người làm KHĐ thì chắc chắn sẽ có

những điển hình đáng được phổ biến rộng rãi

Không hề giáo điều, sách vở khi nói tới

“kinh nghiệm của loài” trong công nghiệp

hóa nông nghiệp bởi chính “hóa học hoá” là

một mũi nhọn quan trọng không có ngoại lệ

cho bất kỳ một nước nào! Tình trạng ô

nhiễm môi trường hiện nay do nguồn chất

thải từ công nghiệp và đô thị là chủ yếu chứ

chưa phải từ phân bón hóa học

Bởi vậy, lúc này việc KHĐ tham gia vào

“liên kết 4 nhà” có hiệu lực thực sự là vô

cùng cấp bách Để tạo thêm thuận lợi trong

“liên kết”, cần có sự tham gia của một “nhà”

nữa Đó là nhà băng (ngân hàng) Rõ ràng là

khi ngân hàng tham gia vào việc giám sát

quá trình sản xuất, sẽ hạn chế được triệt để

hiện tượng người nông dân dùng tiền vay để

mua tư liệu tiêu dùng (xe máy, tivi, tủ bàn )

như đã từng xNy ra ở nhiều nơi

7 Tính hệ thống trong nghiên cứu KHĐ

N hư bất kỳ ngành khoa học nào, KHĐ

gồm nhiều bộ phận hợp thành Do không thể

sử dụng đạt hiệu quả cao nếu không biết quá

khứ, hiện tại và tương lai nên đã ra đời môn

phát sinh học đất với ngôn ngữ các loại bản

đồ tỷ lệ khác nhau Các cây trồng có yêu cầu

không giống nhau về thành phần cơ giới, về

cấu trúc đất nên đã hình thành môn vật lý

đất Cây trồng hút chất dinh dưỡng có trong

đất và từ phân bón ở dạng các ion hòa tan tất

yếu phải có môn hóa học đất Đi sâu hơn

trong hóa học có những chuyên đề chi tiết

hơn như hữu cơ đất, hóa lý - hóa keo, đối

kháng và tương hỗ giữa các chất dinh

dưỡng, hệ thống đất - rễ cây v.v N hư đã nói

ở trên gần đây lại có thêm môn môi trường

đất Từ yêu cầu của sản xuất đã hình thành

môn sử dụng và cải tạo đất Đây là "đầu ra cuối cùng" của mọi nghiên cứu N ói cách khác mọi chuyên đề đều phải phục vụ mục tiêu chung là sử dụng đất với lợi nhuận cao, phải tạo lập một độ phì nhiêu thực tế lâu dài

và ổn định, một bộ phận hợp thành của một nền nông nghiệp phát triển bền vững

Thực tiễn đã chứng minh không thể tách rời các nghiên cứu cơ bản trong KHĐ với nghiên cứu ứng dụng Bất kỳ một đề tài nào muốn đạt được tính thuyết phục cao về khoa học và thực tiễn, nhất thiết phải có phần nghiên cứu cơ bản Điều quan trọng là phải

có một phương pháp luận chuNn xác khi chọn đề tài, hướng giải quyết đề tài và tổ chức thực hiện đề tài Tất nhiên muốn nghiên cứu cơ bản đạt hiệu quả cao cần có thiết bị hiện đại Thế nhưng suy cho cùng, thiết bị hiện đại cũng chỉ giúp con người kéo dài và hoàn thiện các giác quan N ghiên cứu

cơ bản thực chất là nghiên cứu cấu trúc và

cơ chế Có những đề tài chưa giải quyết được đầy đủ phần cấu trúc nhưng các vấn đề

cơ chế phải được chứng minh Có thể lấy thí

dụ về một loại phân bón dạng nước mang tên N EB (N utrient Enhancing Balancer)

N goài tác dụng có thật trên đồng ruộng về tăng năng suất cây trồng, tiết kiệm phân bón, nếu không có những số liệu phân tích về các nhóm vi sinh vật song song với các thí nghiệm thô sơ về điện hóa thì không thể giải thích được cơ chế Xem thường nghiên cứu

cơ bản thì không thể nào có những tiến bộ

kỹ thuật bền vững với thời gian

N hìn rộng ra khi nói đến tính hệ thống

ta thấy ngay cần có mối quan hệ chặt chẽ giữa KHĐ với các ngành khoa học kỹ thuật trong nông nghiệp với nghĩa rộng bao gồm

cả thuỷ lợi, lâm nghiệp và thuỷ sản Tính hệ thống còn thể hiện trong hợp tác quốc tế N ói đến "hoà nhập" trong khoa học là nói đến hợp tác quốc tế Về mặt này KHĐ đã đạt được những thành công đáng

kể do đã dung hoà được mục tiêu của bạn với mục tiêu của chúng ta

8 Vấn đề tổ chức nghiên cứu Hệ thống hay bộ máy ?

Nhiều người đang mong đợi một tổ chức nghiên cứu ổn định để phát huy hiệu quả nghiên cứu của KHĐ Đó là một yêu cầu chính đáng Theo chúng tôi, tổ chức nghiên cứu đó phải là một hệ thống bao gồm tất cả các viện nghiên cứu có liên quan đến nông nghiệp (với nghĩa rộng) như trồng trọt, thổ nhưỡng - nông hóa, bảo vệ thực vật, chăn nuôi, lâm nghiệp, cơ khí nông nghiệp, thuỷ lợi, thuỷ nông, thuỷ sản nước ngọt, chế biến nông sản, quy hoạch, kinh tế chính sách nông nghiệp v.v cùng một số viện vùng và các trung tâm ứng dụng các tiến bộ kỹ thuật nông nghiệp Vấn đề quan trọng là "bộ tham mưu" chỉ đạo và quản lý công tác nghiên cứu và đưa tiến bộ kỹ thuật vào sản xuất (chỗ này theo chuyên đề, chỗ khác theo tổng hợp) tuỳ theo yêu cầu cụ thể của sản xuất trên từng địa bàn căn cứ vào việc phân vùng, quy hoạch, nông sản chiến lược đã được xác định đầy đủ

Viện Khoa học 7ông nghiệp Việt 7am mang chức năng một "Bộ tư lệnh" phải là một Hội đồng và chỉ nên là một Hội đồng Công việc điều hành các viện

trong hệ thống do một số Phòng, Ban dưới

sự chỉ đạo của bộ phận thường trực Hội đồng Chính Hội đồng này là tiền thân của

"Viện Hàn lâm Nông nghiệp" khi đã đủ điều kiện chín muồi

T¹p chÝ khoa häc vµ c«ng nghÖ n«ng nghiÖp ViÖt Nam

9