Đánh giá đặc điểm hình thái các mẫu giống khế (Averrhoa carambola) pot

Sự đa dạng về mặt hình thái, cấu trúc hoa, lá, quả của các mẫu giống khế sẽ được tổng hợp nhằm phân lập nguồn vật liệu sưu tập thành những nhóm có nhiều điểm chung làm cơ sở cho việc đán

Tạp chí KHKT Nông nghiệp, Tập 2 số 1/2004

đánh giá đặc điểm hình thái các mẫu giống khế (Averrhoa carambola) Morphological characterization of star fruit (Averrhoa carambola) accessions

Cao Quốc Chánh, Nguyễn Văn Hoan, Đinh Văn Hội, Nguyễn Hồng Hạnh

Summary

20 star fruit (Averrhoa carambola) accessions collected from different regions and

planted at the VAC Research and Training Center of Hanoi Agricultural Universityw and

Tu Liem district were morphologically characterized Thre have been great variations in leaves, flowers and fruits in terms of structure and size The variable morphological characteristics can be used for classification of the star fruit accessions

Keywords : Star fruit (Averrhoa carambola), morphological characterization

1 Đặt vấn đề

Cây khế đã được trồng để sản xuất hàng

hoá tại nhiều quốc gia trên thế giới (Mỹ,

Đài Loan, Malaixia, Nam Mỹ và vùng

Caribê ) (Henry, 1999; Morton, 1987)

Quả khế có thể sử dụng vào các mục đích

như: ăn quả tươi, làm rau và đặc biệt là làm

nguyên liệu phục vụ công nghiệp chế biến

(Tôn Thất Trình, 2000; Henry, 1999;

Morton, 1987) ở Việt Nam, cây khế được

trồng rải rác khắp mọi nơi từ Nam ra Bắc, từ

miền núi tới đồng bằng; tuy nhiên, giá trị sử

dụng của chúng chưa cao (Vũ Công Hậu,

2000)

Với mục đích chọn lọc, cải thiện các

giống địa phương để đáp ứng nhu cầu đa

dạng của người tiêu dùng và công nghiệp

chế biến, chúng tôi đã tiến hành nghiên cứu,

khảo sát và đánh giá nguồn vật liệu khởi

đầu sưu tập từ nhiều địa phương Sự đa dạng

về mặt hình thái, cấu trúc (hoa, lá, quả) của

các mẫu giống khế sẽ được tổng hợp nhằm

phân lập nguồn vật liệu sưu tập thành những

nhóm có nhiều điểm chung làm cơ sở cho

việc đánh giá các mẫu giống trong công tác

chọn tạo giống khế sau này

2 Vật liệu và phương pháp

2.1 Vật liệu nghiên cứu

Gồm 20 mẫu giống khế sưu tập từ nhiều

nguồn được nhân giống vô tính bằng

phương pháp ghép trong đó 6 mẫu giống (HX1, HX2, HX3, HX4, HX5, HX6) lấy từ huyện Từ Liêm, Hà Nội với tuổi cây lấy mẫu là 5 năm và 14 mẫu giống (QS1, QS2, QS3, QS4, QS5, QS6, QS7, QS9, QS14, QS15, QS16, QS17, QS18, QS19) lấy từ trung tâm VAC - Trường ĐHNN I với tuổi cây lấy mẫu là 1,5 tuổi

Thí nghiệm được theo dõi từ tháng

7/2002 đến tháng 6/2003

2.2 Phương pháp nghiên cứu

Khảo sát, đo đếm và mô tả các đặc điểm thực vật học dựa theo phương pháp đánh giá của Viện Tài nguyên Di truyền thực vật quốc tế (IBPGR, 1998)

Các chỉ tiêu theo dõi chính : Lá: Chiều dài lá kép, số đôi lá chét, kích thước lá chét và một số đặc điểm khác; Hoa: Màu sắc hoa, số cánh hoa, đường kính hoa, chiều dài cánh hoa, chiều rộng cánh hoa, chiều dài bầu nhụy, chiều dài nhị,

đường kính bầu nhụy và khoảng cách giữa nhị và nhụy

Quả: Màu sắc quả, khối lượng quả, chiều dầy múi, độ sâu múi, tỷ lệ thịt quả, số hạt

3 kết quả nghiên cứu 3.1 Đặc điểm hình thái lá

Cấu trúc lá kép: Qua bảng 1, có thể

phân các mẫu giống ra làm hai nhóm: nhóm lá kép lông chim mọc cách bao gồm các giống HX1, HX5, HX6, QS5, QS6, QS9, QS14, QS15, QS16, QS17, QS18, QS19 và nhóm lá kép lông chim mọc đối

bao gồm các giống HX2, HX3, HX4, QS1,

QS2, QS3, QS7

Màu sắc lá: Màu sắc lá non biến đổi từ

màu đồng nhạt đến màu đồng đỏ ở các

mẫu giống khế QS7, QS15 lá non có màu

đồng Còn ở các mẫu giống HX6, QS9,

QS18 có màu đồng đỏ; ở các mẫu giống

còn lại có màu đồng nhạt Màu sắc lá

trưởng thành cũng dao động từ màu xanh

đậm đến xanh vàng Chỉ có bốn mẫu giống

HX1, QS2, QS3, QS14 có màu xanh hơi

vàng, còn các giống khác có màu xanh

đậm Riêng ở mẫu giống QS19 lá trưởng

thành có màu xanh nhạt

Hình dạng lá chét: Hình dạng lá là một

chỉ tiêu quan trọng để phân biệt các giống,

gồm hình dạng của lá chét phía trên và hình

dạng của lá chét phía dưới

Hình dạng lá chét phía trên: đa số các

mẫu giống có hình dạng lá chét phía trên là

hình trứng nhọn; chỉ có bốn mẫu giống có

lá chét phía trên hình elíp là giống QS1,

QS5, QS7, QS15

Hình dạng lá chét phía dưới: Các mẫu

giống QS5, QS9, QS16, QS17, QS18, HX6

có dạng hình tim, các mẫu giống QS14,

QS7, QS3, QS2, QS1, HX1, HX2, HX3,

HX4, HX5 có dạng hình tim lệch; chỉ ở

mẫu giống QS15 lá chét phía dưới có dạng

hình tim dài

Kích thước lá chét: Mỗi một mẫu giống

khác nhau có kích thước lá khác nhau

Kích thước lá chét phía trên: Chiều dài

x chiều rộng của lá chét phía trên của các

mẫu giống dao động trong khoảng 5,21 -

8,85cm x 2,21 - 3,91cm Mẫu giống có

kích thước lá bé nhất là QS1, còn mẫu

giống có kích thước lá lớn nhất là HX3

Một vài mẫu giống khác thuộc nhóm

trung bình như HX1: 6,67cm x2,86cm,

QS16: 7,09cm x 3,22cm; QS17: 8,01cm x

3,35cm

Kích thước lá chét phía dưới: Chiều

dài x chiều rộng lá chét phía dưới kích

thước các mẫu giống dao động từ 2,14 -

4,31cm x 1,69 - 3,14cm Mẫu giống có

kích thước bé nhất là QS1, mẫu giống lớn nhất là HX3 Một vài mẫu giống khác như HX2: 3,71cm x 2,43cm; HX4: 4,31cm x 2,67cm ; QS9: 3,61cm x 2,28cm thuộc nhóm trung bình

Chiều dài lá kép: mẫu giống HX3 có chiều dài lá kép lớn nhất là 26,80cm, còn mẫu giống QS1 có kích thước bé nhất là 16,00cm Một số mẫu giống khác có kích thước lá trung bình là QS2: 20,15cm; QS14: 23,02cm; QS15: 17,52cm; HX2: 24,40cm; HX6: 20,81cm

Số đôi lá chét nhiều nhất là mẫu giống

QS 19 (7,7 đôi) và HX5 (6,10 đôi), sau đó

đến các mẫu giống HX1, HX2, HX3, HX4, HX6, QS1, QS7, QS17 (có 5 đôi) và thấp nhất là mẫu giống QS15 (có 4 đôi)

Mỗi mẫu giống khế có đặc điểm về hình thái và kích thước lá đặc trưng Qua kết quả ở bảng trên ta thấy mẫu giống HX3 có kích thước lá lớn nhất, mẫu giống QS1 có kích thước bé nhất Các mẫu giống khế chua thường có diện tích lá lớn hơn,

số đôi lá chét nhiều hơn, màu sắc lá đậm hơn

Tóm lại : Dựa vào màu sắc ta khó có

thể phân biệt được các mẫu giống một cách chính xác Đặc điểm hình thái lá của các mẫu giống hoặc nhóm các mẫu giống có những đặc điểm riêng biệt có thể phân lập theo các nhóm như : lá kép mọc đối hoặc mọc cách, lá to hoặc lá nhỏ, hình trứng nhọn hoặc elip dài

3.2 Đặc điểm hình thái hoa

Hoa khế mọc thành chùm, thuộc hoa

tự xim, lưỡng tính, tự thụ phấn hoặc giao phấn nhờ côn trùng

Cấu trúc hoa: Qua bảng 2 ta có thể

phân các mẫu giống ra làm ba nhóm là:

- Nhóm 1 có cấu tạo nhị hoa cao hơn bầu nhụy gồm các mẫu giống HX2, HX3, HX4, HX5, HX6, QS2, QS5, QS9, QS16

- Nhóm 2 có cấu tạo bầu nhụy cao hơn nhị gồm các mẫu giống HX1, QS3, QS14, QS17

Tạp chí KHKT Nông nghiệp, Tập 2 số 1/2004

Bảng 1 Đặc điểm hình thái lá

Kích thước lá

chét phía dưới (cm)

Kích thước lá

chét phía trên (cm) Mẫu

giống

Cấu tạo lá

kép

chiều dài

chiều rộng

Chiều dài

Chiều rộng

Chiều dài lá

kép (cm)

Số đôi lá chét

- Nhóm 3 có nhị hoa và bầu nhụy bằng

nhau là mẫu giống QS4

Số cánh hoa giữa các giống không có

khác biệt và gồm 5 cánh hoa

Khoảng cách giữa bầu nhụy và nhị càng

nhỏ thì khả năng thụ phấn càng cao Qua số

liệu ở bảng 2 ta thấy mẫu giống HX1 có

khoảng cách nhị và nhụy nhỏ nhất là

1,34mm; mẫu giống có khoảng cách này

lớn nhất là QS5 2,94 mm ở các mẫu giống

khác, khoảng cách nhị và nhụy dao động từ

1,4 - 2,8 mm

Màu sắc hoa: màu sắc hoa của các mẫu

giống khế biến đổi từ tím hồng đến tím

Với mẫu giống HX5, QS4, Q17 hoa có

màu tím hồng, các mẫu giống còn lại hoa

có màu tím

Kích thước hoa: Đường kính hoa dao động

từ 8,4 - 10,8 mm Đường kính hoa lớn nhất thuộc về mẫu giống HX5 : 10,78mm

và nhỏ nhất là mẫu giống QS9: 8,35mm Các mẫu giống còn lại có đường hoa xấp

xỉ nhau

Chiều dài cánh hoa của các mẫu giống HX2, HX3, QS3, QS6, QS2 gần bằng nhau Cánh hoa ngắn nhất thuộc về mẫu giống QS4: 6,06mm, cánh hoa dài nhất thuộc về mẫu giống HX5: 9,97mm

Chiều rộng cánh hoa của các mẫu giống không có sự khác biệt đáng kể

Tạp chí KHKT Nông nghiệp, Tập 2 số 1/2004

Bảng 2 Đặc điểm hình thái hoa

sắc hoa

ĐK hoa (mm)

CD cánh hoa (mm)

CR cánh hoa (mm)

CD nhị (mm)

CD bầu nhụy (mm)

ĐK bầu nhụy (mm)

K/C nhị và nhụy (mm)

Chiều dài nhị : Đây là chỉ tiêu cũng rất

quan trọng liên quan đến quá trình lai hữu

tính Mẫu giống khế QS16 có nhị dài nhất

(5,41mm), sau đó đến mẫu giống QS5

(5,17mm); HX3(5,05mm); HX4 (4,51mm)

và ngắn nhất là mẫu giống QS3 (2,19 mm)

Chiều dài bầu nhụy dao động từ 1,74 đến

4,49 mm Trong đó bầu nhụy của mẫu giống

QS3 là dài nhất (4,49 mm)

Đường kính bầu nhụy: Đường kính bầu

nhụy lớn nhất ở giống QS2 (1,84mm) và

nhỏ nhất là mẫu giống HX6 (1,54 mm) Các

mẫu giống khác có đường kính bầu nhụy

chênh lệch không đáng kể

Tóm lại: Màu sắc hoa của các mẫu

giống là gần giống nhau Kích thước giữa

các bộ phận chênh lệch nhau không nhiều

Sự chênh lệch giữa nhị và nhụy là một trong

những chỉ tiêu đặc trưng để ta phân lập các

mẫu giống theo 3 nhóm riêng biệt

3.3 Đặc điểm hình thái quả khế

Quả khế rất đa dạng về màu sắc cũng như kích thước Qua nghiên cứu 7 mẫu giống đang ra quả, chúng tôi thu được kết quả được trình bày ở bảng 3

Màu sắc quả: Màu sắc quả được quan sát khi

quả trên cây chín hoàn toàn Mỗi mẫu giống

có màu sắc quả khác nhau, dao động từ xanh

đến vàng cam Mẫu giống HX3 khi chín vẫn giữ nguyên màu xanh, còn các mẫu giống khác có màu từ vàng nhạt đến vàng cam

Khối lượng quả: Tuỳ theo kích thước quả to

hay nhỏ, mỗi mẫu giống sẽ có khối lượng quả khác nhau dao động từ 85,99 đến 143,72 gam Mẫu giống có chiều dài quả lớn nhất (11,71 cm) và khối lượng quả lớn nhất là HX2 và mẫu giống HX5 có kích thước quả ngắn nhất (8,64 cm) có khối lượng quả nhỏ nhất Chiều dài quả các mẫu giống nằm trong khoảng 8 đến 12 cm

Bảng 3 : Đặc điểm hình thái quả

Giống

Màu sắc quả

khi chín

Số múi

Khối lượng quả (g)

CD quả

(cm)

Độ dầy múi (cm)

Độ sâu múi (cm)

CD cuống (cm)

ĐK cuống (cm)

Độ Brix

Khối lượng ăn

được (g)

Tỷ lệ thịt quả

(%)

Số hạt

Ghi chú : CD : chiều dài; CR: chiều rộng ; KC: khoảng cách; ĐK: đường kính

Đặc điểm múi khế: Độ dầy múi là chỉ

tiêu quan trọng ảnh hưởng tới chất lượng

quả, tỷ lệ thịt quả Độ dầy múi càng lớn thì

tỷ lệ thịt quả càng nhiều Qua đánh giá 7

mẫu giống trên ta thấy độ dầy múi lớn nhất

thuộc về mẫu giống HX3 (2,22 cm) và nhỏ

nhất là mẫu giống HX5 (1,46 cm)

Độ sâu cạnh múi cũng là chỉ tiêu ảnh

hưởng đến chất lượng quả và tỷ lệ thịt quả

Độ sâu cạnh múi càng lớn thì tỷ lệ thịt quả

càng ít Mẫu giống HX2 có độ sâu cạnh

múi lớn nhất (2,64cm) và mẫu giống HX5

thấp nhất (1,56 cm)

Số múi quả của các mẫu giống khế đều

là 5 Duy chỉ có mẫu giống khế chua HX5

có số múi 5,6

Tỷ lệ thịt quả: Tỷ lệ thịt quả càng cao

thì giống càng có chất lượng Qua bảng 3,

chúng tôi nhận thấy các mẫu giống có tỷ lệ

thịt quả dao động từ 83% đến 89% Mẫu

giống có tỷ lệ thịt quả cao nhất là HX3

(89,55 %), tỷ lệ thịt quả thấp nhất là mẫu

giống HX4 (83,08 %)

Số hạt trên quả: Số hạt thường dao động

trung bình từ 5 dến 8 hạt Số hạt nhiều nhất

là mẫu giống HX2, HX3 (7,40 hạt), ít nhất

là mẫu giống HX1 (5,20 hạt)

Độ Brix: Mẫu giống HX3 có độ Brix

cao nhất (8,10); còn mẫu giống khế chua HX5 có độ Brix là (5,20); các mẫu giống khế khác có độ Brix trong khoảng 6,20

đến 7,60

Chỉ tiêu chiều dài cuống và đường kính cuống không chênh lệch lớn giữa các mẫu giống

Tóm lại: Các mẫu giống khế có sự khác biệt

rõ rệt theo các chỉ tiêu như: màu sắc quả khi chín, kích thước và khối lượng quả, cấu trúc múi khế (độ sâu, độ dầy), tỷ lệ thịt quả và

số lượng hạt Khối lượng quả khế không chỉ phụ thuộc vào chiều dài quả mà còn phụ thuộc vào độ dầy và độ sâu cạnh múi

Mẫu giống HX3 tuy có tỷ lệ thịt quả lớn, độ Brix cao nhưng khi chín có màu xanh không phù hợp thị hiếu của đa số người tiêu dùng Mẫu giống HX5 có quả nhỏ và chua nên chỉ sử dụng làm rau

Mẫu giống HX2 tuy có quả to nhưng múi mỏng và sâu nên tỷ lệ thịt quả thấp

4 Kết luận

Các mẫu giống có sự khác biệt về đặc

điểm hình thái lá theo các chỉ tiêu như: cấu tạo và chiều dài lá kép, hình dáng, kích thước và số đôi lá chét

Đặc điểm cấu tạo hoa có thể chia làm

ba nhóm theo tỷ lệ so sánh chiều dài nhuỵ

và chiều dài nhị hoa Trên cơ sở đó ta có

thể chọn bố mẹ cho các tổ hợp lai hữu tính

(giống mẹ từ các giống nhóm 1 có nhị hoa

cao thuận tiện cho thao tác khử đực)

Đặc điểm hình thái quả khế có sự khác

biệt giữa các giống theo các chỉ tiêu như

kích thước, màu sắc, cấu tạo múi khế Trên

cơ sở đó ta có thể phân lập các nhóm giống

khế để phục vụ cho công tác chọn tạo giống

và cải thiện tính trạng theo hướng phù hợp

với thị hiếu của người tiêu dùng

Tài liệu tham khảo

Vũ Công Hậu, (2000) Trồng cây ăn quả ở Việt Nam Nxb Nông nghiệp tr 22; tr 280-281 Tôn Thất Trình, (2000) Tìm hiểu các loại cây

ăn trái có triển vọng xuất khẩu ở Việt Nam

Nxb Nông nghiệp TP HCM tr 124-127 Henry Y Nakasone, Robert E Paul, (1999)

Tropical fruits Cab International New

York p 132-148

Morton J., (1987) Fruits of warm climates Julia

F Morton Miami p 125-128.