KY YEU "CAC BE TAI NGHIEN CUU KHOA HOC CONG NGHE NGANH TAI NGUYEN VA MOI TRl/ONG GIAI SOAN 2002 2006" DETAI N G H I E N C U f U X A C D j N H M 0 C D O 6 N H I E M D I O X I N T R O N G D A T V U N G[.]
Trang 1KY YEU "CAC BE TAI NGHIEN CUU KHOA HOC- CONG NGHE NGANH TAI NGUYEN VA MOI TRl/ONG GIAI SOAN 2002-2006"
DETAI: N G H I E N C U f U X A C D j N H M 0 C D O 6 N H I E M D I O X I N T R O N G
D A T V U N G N H l l M C H A T D O C D A C A M / D I O X I N , C U T H E T A I K H U
V U C B I E N H O A , T l f N G B U O C X A Y D U N G V A D E X U A T N G U O N G
P H U C V U C H O G I A I P H A P K H A C P H U C
• • •
Co quan chu tri: Van phdng Ban Chi dao Qudc gia khac phuc hau qua chat doc hod
hoc do My su dung trong chien tranh d Viet Nam (Vdn phdng Ban Chi dao 33)
C h u nhiem de t a i Nguyin Tien Dung, Phd Chanh Van phdng Ban Chi dao 33
Can bo t h a m gia nghien c u u :
Muc tieu cua de tai:
- Xay dung ca sa khoa hoc de de xuat nguong n h i i m doc D i o x i n trong m o i
tr-uong dat phuc vu nghien cuu, phuc vu cong tac tay doc tai nhung vung 6 nhiem nang d
Viet Nam
- Nghien cuu, xem xet va kien nghi Thu tudng Chinh phu ban hanh ve lieu luong tdi
da cho phep ddi vdi Dioxin trong mdi trudng dat d Viet Nam theo ket qua nghien cdu cua
de tai
- De xuat cac de tai nghien cuu tiep theo de xay dung lieu luong tdi da cho phep cua
Dioxin ddi vdi cac mdi trudng khac nhu:
• Nude (bao gdm nude an uong, nude sinh hoat, nude thai, nude t u nhien, );
• Khdng khi;
• Luang thuc;
• Thuc pham (la ngudn thdc an va sinh sdng hang ngay cua ngudi dan)
Noi dung nghien ciru:
- Didu tra nghien cdu, khao sat, danh gia hidn trang do ton luu D i o x i n d vung bi d
nhidm nang d mien Nam Viet Nam
- Nghien cdu, danh gia va so sanh cac so lieu ve ngudng D i o x i n trong dat tai cac
nude tren the gidi va Viet N a m
- Nghien cdu xay dung cac giai phap khoa hoc, cdng nghd de xuat ngudng Dioxin
trong dat Viet Nam
- De trinh Thu tudng Chinh phu ban hanh tieu chuan ngudng Dioxin trong da't nham
dap dng cac hoat ddng khac phuc hau qua cha't ddc hoa hoc do M y su dung trong chien
tranh d Viet Nam, dac biet la cdng tac tay ddc khac phuc d nhidm Dioxin trong m d i
trudng dat
TS Le KeSon ThS Pham Hong Trudng ThS Pham Gia Khanh
CN Cao Thi Thu Huong
KS Pham Lan Anh
Van phdng Ban Chi dao 33 Van phdng Ban Chi dao 33 Van phdng Ban Chi dao 33 Van phdng Ban Chi dao 33 Van phdng Ban Chi dao 33
Trang 2KY YEU "CAC DE TAI NGHIEN CUU KHOA HOC- CONG NGHE NGANH TAl NGUYEN VA MOl TRUONG GIAI DOAN 2002-2006°
Tom tat ket qua nghien curu:
Bao cao ket qua nghien cuu de tai dupe trinh bay theo 3 chuong khong ke phan m d dau, ket luan va kidn nghi, phu luc va 35 van lieu tham khao
CHUONG I : MUG DO 6 NHIEM DIOXIN TRONG DAT VUNG NHIEM CHAT DOC
DA CAM/DIOXIN 6 VIET N A M
1.1 D0 TON LUU CUA DIOXIN TRONG MOI TRUONG VIET NAM
Trong cac chat doc da cam ma M y da su dung 6" Viet N a m dupe san xuat vao thap
ky 60 cua The k y trudc co chua tap chat D i o x i n (2,3,7,8-TCDD) voi ham lupng dao dpng
tu co ppb den ppm (cac tac gia W E Holmes va J.W.Pinson cua M y dua ra so lieu
0,02-54 ppm) San phdm 2,4,5-T vao nhung nam dau co the chtia tur 40 dd'n 50 ppm, tham chi dd'n 100 ppm va giam xudng dd'n 0,2 ppm 2,3,7,8-TCDD vao nhung nam cudi cua thap k y
60 cua The ky X X Nhieu nha khoa hoc dua ra so lidu ham lupng trung binh trong chat
Da cam la 2-3 ppm Theo sd lieu cua A.H.Westing va cac nha khoa hoc trong H p i thao Qudc te tai Tp H d Chi M i n h nam 1983 udc tinh cd 170 k g D i o x i n dupe rai xudng mien Nam Viet Nam vdi mat dp trung binh vao khoang 25 pg/g da't Nhieu nha khoa hoc cua cac nude nhu M y , Canada, Lien bang Nga, Thuy Didn, Ha Lan, dn Dp, Viet Nam, M d n g Co, trong H d i nghi Qudc td vd hau qua lau dai cua cac chat diet co va lam rung la cdy trong chien tranh Viet N a m tai Tp H o Chi M i n h t d ngay 13 dd'n ngay 20 thang 01 nam
1983 da thd'ng nha't nhan dinh rang khdi lupng D i o x i n chda trong cac chdt diet cdy da rai
d Viet Nam khdng it hon 170 k g Cung cd nha khoa hoc cho la tren 500 k g , thdm chi tren
2000 kg Sau k h i phun rai chat ddc, quan dpi M y con tha bom Napalm lam chay trui rdng, dudi tac ddng cua nhiet dp cao, cha't ddc diet cay tao thanh D i o x i n thd ca'p va do do lam tang khdi lupng D i o x i n d nhidm m d i trudng
Tuong dng vdi khdi lupng va phan bd theo vung cua cha't ddc diet cay da neu, lupng Dioxin dupe rai xudng cac tinh quanh Sai Gon vao khoang 90,1 k g ; Cac tinh N a m Trung
Bp va Tay Nguydn la: 35,7 kg; Cac tinh giap v i tuyd'n 17 la: 28,9 k g va cdc tinh ddng bang sdng Cuu Long la: 15,3 kg K h d i lupng rai dupe tap trung vao cac nam 1966 - 1969 Nhidu nha khoa hoc va nhidu phdng t h i nghiem cd uy t i n cua The gidi nhu phdng t h i nghiem Lien bang vd thuc pham va m d i trudng cua Cdng hoa L i e n bang Ddc; Phdng thi nghidm Dai hoc Bach khoa Palaiseau Phap; Phong t h i nghidm cua trudng D a i hoc Ehime Nhat Ban; Phong t h i nghidm hod m d i trudng va ddc hoc D a i hoc Tdng hop Amsterdam
Ha Lan; Phdng t h i nghidm cua trudng Dai hoc Remea Thuy Dien; Phong t h i nghiem
A X Y S Canada; Phdng phan tich ddc hoc sinh thai Vidn han lam khoa hoc Nga tuy d mdc
dp khac nhau nhung deu da tham gia phan tich D i o x i n t d cac mdu lay d vung da b i rai chdt dpc d mien N a m Viet Nam d Vidt N a m cung cd mdt so phdng t h i nghidm da phan tich dupe D i o x i n trong cac mdu tren nhu: phdng phdn tich Trung tdm Nhiet ddi Viet -Nga; Phong phdn tich V H 1 D a i hoc Qudc gia Ha N d i ; Trung tdm dich vu phan tich hoa ly
Tp H d Chi M i n h ; Phdng phan tich U B 10-80 bang cac phuong phap sdc k y va sdc k y khdi phd lien hop phan giai tha'p va phan giai cao (GC-ECD; GC-MS)
1.2 DIOXIN TRONG DAT 6 VIET NAM
Dioxin la cha't rat dpc, rat bdn vung trong dieu kidn m d i trudng va tich tu trong chudi thdc an D i o x i n rat i t hoa tan trong nude va k h i xam nhap vao dat t h i no ket hop v d i
Trang 3^ KY YEU "CAC DE TAl NGHIEN CUU KHOA HOC- CONG NGHE NGANH TAl NGUYEN VA MOI TRUONG GIAI DOAN 2002-2006"
cac chat huu co bien thanh cac phuc chat khong hoa tan trong nude va rai it bi rua trdi
Dioxin di chuyen trong m o i trucmg da't rat kho khan
K h i D i o x i n xam nhap vao trong ddt, se gay tac dpng dpc cdp tinh true tid'p ldn m 6 i
trucmg ddt va dong thoi no cung b i m o i trucmg ddt hap thu, phan ung va bidn thanh nhung
hop chdt dang keo tu l a m cho tdng ddt be mat b i chai hoa D u d i tac dpng cua anh sang,
nhiet, mua, v i sinh vdt da lam cho D i o x i n trong m 6 i truong ddt b i phan huy dan theo thoi
gian
D i o x i n co mat trong m o i trudng ddt da gay tdc dpng tdi cac sinh vat cd ich, lam cho
chung bi chet hoac gay nen nhung ton hai khac nhu dot bien gen d i dang khi cac sinh
vat co l p i khong hoat dpng dupe nua da gay anh hudng rat xd'u t d i m d i trudng da't Dioxin
hoan toan khdng b i phan huy sinh hoc, do cac chung v i sinh thdng thudng cd trong mdi
trudng tu nhien Hidn nay, cac nha khoa hoc dang tiep tuc nghien cuu cdc chung v i sinh
dac hidu dd phan huy cac loai chat dpc khd phan huy trong dd cd D i o x i n
Dioxin lam cho thuc vdt chet ddn dd'n cac loai ddng vdt cung b i chet theo do khdng
cd thdc an va noi cu tru Ddng thdi, Dioxin cung tac ddng true tiep ldn dpng thuc vat ndu
vdi ndng dp du ldn
Dioxin ton luu trong da't phu thudc vao lidu lupng, lidu lupng phun rai cang cao thi
lupng Dioxin trong da't con lai cang nhieu va ngupc lai D i o x i n ton luu trong ddt con phu
thudc vao cac didu kien m d i trudng nhu gid, mua, l u lut, x d i m d n mdc dp tiep xuc va su
chuydn hoa cac v i sinh vat trong m d i trudng ddt
Ham lupng D i o x i n tdc ddng manh dd'n m d i trudng dat, dac biet la khu vuc san bay
Bien Hoa - Dong N a i va vung A L u d i thupc tinh Thda Thien Hue Theo kd't qua nghien
cuu cua GS L d Cao D a i vd cac cpng su, ta they dupe su thay ddi thanh phdn cua ddt trong
khu vuc bi nhidm cha't ddc D i o x i n dac biet la tren vung ddt nhidm Feralit K h i bi nhidm
Dioxin thi thanh phdn mun cua dat bi giam xudng nhu: Nito tdng sd chi dat gia t r i trung
binh va Photspho tdng so b i giam manh, dac biet la ham lupng K a l i ngheo, ddt trd nen
ngheo Photspho dd tidu Ddng thdi qua trinh trao ddi Cation k i d m thdp nhu cac Cation
Ca2+, M g 2 + trao ddi thap nhung ham lupng H + va A13+ lai tang len lam cho m d i trudng
da't trd nen chua hon N h u vay, do tac ddng phun rai chat ddc hoa hoc trong chien tranh,
Dioxin da lam tang cudng qua trinh thodi hoa ddt, lam giam dp p h i nhidu cua ddt Kd't qua
phdn tich D i o x i n trong mdu dat va trdm tich d mdt sd vung dac trung cua Viet Nam dupe
the hidn trong bidu do 1.3 Theo kd't qua cua Bidu do 1.3 cho they ham lupng Dioxin
trong da't cao nhat chi ton tai d khu vuc san bay Bien Hoa, noi nay trudc day da dupe quan
dpi M y sd dung lam kho chda chdt ddc hoa hoc va cung la bai rua may bay sau m d i phi
vu phun rai chat ddc hod hoc, do vay lupng D i o x i n tich tu trong cac tang ddt thudng rat
cao, gay ddc cho m d i trudng xung quanh
Trong qua trinh nghien cdu anh hudng cua chat dpc hoa hoc do M y sd dung trong
chien tranh ldn m d i trudng dd't d Viet Nam, da cd nhidu nha khoa hoc trong va ngoai nude
tie'n hanh t d rat sdm
Nhung mdu phan tich sdm nhat vao nam 1981 cua K O l i e (Ha Lan) da phat hidn
thdy trong ddt Rung Sat Tp H o Chi M i n h d dp sau t d 1-150 c m cd chda t d 1-31 ppt
Dioxin
Sau dd, vao nhung nam t d 1984 dd'n 1990 cac nha khoa hoc Nhat Ban M.Matsuda va
cdng su trudng D a i hoc Ehime va A.Schecter, H Y T o n g cua M y cdng tac vdi cac nha
570
Trang 4KY YEU "CAC DE TAl NGHIEN CUU KHOA HOC- C6NG NGHE NGANH TAl NGUYEN VA MOl TRUONG GIAI DOAN 2002-2006"
khoa hoc cua U y ban 10-80 (UB 10-80) da lay va phan tich 121 m l u dat va bun song cua
9 dia phuong va 3 con song khac nhau cua midn Nam Viet Nam, co 25 mau den nam
1990 v i n con phat hien Dioxin vdi ham luong 30-40 ppt, cao nhat la 59 ppt, ca biet co
m i u bun l i n g rach T h i Nghe cao den 120 ppt
T u nam 1995 den nam 2000 mot sd co quan Viet Nam nhu Trung tam Nhiet ddi Viet - Nga, U y ban 10-80, phong t h i nghiem H V 1 - Dai hoc Qudc gia Ha N o i , trong do
co su hop tac vdi Cdng ty t u van Hatfield, Canada (Hatfield Consultants Ltd.) va Vien Han lam Khoa hoc Nga da phan tich 255 m i u dat d cac tinh Dong Nai, Binh Duong, Tay Ninh, Thda Thien Hue, (Bang 4) Trong dat d cac do sau t d 10cm den 30cm da phat hien t h i y Dioxin vdi nong do trung binh la 17,16 ppt d cac phdng t h i nghiem tren cung
da phat hien t h i y ham luong D i o x i n trong bun l i n g d cac song Dong Nai (khu vuc Bien Hoa), song Cai (Nha Trang), vinh Nha Trang, ho Bien Hung (Bien Hoa), ho Go V i p (Tp.Ho Chi M i n h ) cd ham luong D i o x i n trung binh la 10 ppt C i n luu y la d cac khu vuc lan can cac didm nong nhu san bay Bien Hoa, Trung tam Nhiet ddi Viet - Nga da la'y va phan tich 13 m i u vao nam 1998 va da phat hien t h i y ham lupng D i o x i n trung binh la: 62,4 ppt
Dioxin trong da't la nguon true tiep va thudng xuyen lam nhidm dpc m o i trudng va con ngudi, doi hoi phai danh gia mpt each ti my dd co thd tra l d i cau hdi dp tdn luu cua Dioxin d Viet Nam sau hon 30 nam td khi kd't thuc chien tranh la bao nhidu ? Theo so lidu
ma chiing tdi cd dupe, dd'n nay cac co quan cua Viet Nam da phan tich tren 1000 m i u d i t , bun l i n g (trong dd rieng Trung tam Nhiet ddi Viet - Nga la 700 m i u ) va da khao sat h i u nhu tat ca cac tinh bi rai va cung phan tich mpt so m i u cua midn Bac dd ddi chdng
Nhin chung, ham lupng Dioxin trong d i t d mien Nam Vidt Nam da giam ra't nhieu
so vdi luc mdi rai ban dau, nha't la nhung viing bi phun rai nhe lai cd dieu kidn rda trdi va phan huy tu nhien cao thi ham lupng Dioxin khdng con lo ngai
Cac nha khoa hoc Matsuda, Hoang Dinh Cau va cdng su trong cdng trinh ciia minh
da gop phan cho su danh gia nay; Cu thd, cac tac gia da phan tich 54 m i u d Tay N i n h chi phat hien 14 m i u cd 2,3,7,8-TCDD (14/54), tuong tu d Phu Ldc - Thda Thien Hue la 3/6, ddng bang sdng Cuu Long la 0/26, Sdng Be la 1/1, Tp H d Chi M i n h la 2/9 Ham lupng 2,3,7,8-TCDD trong 14 m i u d Tay N i n h dao ddng tu 1,2 dd'n 38,5 ppt, trung binh la 14,0 ppt; 04 m i u d Phu Ldc cd ham lupng 2,3,7,8-TCDD t d 4,4 - 17,0 va trung binh la 8,6 ppt;
01 m i u d Sdng Be cd ham lupng 2,3,7,8-TCDD la 6,0 ppt; 02 m i u d Tp H d Chi M i n h cd ham lupng 2,3,7,8-TCDD la 36 va 59 ppt N h u vay, chi cd khoang 19% so m i u phan tich
cd phat hien dupe 2,3,7,8-TCDD va cac m i u da phat hien ndi chung deu d mdc cho phep
so vdi tieu c h u i n cua M y , chi tru vai ba m i u ca biet Tuy nhien, d nhung vung da b i phun rai nhidu l i n ca biet v i n cdn cd m i u cd ham lupng D i o x i n cao hon mdc cho phep va nhat
la d nhung vung tang tru cha't dpc hoa hoc cu cua M y v i n cdn tdn luu vdi ham lupng cao
va rat cao can dupe x d ly ngay
Mdt dieu cung can quan tam la lupng Dioxin thd cap tdn luu d mien Nam Viet Nam Nha hoa hoc Buu H d i da khang dinh trong bao cao ciia m i n h vao nam 1971 la d nhiet dp cao 2,4,5-T tao ra 2,3,7,8-TCDD Cu the hon, nam 1977 A h l i n g va ddng nghidp cho r i n g
d nhiet dp 500 580oC, cac ester cua 2,4,5T tao ra 2,3,7,8TCDD vdi ham iupng 0,2 -0,3 mg/kg, nhu vay 24.000 tan 2,4,5-T da phun rai d mien Nam Viet Nam cd thd tao ra 4,8 - 72 kg 2.3.7,8-TCDD Trong thuc te, sau khi rai cha't ddc lam cay khd heo, quan dpi
M y da tha bom Napalm de dot trui day la dieu kien de tao ndn D i o x i n thd ca'p X a D d n
Trang 5KY YEU "CAC OE TAI NGHIEN CUU KHOA HOC- CONG NGHE NGANH TAI NGUYEN VA Mni TRUONG GIAI BOAN 2002-2006°
Thuan, huyen Trang Bang, tinh Tay N i n h la mot t h i du didn hinh ve van dd nay Ket qua
xet nghiem 38 m i u dat a vung nay cho gia t r i T E Q thap nhat la 1,37 ppt, cao n h i t la
27,78 ppt, trung binh la 6,8 ppt, d t i t ca cac m i u deu phat hien PCDD va PCDF (17 dong
phan doc), co 18 m i u phat hien dupe 2,3,7,8-TCDD va 1,2,3,7,8-PeCDD (cac dong phan
doc n h i t ) va t i t ca cac m i u deu phat hien t h i y O C D D v o i ham luotig cao tu 453 - 14.216
ppt, day la dau hieu dac trung cho Dioxin thu c i p Cung khong rieng g i Don Thuan, ma
OCDD con phat hien tha'y o h i u het cac m i u phan tich a cac vung rung nui da tirng bi rai
c h i t doc hoa hoc va sau do la c h i t chay, nhidu cong trinh da xac dinh ham luong OCDD
va H p C D D cao la dac trung cua cac san pham cua su chay bao gom chay cac c h i t ton du
cua cac cha't diet cay
V i n de do ben vung cua D i o x i n - chu k y ban phan huy da duoc nhieu nha nghien
cuu chii y va neu nhung phat hien cua minh trong nhidu cong trinh khoa hoc Nhidu nha
khoa hoc tren the gidi cho r i n g chu ky ban phan huy cua D i o x i n chi d mdc dp nha't dinh
Theo Hpi nghi khoa hoc Qudc te nam 1983 tai Tp H d C h i M i n h , chu k y ban phan huy
trong dat la 10 nam Tuy vay, cung cd nhung tac gia cho r i n g 3 - 3,5 nam va nhu vay thi
dd'n nam 1990 chi con 1 kg D i o x i n d Viet Nam, dieu nay la khdng phu hop vdi thuc te
Qua nhidu nghien cuu vao nhung nam 90 cua the k y X X , nhieu nha khoa hoc cho la chu
ky ban phan huy cua D i o x i n trong d i t cd thd la tren 20 nam, Theo Paustenbach D.J
(1992) va Puri R.K (1989, 1990) thi chu ky ban phan huy cua 2,3,7,8-TCDD trong d i t d
ldp be mat la 0,1 cm thi dao dpng td 9 den 25 nam va d cac ldp da't sau hon cd thd dat tdi
25 den 100 nam
Chu ky ban phan huy ciia Dioxin trong co thd ddng vat la n g i n va thay ddi tuy theo
loai Theo so lieu H p i thao Qudc te tai Tp H d Chi M i n h nam 1983 t h i thdi gian ban phin
huy trong ddng vat ndi chung khoang 1 nam, nhung d ddng vat gam nha'm nho cdn nhanh
hon Cd tai lieu cho r i n g d chupt nhat la 16 - 37 ngay (Rose, 1996), vdi ca tdm khoang 1
thing, vdi ngudi khoang 5 - 7 nam Chu ky ban phan huy cua D i o x i n trong dpng vat va
ngudi v i n con la va'n de chua thd'ng nhit
Can cd tren nhung so lieu phan tich tren 1000 m i u dat d Vidt Nam va mdt so khao
sat d san bay Ta Bat A Ludi ciia Uy Ban 10-80 phd'i hop vdi trudng Dai hoc Ehime Nhat
Ban va A X Y S Canada da ndi len phan nao vd chu ky ban phan huy cua D i o x i n trong d i t
khdng phai la 3 nam dd'n 3 nam rudi hoac 10 nam ma cdn lau hon nua Kd't qua phan tich
cua cac tac gia tren d ciing mdt dia didm neu tren cho tha'y m i u l i y nam 1990 d dp sau 5
cm cd gia tri 8,5 va 17 ppt (trung binh 12,75 ppt); Cdn m i u lay vao nam 1999 cd cac gia
tri: 4,3; 5,9; 7,7; 8,4; 9,2; 9,4; 9,9; 11,0; 18,35 ppt (trung binh la 9,35 ppt), sau gan 10
nam ma gia tri khdng thay ddi dang kd gi
Chu chuyen ciia D i o x i n theo chieu sau va be rdng trong d i t la mdt va'n dd khd
nghien cuu
Su di chuydn cua D i o x i n tren mat dat, theo ddng nude, theo khdng k h i la dieu hidn
nhien khdng cd g i phai ban cai nhieu Kd't qua k h i o sat d i t , bun l i n g d xa Chanh M y tai
Thi xa Thu Dau M d t - tinh Binh Duong, sdng T h i Nghe - Tp H d Chi M i n h , vinh Nha
Trang - tinh Khanh Hoa la cac noi khdng true tiep bi phun rai c h i t dpc hoa hoc nhung ddu
phat hien thay 2,3,7,8-TCDD tuong dng la 5,1 - 14,5; 59,0; 4 ppt vao nhung nam cua thap
ky 90 cua t h e k y X X
Su di chuydn cua D i o x i n theo chieu sau t h i phdc tap hon va can nghien cdu k y v i
dang cd nhieu y kidn khac nhau Nhidu nha khoa hoc tren the gidi cho r i n g D i o x i n chi
Trang 6KY YEU "CAC BE TAI NGHIEN CUU KHOA HOC- CONG NGHE NGANH TAl NGUYEN VA MOl TRUONG GIAI BOAN 2002-2006" ^
tham sau xudng da't den 30 cm va nong dp cua chiing thudng tap trung d dp sau 5 - 10 cm
va do do cac m i u d i t duoc la'y de phan tich thudng d cac ldp dat t d 0 den 30 cm Tuy vay,
thanh phan cua d i t , dac biet la thanh p h i n huu co trong da't nhu axid Humic g i u vai tro
quan trpng trong viec tham sau cua D i o x i n vao da't D d truyen lan cua D i o x i n giam khi
tang ham lupng huu co trong dat, tdc dp d i chuyen cua D i o x i n sau xudng dat trung binh
gan 1 cm/nam (10 cm/12 nam)
Ket qua khao sat cua Trung tam Nhiet ddi Viet - Nga d 8 dia didm cua nhung vung
da bi nhidm dpc trong chien tranh d cac tinh Dong N a i , Da Nang, Binh Duong, Tay N i n h
cho tha'y Dioxin tuy tinh chat cua d i t co the di chuydn theo chieu sau den 2,5 m
Cac khao sat tren day cho tha'y D i o x i n (2,3,7,8-TCDD) cd kha nang d i chuydn theo
chieu sau khong phai chi den 20 - 30 c m ma con co thd den hang met, dieu nay phu thupc
vao chat lupng cua da't, dac biet ia ham lupng m i m va set trong dat, ham lupng mun va set
tha'p trong dat se lam tang kha nang tham sau cua D i o x i n xudng dat
Theo ket q u i nghien cdu trong thdi gian qua co thd dua ra mpt sd nhan dinh sau:
- Mdc dp 6 nhidm Dioxin do quan dpi M y su dung trong chien tranh d Viet Nam la
mdc 6 nhidm cao nha't the gidi, theo thdi gian va dieu kien k h i hau nhidt ddi i m Viet Nam
thi nong dp Dioxin da g i i m nhieu nhung v i n con cao hon mdc nen cua nhidu nude tren
the gidi Tuy vay, d nhung dia didm ma trudc day la co sd kho tang cu cua quan dpi M y
ma nha't la khu vuc san bay Bien Hoa va Da Nang, vin con dang ton luu D i o x i n vdi ndng
dp rat cao va do dd Dioxin trong chien tranh v i n con la mdt v i n dd c i n g i i i quyet ngay
- Dp bdn vung cua Dioxin trong da't la rat lau, do dd chu k y ban phan huy cua
Dioxin trong da't se dai hon nhieu so vdi cac kd't luan trudc day cua nhieu nha khoa hoc,
tham chi cd the dai hon 20 nam
- Su di chuydn cua D i o x i n trong da't theo chidu sau d Viet N a m tai nhung vung b i
nhidm ddc khdng phai chi dd'n ldp d i t sau 20 - 30 cm ma cdn sau hon nhieu, cd thd dd'n
2,5 m
- Dioxin thd cap dupe tao nen do dot chay bang Napalm sau k h i rdng cay bi chdt do
chat dpc hoa hoc diet cay la didu cd thd cha'p nhan dupe
Vd lupng Dioxin cd l i n trong chat ddc hoa hoc do Quan dpi M y sd dung trong chien
tranh Viet Nam, cd mdt so y kien khac nhau Theo US Department of Health and Human
Services1 cd 170 kg; theo J M Stellman1 cd 366 kg (Nature so 1442, 4/2003) va theo cac
nha khoa hoc ciia Trung tam nhiet ddi Viet - Nga1 cd dd'n gan 1000 k g (bdi v i dioxin
khdng chi cd trong cha't da cam ma cdn cd trong cac chat ddc hoa hoc khac da dupe sd
dung trong chien tranh Vidt Nam) Dd xac dinh lupng dioxin trong dat ciia nhung vung b i
rai, cac t i e g i i cua Trung t i m Nhiet ddi Viet - Nga da udc tinh ndng dp T C D D trung binh
d cac vung bi r i i theo thdi gian vdi gia thidt thdi gian b i n huy cua 2,3,7,8- T C D D trong
dat la 10 nam
Cac kd't q u i tinh t o i n tren kha phu hop vdi cac kd't qua phan tich ham lupng 2,3,7,8
-TCDD d cac vung bi rai qua cac thdi gian
Trang 7KY YEU "CAC Pg TAI NGHIEN CUU KHOA HOC- CONG NGHg NGANH TAI NGUYEN VA MOl TRUONG GIAI DOAN 2002-2006"
C H U O N G II : 6 N H I E M DIOXIN T R O N G D A T K H U V U C S A N B A Y BIEN H O A
II 1 VAN DE 6 NHIEM DIOXIN TRONG DAT KHU VUC SAN BAY BIEN HOA
San bay Bien Hoa theo nhieu tai lieu nghien cuu da khdng dinh khu vuc nay la mpt
trong nhung "didm nong" 6 n h i i m cha't dpc Da cam/Dioxin da dupe xac dinh d Viet Nam
dua theo bao cao ket qua nghien cuu cua cac tac gia Viet N a m nhu: GS Tran Xuan Thu,
TS N g u y i n Van M i n h , TS N g u y i n Xuan Net, ciing nhu cac nha nghien ciru M y va
n-udc ngoai nhu: GS A n o l d Schecter,
Theo ket qua cua cac nghien cuu nay thi nong dp D i o x i n d viing "didm nong"
Bien Hoa co thd len t d i 1.000 ldn so vdi nong dp tieu chuan cho phep trong da't va hang
tram lan so vdi tieu chudn cho phep d co thd ngudi va cac dpng, thuc vat
Do v^y, viec x u ly triet dd vung da't ton luu chdt dpc Da cam/Dioxin d sdn bay Bien
Hoa la rat can thiet va mang tinh bde xiic cao
IL2 CAC PHUONG PHAP X l T L Y HUU HIEU CHAT DOC D I O X I N TRONG M O I TRUONG
DAT K H U VUC SAN B A Y BIEN HOA
Cac nha khoa hoc the gidi da nghien cdu nhieu phuong phap x u l y D i o x i n nhu: phan
huy nhiet bang cac 16 ddt cd nhiet dp ldn hon 1.200oC, su dung cdc tdc nhan hoa hoc dd
phan huy, declo hod va oxy hod vdi su co mat cua cac cha't xuc tac, phan huy bang v i sinh
vat, ch6n la'p co kidm soat,
Trong thdi gian qua, nhieu nha khoa hoc Viet N a m da tap trung nghidn cuu mpt sd
phuong phap chinh tdy dpc D i o x i n sau day:
• Phuang phap quang hoa;
• Phuang phap hoa hoc;
• Phuang phap sinh hoc;
• Phuong phap co lap;
II.3 GIAI PHAP X U X Y TRIET DE VUNG DAT TON LUU D I O X I N 6 S A N B A Y BIEN HOA
Giai phap kha thi dd x u ly Dioxin d nhung khu vuc 6 n h i i m nang cha't Da
cam/Dioxin d san bay Bien Hoa:
T d nhung phan tich da trinh bay d tren ddng thdi cung chu y den nhung didu kien
kinh te va xa hpi cua Viet N a m noi chung va cua vung Bien Hoa - D o n g Nai noi rieng cho
tha'y co 2 giai phap kha thi nhat, do la:
- CO LAP TRIET DE: Phuang phap nay su dung vat lieu each ly HDPE va vat lieu
lpc E N V I R O M A T dd co lap da't n h i i m Dioxin Phuong phap nay cho phep each ly hoan
toan chat dpc Dioxin vdi m o i trudng
- CO LAP TICH CI/C: Giai phap nay la su ket hop phuang phap co lap vdi phuong
phap sinh hoc N h u vay, trong qua trinh chon lap, chat dpc vdn dupe phan huy bdi cac vi
sinh vat Theo thdi gian, nong dp cha't dpc se giam ddn va co thd giam den nong dp
ngu-dng cua Dioxin cho phep trong dat Giai phap nay la kha thi nha't, chi phi tha'p nhat dong
th6i cung doi hoi cong nghe va cac thiet bi phdc tap nha't
Tren day la mpt sd giai phap huu hieu nha't nham tay dpc D i o x i n trong moi trudng
da't, trong do dac biet ddi vdi phuang phap x u l y triet dd cha't dpc Dioxin noi chung va cu
Trang 8KY YEU "CAC 0£ TAl NGHIEN CUU KHOA HpC- CONG NGHE NGANH TAl NGUYEN VA MOl TRLfONG GIAI BOAN 2002-2006'
the ddi vdi vung dat ton luu chat ddc Da cam/Dioxin d san bay Bien Hoa cdn cd mdt nghien cdu t i m i hon de danh gia thuc trang va quy m d "didm ndng" tai san bay Bien Hoa nham dd ra phuong an tay ddc tdi uu D i o x i n tai day
CHlfONG III: OE XUAT NGUCfNG DIOXIN TRONG DAT 6 VIET NAM PHUC VU
GlAl P H A P K H A C P H U C III 1 GlQl H A N CHIU DUNG CUA CO THE CON NGUOI D O I V O l D I O X I N
Dioxin gdm cac nhom chat (kd ca nhom chat tuong t u Dioxin) bao gdm: Polychlorinated Dibenzofuran (PCDF), Polychlorinated Dibenzo-para-dioxin (PCDD) va nhom chat tuong tu Dioxin, dong phan cua Polychlorinated Biphenyl (ddng phan cua PCB) cung la Dioxin
Con ngudi tiep nhan ddc chat D i o x i n vao co thd t d cac con dudng an uong, tiep xdc qua da va hit thd Theo T d chdc Y te The gidi ( W H O ) , trong bao cao nghien cdu vao nam
1998, thi tren 90% lupng chat D i o x i n di vao co thd la qua con dudng an uong nhu: rau qua, thuc phdm va ddt bdn nhidm Dioxin Thdng sd dac trung thudng dupe su dung la T D I (Bieu thi lidu lupng cho phep con ngudi cd thd tiep nhan vao hang ngay) tdc la tai gia t r i
dd bdt ddu cd thd gay hai cho con ngudi Thdng sd nay dupe xac dinh bang phuong phap danh gid rui ro, thiet lap m d i quan he giua lupng ddc chat vao co the va rui ro (thdng qua nguy co gay ung thu)
III.2 GlQl THIEU VE TIEU CHUAN DIOXIN TRONG DAT 6 MOT SO NUC-C TREN
THE G l 6 l
Al NEW ZEALAND
Tieu chudn hidn tai ciia New Zealand la 1500 (ng TEQ/kg trpng lupng khd) dupe rut
ra td hudng ddn vd x u ly, che bien gd do Bp Y te va Bp M o i trudng N e w Zealand cdng bd nam 1997, tieu chuan nay mang tinh tam thdi
Gia tri 1500 (ng TEQ/kg) dupe xay dung thdng qua danh gia rui ro, lay vdi thdng sd
T D I = 10 (pg TEQ/kg trpng lupng co the/ ngay) Tuy nhien, thdng sd nay se dupe thay the bdi lieu lupng hap thu ldn nhdt trong mdt thang la 30 (pg T E Q / k g trpng luang co the/ thdng) dupe Bp Y td cua New Zealand dua ra vao nam 2002, tuang duang vdi 1/10 gid t r i cua T D I trong hudng ddn ve che bien gd
BI CONG HOA LIEN BANG Dl?C
Phap ldnh cua Lidn bang Ddc (ban hanh nam 1999) ve bao vd dat va cac khu vuc d nhidm dua ra nhung "gid tri hanh ddng" xua't phat t d muc tieu chinh la bao vd sdc khoe con ngudi:
• Da't khu vuc vui chai: 100
• Da't khu vuc dan cu: 1.000
• Dat cdng vien va khu vui choi giai tri: 1.000
• Da't su dung cho cdng nghiep va muc dich thuang mai: 10.000
(don v i , ng I - T E Q / kg vat chat khd)
Trang 9KY YEU "CAC BE TAI NGHIEN CUU KHOA HOC- CONG NGHE NGANH TAI NGUYEN VA MOl TRUONG GIAI BOAN 2002-2006"
Nhung "Gia t r i hanh dpng" nay dupe xay dung tren co so hap thu true tiep cua co
thd doi vdi D i o x i n
CI NHAT BAN
Chinh phu Nhat Ban ban hanh tieu chuan D i o x i n trong m o i trudng da't la 1000 (ng
TEQ/ kg), trong do tham sd nghien cuu la 250 (ng T E Q / kg) (Bp M d i trudng Nhat ban,
2001) Neu ndng dp D i o x i n trong dat vupt qua tham so nghien cdu t h i can tie'n hanh dieu
tra Tieu chudn nay da cu the hoa Dieu 7 cua Luat lien quan tdi cac bidn phap dac biet
chdng lai D i o x i n (Luat ve Dioxin), nam 1999
Gia tri tidu chuan dupe xay dung xuat phat t d muc tieu bao ve sdc khoe con ngudi va
thuc ddy cac chinh sach cdn thidt, tinh toan tren co sd hap thu true tiep t d D i o x i n trong da't
vao co the N o dupe ap dung vdi dat khu dan cu va ke ca vdi da't ndng nghiep, da't cong
nghidp (Takabatake, pers com)
K h i mdc dp nhidm D i o x i n trong da't vupt qua tidu chudn tren t h i theo quy dinh cua
Luat ve Dioxin: Chinh quyen dia phuong budc phai cd cac bien phap khdc phuc gom ca
vide x u ly, loai bd D i o x i n trong da't
Dl CANADA
Cac chinh sach ve D i o x i n cua Canada dupe xay dung trdn co sd su phan loai Dioxin
theo cap dp dpc do Cue Bao ve mdi trudng cua nude nay dua ra H d i ddng dieu hanh cac
va'n de mdi trudng cua Canada (CCME) ban hanh hudng ddn ve cha't lupng da't vdi da't d
va ddt cdng viPn la 4 (ng TEQ/kg) (CCME, 2001) Gid t r i tren cung dupe dp dung vdi ddt
ndng nghiep, cdng nghidp vd da't cho muc dich thuang mai, de thay the cho hudng ddn
tam thdi vao nam 1991;
Gia tri 4 (ng TEQ/kg) duoc coi la ndng dp nen trung binh cua D i o x i n trong mdi
tr-udng dat tren toan lanh thd Canada V d i da't d va dat cdng vien, phan tich su phai nhidm
cho tha'y gia tri lieu lupng hap thu hang ngay udc tinh ( E D I ) vdi nhung ddi tupng nhay
cam nhat (theo C C M E ) cao hon lieu lupng hap thu hang ngay cd thd gay hai (TDI), chinh
vi the ma Chinh phu nude nay khdng cho phep lam ndng dp D i o x i n d mdc ndn tang them;
Van ban hudng ddn trdn cung ghi nhan: tieu chuan D i o x i n trong dat duoc xem xet d
cap dp quan ly chung hon la tiep can td khia canh bao ve m d i
trudng va sdc khoe cua con ngudi, bdi v i tieu chudn nay khdng dupe xay dung td
can cd la nhung anh hudng cua Dioxin tdi m d i trudng va con ngudi Nhung gia cua T D I
va E D I trong m d i trudng tu nhien, mdc dp trong m d i trucmg xung quanh va nguy ca lien
quan dupe xem la mdc dp nhd nha't
El MY
Cue quan ly chai luong moi trudng cua Bang Michigan
Cue quan l y chat lupng m d i trudng Bang Michigan dat ra gidi han cua cac cha't d
nhidm trong ddt, bao gdm ca D i o x i n (DEQ, 1998) Nhung tieu chuan vd tiep xiic true tiep
dupe xay dung dua vao ndng dp khdng gay anh hudng cd hai t d i sdc khoe cua con ngudi
Sd dung he so r u i ro gay ung thu la 1:100.000 thi tieu chudn tiep xuc true tiep la 90
ng TEQ/kg cho tat ca cac TCDDs va PCDFs, ddi vdi dat d
Cue Quan ly Chat dpc va Thd'ng ke Benh tat (A TSDR)
Trang 10KY YEU "CAC OE TAl NGHIEN CUll KHOA HOC- CONG NGHE NGANH TAI NGUYEN VA MOl TRUONG GIAI DOAN 2002-2006° ^
Muc dp ngan ngua can cu vao rui ro nho nhat (MRL) la 1 pg/kg trpnglupng co thd/
ngay ddi vdi 2,3,7,8- T C D D (theo tiep xiic true tiep) K h i nong dp vupt qua 50 ng TEQ/kg
thi can phai co nhung danh gia cu thi "Nhung muc dp danh gia" co tinh toi he sd sinh
hoc, mdc an uong, co che lan truyen, dp bao phu cua dat, cpng dong lien quan, mdc dp
phai n h i i m nen K h i mdc dp n h i i m D i o x i n trong dat vupt qua 1.000 ng TEQ/kg thi viec
giam sat, nghien cuu, dieu tra ve sdc khoe can dupe thuc hien " M d c dp hanh dpng" la
1.000 ng TEQ/kg dupe xay dung dua vao nhung nghien cdu cua Kimbrought (1984)
III.3 DE XUAT TIEU CHUAN DIOXIN TRONG MOI TRUONG DAT 6 VIET NAM
Dua vao ket qua nghien cdu t d Nhat Ban, M y va nhung quy dinh hien hanh cua
nhung nude nay (da dupe trinh bay cu the tai phan gidi thieu tieu chudn cua cac nude va
can cd khoa hoc xay dung ngudng D i o x i n trong da't), trong dd dac biet dua tren mhurnh
tong hop ket qua da nghien cuu ve dpc hoc va dich te hoc cd lien quan de'n T C D D va su
phai nhiem tiem dn trong mdi trucmg ddt, de tdi dd de xudt tieu chudn tam thdi D i o x i n
trong da't d Viet Nam va cac bien phap x d ly tuang ung nham ngan ngda anh hudng cua
cha't dpc len sdc khoe cdng ddng Dong thdi, de tai cung dua trdn cac ket qua nghien cuu
tren ddng vat da the hien mdc dp anh hudng ldn cd lien quan dd'n su phoi nhidm D i o x i n
bao gdm: tu vong, ung thu va hoai td, cung nhu cac benh ve gan, he midn dich than kinh,
sinh san va anh hudng den su phat tridn Dong thdi, dd tai cung dua tren mdt so kd't qua
nghien cdu anh hudng phai nhidm D i o x i n len con ngudi cua cdc tac gia trong va ngoai
nude da cdng bd De xua't tidu chudn tam thdi Dioxin trong dat d Viet N a m dupe gidi han
trong pham v i vung d nhidm D i o x i n ndm trong khu dan cu, cu thd nhu sau:
Mdc 1: Mdc gidi han cho phep ham luong Dioxin trong khu dan cu la < 50 (ng
TEQ/kg) va mdc = 50 (ng TEQ/kg) la MlfC CAN NGAN NGlfA Tai budc nay cdn xem
xet va danh gia lai mdt each dinh lupng cac mdu da't ddi vdi tdng vung cu thd va so sanh
vdi gidi han cho phep cua ham lupng Dioxin, ddng thdi cd su quan tam nhieu tdi sdc khoe
cdng ddng cung nhu cac m d i lidn ket vdi cac dpc to khac cd trong vung ngoai Dioxin
Mdc 2: Mdc gidi han ham lupng Dioxin td >50 den <1.000 (ng TEQ/kg) la mdc
canh bao Vdi mdc ndy la budc cdn xac dinh con dudng ddn tdi su phoi nhidm tiem dn, cu
thd xac dinh mdc dp nghiem trpng, mdc dp tin cdy va qua trinh phoi nhidm anh hudng
ddn sdc khoe cdng ddng dan cu Do vay, tai budc nay cac chuyen gia y te can cd khao sat,
tham kham sdc khoe cpng ddng Tdng hop du lidu chi tiet va khoanh vung dat nhidm,
ddng thdi danh gia so ngudi cd cac chi so nhidm va nhung dac didm lien quan khac Cac
trudng hop phoi nhidm cu thd phai dupe xac dinh trong m d i lien quan thich dng vdi ddc
hoc, dich td hoc va cdc thdng tin y te khac Cac m d i lien quan nay can dupe xac dinh cu
thd ve dp tin cay, tan sua't, lp trinh, gidi han phoi nhidm chat ddc, so ngudi chdc chdn bi
phai nhidm Pham v i gidi han phai nhidm tai budc nay dupe tinh t d ham lupng Dioxin
trong ddt td trdn 50 ppt tdi gan 1 ppb TEQ Trong budc nay, k h i x u l y cac chuyen gia y te
phai tra ldi dupe cac cau hoi sau day:
+ Pham v i cua nhidm ddc nhu the nao ?
+ Vide nhidm nay cd lap hay lan rpng ?
+ Viec nhidm nay d ldp da't be mat hay cac khu dd tiep can vdi tre em hay ngudi
ldn? Cd d khu trdng trot hay khdng ?