BAO TON DA DANG SINH HOC 6 VIET NAM VA NHIJNG VAN DE CAN QUAN TAM NGUYEN SONG TUNG* ^Ttr'''' ai nguyen da dang sinh hgc (DDSH) Mi/ cd y nghia vd cung to ldn Cac he sinh thai la co sd sinh tdn cua su sdng[.]
Trang 1BAO TON DA DANG SINH HOC 6 VIET NAM VA
NHIJNG VAN DE CAN QUAN TAM
NGUYEN SONG TUNG*
^Ttr' ai nguyen da dang sinh hgc (DDSH)
Mi/ cd y nghia vd cung to ldn Cac he sinh
thai la co sd sinh tdn cua su sdng, dam bao su
luu chuyen cua cac chu trinh vat chdt va nang
Iugng, phan huy cdc chdt thai trong mdi
trudng, bao ve tai nguyen ddt va nudc, dieu
hoa khf hau, giam nhe tac hai d nhidm va
thien tai DDSH cd ddng gdp ldn cho nen
kinh te' qud'c gia, dac biet la trong cac ITnh vuc
san xudt ndng lam nghiep va thuy san; la co
sd dam bao an ninh luong thuc cua ddt nudc;
duy tri ngudn gen de tao gidng vat nudi, cay
trdng; cung cap cac vat lieu cho xay dung va
cac ngudn nhien lieu, dugc lieu Ngoai ra,
DDSH cdn tao nen cac canh quan thien nhien
va dd la ngudn cam hflng vd tan ciia nghe
thuat, la cdi ngudn eua nhieu phong tuc, tap
quan td't dep cua ngudi dan Viet Nam
Cac ket qua nghien cflu cho thay, Viet
Nam da dugc cdng nhan la mdt trong 16 nudc
cd tinh DDSH cao tren the gidi, bao gdm he
sinh thai tren can, he sinh thai thuy vuc nudc
nggt va he sinh thai bien Trong cac he sinh
thai tren can, da thdng ke va xac dinh dugc
tren 13.200 loai thuc vat, khoang 10.000 loai
ddng vat Trong cac viing ddt ngap nudc ndi
dia, da xac dinh dugc trdn 3.000 loai thuy
sinh vat Mdi trudng bien vdi 20 kie'u he sinh
thai dac thu, dac trung cho bien nhiet ddi va
la mdi trudng sdng cua trdn 11.000 loai sinh
vat bien Khoang hai thap ky gdn day, rat
nhieu loai ddng thuc vat mdi dugc phat hien
va md ta, trong dd cd nhieu chi va loai mdi
cho khoa hgc; dac biet la cac loai thu va cac
loai cay thudc hg Lan Hien nay nhieu loai
ddng thuc vat mdi vdn dugc tie'p tuc phat hien
va cdng bd d Viet Nam Viet Nam cung dugc
coi la mdt trong 12 trung tam ngudn gd'c
gid'ng cay trdng cua the gidi vdi 16 nhdm cay
trdng va tren 800 loai khac nhau Ngan hang
gen cay trdng Qud'c gia dang bao tdn 12.207 gid'ng cua 115 loai cay trdng, trong dd, cd nhieu gid'ng ban dia vdi nhieu dac tfnh quy
ma duy nhdt chi cd d Viet Nam
Vdi nhflng gia tri rdt quan trgng ciia DDSH dd'i vdi cudc sd'ng va su tdn vong cua loai ngudi, cdng tac bao tdn DDSH dugc coi nhu mdt yeu td cdu thanh vflng ehdc cho su nghiep phat trien ben virng cua ddt nudc
Trong thdi gian qua, cdng tac bao tdn DDSH d Viet Nam da thu dugc nhieu ket qua mang tinh tfch cue, rdt cd y nghia Chfnh phii
va cac Bd/nganh ciia Viet Nam da ra't nd luc dd'i vdi cdng tac bao tdn DDSH thdng qua viec ban hanh he thd'ng cac van ban phap ly lien quan den bao tdn va sfl dung ben vung
DDSH nhu Lugt Bdo ve vd Phdt trien vimg
nam 1991 (dugc sfla ddi, bd sung nam 2004);
Ludt Ddt dai nam 1993 (duge sfla ddi, bd
sung nam 1998 vd 2003); Lugt Bdo ve moi
tnrdng nam 1993 (duge sua ddi, bd sung nam
2005); Ludt Thiiy sdn nam 2003; va gan day nhdt, Ludt Da dgng sinh hgc duge Qud'c hdi
Viet Nam phe chuan thang 11/2008 Viet Nam chfnh thfle trd thanh thanh vien ciia Cdng udc Da dang sinh hgc nam 1994 De thuc hien cam ket dd'i vdi Cdng udc, Thu
tudng Chfnh phu da ban hanh Ke'hogch Hdnh
dong Da dgng Sinh hgc ciia Viet Nam nam
1995 (KHHD-I995) KHHD-1995 dugc xay dung trdn eo sd ket qua phan tfch danh gia ve hien irang da dang sinh hgc va phat trien kinh
te xa hdi cua Viet Nam KHHD-1995 dugc coi la kim chi nam cho cdng tac bao tdn cua Viet Nam d tdt ca cac edp tfl trung uong den dia phuong Den nam 2007, de phu hgp vdi
Th.S Nguyen Song Timg, Vien Nghien ciru Moi trurmg va Phat trien ben vurng
m
Trang 2NguySn Song Tung - Da dang sinh hoc d Viet Nam
nhung thay ddi trong qua trinh phat trien kinh
te- xa hdi eung nhu qua cac bai hgc kinh
nghiem rut ra trong viec thuc hien
KHHD-1995, Chfnh phu Viet Nam da cho xay dung
va phe duyet Ke' hogch Hdnh dgng Quo'c gia
ve Da dgng sinh hgc de'n ndm 2010 vd dinh
hu&ng de'n ndm 2020 (KHHD-2007) de thuc
hien Cdng udc Bdn canh cdc KHHDQG ve
DDSH, Chfnh phu Viet Nam cdn phd duyet
nhieu Chien luge, Quy hoach va Ke hoach
hanh ddng khac lidn quan den bao tdn va phat
trien DDSH nhu Chie'n luge Bdo ve moi
trudng quo'c gia de'n ndm 2010 vd dinh hu&ng
de'n 2020 (2004), Chuong trinh bdo ve vd
phdt trien nguon lgi thuy sdn den ndm 2010
(2004), Chie'n luge quoc gia ve tdi nguyen
nu&c de'n ndm 2020 (2006), Chie'n luge phdt
trien ldm nghiep Viet Nam giai dogn
2006-2020 (2007), De dn "Bdo ve cdc lodi thuy
sinh quy hiem co nguy ca tuyet chiing de'n
ndm 2015, tdm nhin de'n ndm 2020" (2008)
Ngoai ra, cac ndi dung bao ve da dang sinh
hgc eung duge long ghep trong viec thur; hien
cac Cdng udc qud'c te ma Viet Nam da tham
gia nhu Cdng udc ve Di san the gidi; Cdng
udc Ramsar; Cdng udc CITES; Cdng udc ve
bao ve di san van hda vd tu nhidn eua the gidi;
Cdng udc khung eua Lien Hgp qud'c ve bien
ddi khf hau giai doan 2007 - 2010; Cdng udc
chd'ng sa mac hda
Cdng tac bao tdn DDSH ludn dugc thuc
hien d ca 3 edp do: bao tdn he sinh thai, loai
va ngudn gen Trong nhiing nam qua Cac
Chuang trinh trdng, khoanh nudi bao ve da
gdp phdn nang cao do che phu rimg Idn, nam
2005 la 36,7% va de'n nam 2009 la 39,1%
(tang 2,4%)
He thd'ng cac khu bao tdn dugc md rdng ea
ve so lugng, quy md va loai hinh Hien Viet
Nam cd 164 khu rflng dac dung (bao gdm 30
Vudn Qud'c gia, 58 khu Du trfl thidn nhien, 11
khu bao tdn loai, 45 khu Bao ve canh quan, 20
khu nghien cflu thuc nghiem khoa hgc), 16
khu bao tdn bien va 48 khu bao tdn ddt ngap
nudc ndi dia cd gia tri DDSH Ngoai ra, cdn
cd 2 khu Di san thien nhidn the gidi, 4 khu Di
san thien nhien cua ASEAN, 2 khu Ramsar va
8 Khu du trfl sinh quyen the gidi da dugc qud'c td cdng nhan
Hon 50 loai ddng vat va hang chuc loai thuc vat hoang da dugc gay nudi sinh san, gieo trdng trong hang nghin trang trai va hang chuc nghin hd gia dinh Hang chuc loai thiiy san cd gid tri kinh te da dugc nghien cflu sinh san nhan tao vd nudi thuong pham
Chuang trinh, mang ludi quy gen dugc hinh thanh va da bao tdn, luu giu dugc hon 17.000 ngudn gen cua rat nhieu loai cay trdng bdng cac phuong phap bao tdn tai chd va bao tdn chuyen chd
Mac du cdng tac Bao tdn DDSH d Viet Nam da dat dugc nhieu thanh cdng nhu vay nhung vdn cdn nhieu vdn de bat cap cdn quan tam nham bao ve DDSH vd duy tri tinh todn ven cua eac he sinh thai
I NHUNG VAN DE CAN QUAN TAM
DOI VQl BAO TON DDSH d VIET
NAM
1 Quan ly da dang sinh hgc con nhieu bat cap
- He thdng ca quan nhd nu&c ve DDSH cdn
chong cheo
Bd Tai nguydn va Mdi trudng la co quan ddu mdi qud'c gia dd'i vdi Cdng udc DDSH, chiu trach nhiem xay dung va td chflc thuc hien Ke hoach hanh ddng qud'c gia ve DDSH, dieu phdi cac hoat ddng lien quan tdi Cdng udc DDSH d Viet Nam Dac biet, sau khi Luat Da dang sinh hgc dugc thdng qua, Bd Tdi nguydn va Mdi trudng dugc giao giup Chfnh phu thd'ng nhdt quan ly nha nudc ve DDSH Nam 2008, Cue Bao tdn DDSH dugc thanh ldp- ddy la ca quan thudng true de giup
Bd Tai nguyen vd Mdi trudng thue hien cac nhiem vu tren
Trong Bd Tai nguydn va Mdi trudng, Tdng cue Bien va hai dao cd nhieu nhiem vu lien quan den bao tdn DDSH bien nhung nhiem vu quan Iy he thd'ng khu bao tdn bien (he sinh thai bien) do Tdng cue Thuy san (thudc Bd Ndng nghiep va Phat trien Ndng thdn) quan
ly Cae khu rimg dac dung (he sinh thai rflng)
do Bd Ndng nghiep va Phat trien Ndng thdn
Nghien ciru Phat trien ben vung, so 4 (29) - Thang 12/2010 m
Trang 3Nguyin Song Tung - Da dang sinh hoc a Viet Nam
quan ly Trong khi dd, Bd Tai nguydn va
Mdi trudng chiu trach nhiem xay dung va
quan ly cac khu dat ngap nudc (he sinh thai
da't ngap nude) Tuy nhien, tren thue te cdc
he sinh thai nay ludn ludn dan xen nhau, cd
do tuong tdc cao nhu vudn qud'c gia Xuan
Thuy (Nam Dinh) gdm cd ca 3 he sinh thai:
rflng, ddt ngap nudc va bien Vi cd su ehdng
cheo trdn nen rat edn mdt ca che du manh
de thdng nhdt quan Iy DDSH va eac khu bao
tdn thidn nhien trong toan qud'c
Neu su phan edng cua Chfnh phu dd'i vdi
cac bd, nganh trong thdi gian sdp tdi vdn
theo hudng trdn, nghia la cac he sinh thai
khac nhau se do cac co quan khac nhau
quan ly, bao ve thi xem nhu each tiep can
mdi, hien dai ciia Luat DDSH 2008 khdng
cd gia tri tren thuc te, tham chf cdn bi coi la
lam tang them tfnh phflc tap, cdng kenh cua
td chflc bd may nha nudc Ne'u khdng cd
mdt "lat cdt mdi" trong quan ly, bao tdn
DDSH thi nguy co trung lap, ehdng cheo ve
chflc nang, nhiern vu cua cac bd, nganh Id
dieu khd tranh khdi
- Nguon luc cho cong tdc bdo ton DDSH
cdn mong vd phdn tdn
Tai Trung uong, bien che cho cac don vi
quan Iy DDSH rdt han che Tai dia phuong,
cdng tac bao tdii DDSH hdu het Id kiem
nhiem, trinh do chuyen mdn ehua dap flng
dugc nhiem vu dugc phan cdng Tai cae khu
bao tdn, luc lugng kiem lam gifl vai trd quan
trgng thue hien edng tac bao ve rflng, nhung
chua phat huy manh trong cdng tac bao ve
cac khu bao tdn bien va ddt ngap nudc Kinh
nghiem bao tdn va nang Iuc quan Iy DDSH
cua iuc lugng nay cdr han che
Ngudn tai chfnh cho cac hoat ddng quan
Iy va phat trien khu bao tdn chu yeu phu
thudc vao su phan bd ngan sach su nghidp
hang nam cua dia phuong hoac cua trung
uong nen cdn nhidu han hep Phdn ldn ede
khu bao tdn thudc su quan ly cua mdt sd co
quan chflc nang khac nhau cua tinh hoac
ciia Trung uong nen co ehe phan bd ngudn
nhan luc, kinh phf cung nhu quy che chung
de quan ly cac khu bao tdn dang chdng cheo
va ehua rd rang
- Cdc quy dinh phdp ludt bdo ve DDSH
chua he thdng vd khdng ddng bg
Tfl nam 1995 den nay, Chfnh phu Viet Nam va cdc Bd da ban hdnh tren 140 van ban phap quy quy dinh ve quan ly va bao tdn DDSH Do dugc quy dinh d nhieu van ban, ehu yeu quy dinh cho mdt ITnh vuc cu the, nen chua cd su thd'ng nhdt, tham chf cdn mau thudn va chdng cheo Ben canh dd, nhieu ndi dung quan trgng lai chua cd quy dinh nhu: tiep can ngudn gen vd chia se lgi fch, khai thae va sfl dung tai nguyen DDSH Luat da dang sinh hgc ra ddi la eo hdi thuan Igi de giai quyet cdc vdn de nay Tuy nhien, cac van ban hudng ddn cu the ve thuc hien eac yeu cdu ciia Luat DDSH cdn thieu nhu ehua ed Nghi dinh ve xfl phat vi pham hanh chfnh ve DDSH, quy hoach DDSH, quy che' quan ly khu bao ton, Ngoai ra, vdn cd nhflng bdt cap trong vide quan Iy cdc he sinh thai, loai va ngudn gen Cung la mdt dd'i tugng bao tdn nhung khu bao tdn lai bi chi phdi bdi nhieu bd luat quan Iy nhu Luat Bao
ve va Phat trien rflng, Luat Thuy san, Luat DDSH khie'n cho trong qua trinh thuc thi gap nhieu trd ngai Chang han, khu bao tdn
la rflng dac dung bi chi phdi bdi Luat Bag ve
vd Phdt trien rflng va Luat DDSH nhu vay gay nen su chd'ng cheo trong quan ly
- Quy hogch phdt trien DDSH ben viing
edp todn qud'c, viing, tinh cdn ye'u
Do su thie'u quy hoach lau dai va thieu co
sd khoa hgc nen ddn den su bat hgp ly trong bao tdn vd phat trien tai nguyen thien nhien trong toan qud'c va d tflng dia phuong Hien tugng chat pha rflng ngap man mdi trdng de nudi tdm la nhung bdng chung cho thdy cdng tac quy hoach phat trien qua yeu, gay nen su lang phf to Idn eho nha nudc va nhan dan
- Che tdi, thanh tra, kiem tra vd xir phgt vi
phgm phdp ludt veDDSH cdn nhieu bdt cap
Luat DDSH cd hieu lire tfl ngay 01/7/2009, nhung den thdi diem hien nay Nghi dinh xfl phat vi pham hanh chfnh ve bao tdn DDSH-vdn chua dugc ban hanh Nhieu trach nhiem hdnh chinh lien quan den
q j / hoach bao tdn DDSH, ve tiep can ngudn
EQ Nghien ciru Phat trien ben vung, so 4 (29) - Thang 12/2010
Trang 4Nguyin Song Tiing - Da dang sinh hoc d Viet Nam
gen vd ehia se lgi fch vdn chua dugc cu the
trong cac van ban phdp luat hien hanh
Ve trach nhiem hinh su, d cac didu tfl 182
de'n 191 cua Luat sd 37/2009/QH 12 sfla ddi
mdt sd dieu eua Bd Luat hinh su cd quy dinh
ve cac tdi danh lien quan tdi bao tdn DDSH
Tuy nhidn, do quy dinh hudng ddn cham dugc
ban hdnh nen mdt sd tdi danh vdn cdn trong
giai doan "chd" mdi du co sd de xfl Iy Vf du,
dieu 190 quy dinh "Tdi vi pham cdc quy dinh
ve bao ve ddng vat thudc danh muc lodi nguy
edp, quy, hiem dugc uu tien bao ve" nhung
hien nay "danh muc loai nguy cap, quy, hiem
dugc uu tien bao ve" Iai chua dugc cdng bd
Thanh tra va xfl ly vi pham ve DDSH da cd
nhflng thanh tuu dang kd trong ITnh vuc bao
ve va phat trien rflng Dd'i vdi eac ITnh vuc
khac thudc DDSH thuc su chua cd nhflng
bflde phat trien rd ret Sd vu vi pham DDSH
vdn cdn nhieu va eac mflc hinh phat chua du
sflc ran de khien kha nang tai pham rdt Idn
2, Cac he sinh thai tii nhien bi tac dgng
nghiem trgng
- Dien tich rirng tu nhien co tinh DDSH
cao dang bi thu hep
Tuy dien tfch va do che phu rflng trong
yeu la riing trdng, cdn dien tfch riing tu nhien
cd tfnh DDSH cao da giam manh so vdi trudc ddy Phdn ldn riing hien nay thudc nhdm riing ngheo, rflng trdng, hoac rimg dang phuc hdi, trong khi dd, riing giau vd riing kin chi chiem 3,4% (nam 2000) va 4,6% (nam 2004) tdng dien tfch rimg Rflng nguyen sinh ehi cdn khoang 0,57 trieu ha, phan bd rai rdc d mdt so khu vuc nhu Tay Nguyen, Ddng Nam Bd va Bdc Trung Bd Cac loai rflng giau da bi chia cdt thdnh nhiing manh nhd, cay me bi khai thac can kidt nen rdt ft co hdi phuc hdi hoan toan Nhflng vung cd nhieu rflng nhdt ddng thdi cung la nhflng vung rung giau trfl Iugng
va cd cha't Iugng cao nhdt d Viet Nam vdn tiep tuc suy giam, cdu true va co cdu riing bi pha
va Theo thd'ng kd thi tfl nam 2000 trd ve trudc ty le chat pha rflng ludn d mflc cao tdt
ca cac vung lanh thd, dac biet d Tay Nguyen, nam 1999 ty le rflng bi chat pha len tdi 3154ha chie'm 60,7% so vdi ea nude Tfl sau nam 2000 den nay cung vdi nhung chfnh sach dung ddn cua nha nude ve giao ddt khoan rimg, tang cudng quyen lam ehu cua nhan dan da giup giam ty Id chat phd riing mdt each dang
ke Tuy nhidn, dien tfch rflng bi chat pha hang nam (do khai thac trai phep, do xdy dung cdng trinh co sd ha tdng ) Id khd Idn
nhflng nam gdn day dang tang ddn nhung chu
BANG 1: Dien tich rung bi chat pha phan theo vung lanh thd
i; i' > (Dan vi tinh: ha)
Viing lanh tho
Ca nu6c
Ddng bang song Hong
Trung du va miln nui phia Bac
Bac Trung Bp va Duyen hai
miln Trung
Tay Nguyen
Dong Nam Bp
Dong bang song Ciru Long
1995 18.914,0 115,0 2.199,0 2.487,0 10.134,0 1.387,0 2.592,0
1997 7.123,3 517,3 544,5 993,3 3.356,5 1.256,8 454,9
1999 5.196,3 8,5 264,6 1.040,0 3.154,0 714,0 15,2
2003 2.040,9 536,1 179.9 221,0 566,5 452,9 84,5
2005 3.347,3 66,4 238,5 178,5 1.008,9 1.827,9 27,1
2007 1.348,1 3,2 229,0 124,6 481,3 483,9 26,1
2008 3.172,2 2,5 360,4 331,8 1.040,5 1.419,9 17,1
Nguon: Nien giaih thdng ke 2009
Tinh trang chay riing vdn ludn la vd'n de 2000 dien tich riing bi chay ldn nhdt, khoang nan giai trong cdng tdc bao ve rflng d cac 6,5 nghin ha/nam va giai doan 2001-2009 tinh Theo sd lieu chfnh thfle, giai doan 1995- dien tfch rflng bi chay giam dan, khoang 5
Nghien ciru Phat then ben vung, so 4 (29) - Thang 12/2010 m
Trang 5Nguyen Song Tung - Da dang sinh hoc a Viet Nam
nghin ha/nam (GSO, 2009) Viee chdy rflng
ehu yeu la do y thfle cua ngudi dan ve viec
quan Iy, bao ve rflng chua cao, dac biet mdt
sd dan tdc thieu sd ed tap quan du canh, ddt
rflng lam nuong rdy Ngoai ra do thdi tid't khd hanh cung la mdt trong nhung nguydn nhan chfnh gay nen nhflng vu chay rflng dien rdng
BANG 2: Dien tich rittig bi chay phan theo dja phuong
(Dan vi tinh: ha)
Vung lanh tho
Ca nu6c
Dong bang song Hong
Trung du va miln niii phfa Bac
Bac Trung Bp va Duyen hai miln
Trung
Tay Nguyen
Dong Nam Bp
D6ng bang song Cim Long
1995 7.457,0 0,0 679,0 1.842,0 2.344,0 520,0 2.072,0
1999 4.817 433,5 3282,5 418,9 211,4 458,4 12,3
2002 12.333,5 95,5 563,0 943,0 348,6 246,3 10.137,1
2005 6.829,3 195,7 1980,4 1.285,4 1.483,3 355,8 1.399,3
2006 2.386,7 441,8 1097,6 461,8 178,4 38,3 114,6
2007 5.136,4 979,2 ' 3059,0 328,9 249,9 22,2 326,4
2008 1.549,7 105,6 389,9 610,1 113,3 32,9 296,9
Nguon: Nien giam tho'ng ke 2009
Cac vung rflng bi chia cdt va bi tac ddng
manh la mdi de dga Idn dd'i vdi cac thanh
phdn da dang sinh hgc cua rflng bao gdm ca
cac loai ddng vat phu thudc vao rflng, va la
nguydn nhan chfnh Iam suy giam tdi
nguyen va dich vu sinh thai va mdi trudng
Su suy thoai rflng the hien rd net nhdt
qua su suy giam nhanh chdng ve dien tfch
va chdt Iugng eac khu rflng ngap man
Tdng dien tfch rflng ngap man cua ca nudc
hien chi cdn khoang 155.000 ha, giam
100.000 ha so vdi nam 1990 va vdn tiep tuc
giam nhanh Cdc so lieu thdng kd cho thdy,
td'c dd mdt rflng ngap man d nudc ta la rat
cao, khoang 4.400ha/nam Nam 1943 nudc
ta cd hon 408.500 ha rflng ngap man den
12/2005 dien tfch rflng ngap man ca nudc
chi cdn hon 155.000 ha Theo thd'ng kd,
.62% tdng dien tfch rflng ngap man tren
toan qud'c hien nay la rflng thudn loai, mdi
trdng, chat Iugng rflng kem ca ve kfeh ca,
chieu cao cay va DDSH Hien nay, nhflng
canh rflng ngap man nguyen sinh hdu nhu
khdng cdn Mat rflng ngap man gay ra tdn
thdt nghiem trgng ve da dang sinh hgc nhu
mdt bai de cua nhieu loai thuy san; mat noi
EEI
cu tru, kie'm mdi va lam td cua nhieu loai ehim
- He sinh thdi nu&c nggt ngi dia bi suy
thodi ': 'V u'':\ v
Cae he sinh thai sdng, hd, ddm pha dang bi khai thac qua mflc, bi de dga nang
ne do cac du an phdt trien ha tdng ldn nhu ngan dap phuc vti nhu cdu thuy lgi va thuy didn Dieu dd ddn den mdt mdi trudng sd'ng eua nhieu loai thuy sinh va lam suy giam chflc nang sinh thai cua ddm pha Cac vflng dam pha bi thay ddi ddn den mdt chflc nang dieu tiet nudc da gay nhidm man cac con sdng Iam anh hudng tdi ddi sd'ng cua ngudi ddn
- He sinh thdi bien bi suy thodi nghiem
trgng
Hien nay, hdu het cac he sinh thai bie'n cua Viet Nam deu dang bi suy thoai nghiem trgng do bi khai thae qua mflc, bi
de dga nang ne bdi d nhidm ehdt thai, Idng dgng trdm tfch va d nhidm ddu tran Mdi trudng bien bi d nhidm nang bdi chdt thai tfl cac hoat ddng cdng nghiep, ndng nghiep
va nudi trdng thuy san vd chat thai sinh
' Nghien curu Phat then ben vOng, so 4 (29) - Th^^if[2/2oio
Trang 6Nguyin Song Tiing - Da dang sinh hgc d Viet Nam
hoat Chdt Iugng mdi trudng bien suy giam
lam pha huy mdi trudng sd'ng ciia hau hd't
cac loai sinh vat bie'n, gay nhieu tdn that ve
da dang sinh hgc: nhieu loai sinh vat bien
giam sd lugng, tham chf cd loai cd the da
tuyet chung cue bd Theo thd'ng ke, cd de'n
236 loai thiiy sinh quy hiem bi de dga d cac
cap do khae nhau, trong dd cd han 70 loai
sinh vdt bien da dugc liet ke trong Sach Dd
Viet Nam Nhieu loai trong sd nay hien vdn
dang la dd'i tugng bi khai thdc
Vdi khoang 200 die'm ed ran san hd dugc khao sat trong vdng 10 nam trd lai day, cho thdy chi cd 1% sd ran cd do phu cao (do che phu >75%), 31% sd ran cd do phu thdp (do phu < 25%) Sd ran cd do phu trung binh va kha la tren 41% va 26% Viec eac ran san hd bi suy thoai va khai thae qua mflc da Iam suy giam su da dang
va trfl lugng ciia cae loai kinh te va sinh vat canh nhu Tdm hum, Hai sam, Diep, Muc, Trai tai tugng
BANG 3: Sii suy giam ve do phii san ho sdng tren ran a mot sd khu vuc chu yeu viing
bien ven bd Viet Nam
Viing nghien cihi
Ha Long-Cat Ba
Cu Lao Cham
Vinh Nha Trang
Con Dao
Phu Qu6'c
Phan tram do phii san ho hi suy giam (%)
-7,1 -1,9 -21,2
-32,3
-3,3
Khoang each thoi gian
1993 - 1998
1994 - 2002
1994 - 2002
1994 - 2002
1994 - 2002
Ngudn: Bao cao hien trang m6i trudng moi trudng quoc gia, 2005
3 Sd lugng cac loai dgng, thuc vat bi de
dga tang len
Theo thd'ng kd, tdng so eac loai
ddng-thuc vat hoang da trong thidn nhien dang bi
de dga hien nay la 882 loai (bao gdm 418
loai ddng vat va 464 loai thuc vat), tang
161 loai so vdi giai doan 1992-1996 Trong
giai doan nay mflc do bi de dga cua cac
loai chi mdi dflng lai d hang "nguy
cdp-EN", thi hien nay da ed tdi 9 loai ddng vat
dugc xem da tuyet ehung ngoai tu nhien tai
Viet Nam, dd la: Td giac 2 sflng, Bd xam,
Heo vdi Cay rai ca, ca Chep gd'c, ca Chinh
Nhat, ca Lg than thdp, Huou sao, ca Sdu
hoa ca Vdi he thirc vat, lodi Lan hai da bi
tuyet chung ngoai thien nhien
Cac lodi thuy sinh vat, dac biet cae lodi
tdm, ca cd gid tri kinh te bi giam sut nhanh
chdng Sd lugng cd the cac loai ca nudc
nggt quy hiem, cd gia tri kinh te, cac loai
cd tap tfnh di cu bi giam sut Trudc nhung
ndm 19'70, rflng rat phong phu vdi nhieu loai ddng vdt nhu Voi, Td giac, Hd, cac lodi bd rflng, trau rflng, cdc loai Tran, Rdn thi de'n nay ke ea tai eac khu bao tdn thien nhidn, tham chf Vudn qud'c gia cung khd ma quan sat dugc cac loai trdn Mdt sd lodi ddng vat Idn trdn thuc te hdu nhu da bi diet vong nhu: Te giac hai sflng, Heo vdi, Vugn tay trdng, Cdy nudc Chi tfnh rieng tfl nam 2000- 2003, so ddng vat hoang da ma
CO quan chflc nang da tich thu, xfl ly do san bdt, van chuyen, budn ban bat hgp phap trong toan qud'c la 311.686kg (tfnh theo trgng lugng cdc loai) vd 90.565 ea the sd'ng Trong 5 ndm gdn day (2005- 2010), tinh trang san bdn, bdy bat, budn ban ddng vat hoang da ngay edng gia tang ve sd vu vi pham, dien hinh nhu: 7 ca the Voi bi giet d khu vuc Ddng Nai; 1 cd the Te giac mdt sflng bi gie't d trong khu vuc Vudn qud'c gia Cat Tidn
Nghien ciru Phat then ben vurng, so 4 (29) - Thang 12/2010 m
Trang 7Nguyin Song Tung - Da dang sinh hoc d Viet Nam
BANG 4: Sd loai thuc vat, dgng vat
Ldrp/phan hang
Thuc vat
Nganh Moc lan
- Ldp 2 la mam
- Ldp 1 la mam
Nganh Thong
Nganh Duong xi
Nganh Thong dai
Nganh Rong do
Nganh Rong nau
Nganh Na'm
Dong vat
Thii
Chim
Bo sat - ech nhai
Ca
D6ng vat KXS
EX
1
1
4
4
EW
5
1
1
3
va bac phan hang trong Sach do Viet Nam (2007)
CR
37
29
4
4
48
12
11
11
4
10
EN
178
96
69
4
1
5
3
113
30
17
22
28
16
vu
210
147
34
18
1
1
2
4
3
189
30
25
19
51
64
LR
4
3
1
17
5
11
1
DD
30
8
9
3
10
Glii cliii: EX: Tuyet chung; EW: Tuyet chiing ngoai thien nhien; CR: Rdt nguy ca'p; EN: Nguy cap; VU:
Se nguy cS^p; LR: it nguy ca'p; DD: Thieu din heu
4 Nhan thiirc cua cdng dong ve bao ton
DDSH con han che
Nhan thfle cua cdng ddng ve bao ve mdi
trudng ndi chung va bao tdn DDSH ndi ridng
cdn nhieu han che Mdt so cap uy Dang, chfnh
quydn chua nhan thfle dung mflc, ddy du vai
trd quan trgng cua DDSH trong eude sd'ng,
trong phat trien kinh te- xa hdi vd tdm quan
trgng ciia cdng tac bao tdn DDSH nen thieu
can nhdc day du trong viec ra quyet dinh
Do nhan thfle chua ddy du nen tinh trang
chat pha rflng vdn didn ra nghiem trgng d
nhieu noi Thdi quen sfl dung cac cua ngon
vat la da khie'n viec san bdt, budn ban ddng
vdt hoang da ngay cang manh me vd tinh vi
Hien cd khoang hon 200 loai ddng vat hoang
da, trong dd cd hon 80 lodi ddng vat quy hie'm
dang dugc kinh doanh sfl dung trdn thi trudng
Viet Nam
Tren day Id mdt so tdn tai trong cdng tdc
bao tdn DDSH tai Viet Nam De tang cudng
cdng tac bao tdn DDSH trong thdi gian tdi,
ddi hdi cac edp quan ly cd tham quyen phai
cd nhflng giai phap hun hieu nham bao tdn
ngudn tdi nguydn vd cung quan trgng nay
H M O T S O G I A I PHAP BAO T 6 N DA
DANG SINH HOC Cl VIET NAM
1 Giai phap ve the che, chinh sach: Tie'p
tuc hoan thien he thd'ng phap ludt va the ehe
ve bao tdn DDSH Ddy la giai phdp quan trgng, gdp phdn hoan thien hanh lang phap ly cho bao tdn DDSH Dac biet cdn xay dung he thd'ng cac van ban quy pham phap luat nham thuc hien Luat DDSH 2008 de dua luat vao cudc sd'ng, gdp phdn bao tdn hieu qua ngudn tdi nguydn DDSH phong phu cua nudc ta Ddng thdi cdn sdm phan dinh rd rang chflc nang quan ly bao tdn DDSH gifla cac bd, nganh Xay dung quy che phdi hgp lidn nganh
va trach nhiem chi dao ciia co quan ddu mdi, phan cdng va tao dieu kien cdn va du de cac dia phuang tu td chflc quan ly theo hudng vua bao tdn vfla phat trien dua tren cac van ban phdp quy cua Nha nudc Xay dung, dao tao luc Iugng cho cdng tac bao tdn DDSH tfl trung uong den dia phuong Can quy hoach tdng the he thd'ng bao tdn DDSH cua ca nudc cung nhu edp tinh/thanh phd phu hgp vdi quy hoach phat trien kinh te - xa hdi
2 Giai phap ve co che tai chinh cho quan ly cac khu bao ton
xay dung co che tai chfnh cho DDSH nham cai thien quan Iy khu bao tdn, lam co sd ehdc chan cho viec lap ke hoach va da dang
Nghien ciru Phat triin ben vumg, so 4 (29) - Thang 12/2010
Trang 8Nguyin Song Tung - Da dang sinh hoc d Viet Nam
hda cac ngudn kinh phi cho viec thuc hien cd
hieu qua ke hoach bao tdn Cd ba giai phap uu
tien can dat dugc: dp dung kd hoach tai chfnh
trung han cho khu bao tdn; Md rdng va cai
thien cac khoan phi va le phf hien hanh ddi vdi
cac san pham va dich vu cua cac khu bao tdn;
Cd chfnh sach ve tai chfnh de khuyen khfch
cac ban quan ly khu bao tdn tim kiern va sfl
dung ngudn kinh phf bd sung
Kinh te hda cdng tac bao tdn DDSH va tao
lap CO che phat trien ben vung trong cac khu
bao tdn thien nhien hien nay cua Viet Nam
theo nguyen tdc "Sir dung khon kheo vd ben
viing tdi nguyen thien nhien, nham ddp iing lgi
ich tru&c mat cua cgng ddng dia phuang, ddng
thdi dam bdo lgi ich Idu ddi cua qud'c gia vd
quoc te" Day la mdt hudng mdi nham dam bao
CO che tai chfnh ben viing eho cac Khu bao tdn
thien nhien neu chung ta ed nhung chfnh sach
quan ly thfch hgp khj sfl dung ngudn lgi tu nhien
ciia khu bao tdn (md hinh nay da dugc trien khai
thanh cdng d Vudn qud'c gia Xuan Thuy)
3 Trien khai cac hoat dgng bao ton gan lien
vdi cai thien sinh ke cho ngudi dan sdng
trong va xung quanh cac khu bao ton
Hien cd hon 80% cac khu rimg dac dung cd
hd gia dinh sinh sd'ng Nhin chung, ddi sd'ng
cua cdng ddng dia phuang xung quanh vung
dem thudng cd ngudn thu nhap thdp, ngoai
ngudn thu ft di tfl kinh phf hd trg khoan bao ve
rimg, san phdm tfl rflng trdng va tham gia dich
vu phat trien du lich, ngudi dan gdn nhu khdng
cd ngudn thu nao khac So ddng ngudi ngheo
cd cudc sd'ng chu yeu dua vao tai nguyen,
thudng ed nhan thfle thdp, sinh sd'ng d vung
sau vung xa, noi gidu da dang sinh hgc Cang
ddi ngheo tac ddng eua nhdm dan eu nay len
tai nguyen DDSH cang manh me vd he qua Id
vdng luan quan "ddi ngheo- can kiet tai
nguyen DDSH- ddi ngheo) Vi vay, de nang
cao ddi sdng cua cdng ddng, phdt trien kinh te
gdn vdi nghe rimg d dia phuang nham giam
thieu sue ep vdo tdi nguydn rimg thi cac giai
phap quan trgng phai dat dugc la:
- Quy hoach chuyen ddi eo edu cay trdng d
vung dem, dua tren luan efl tfnh toan lai quy
ddt dai, nham dam bao cho ngudi dan sdng d
vung dem du quy ddt de phat trien san xudt
ndng nghiep, dam bao an toan luong thuc cho timg hd, khdng cdn tinh trang cac hd ddi ngheo d cac xa vung dem Dieu chinh, bd sung cdng tdc giao ddt khoan riing cho phu hgp vdi dieu kien thuc te cua dia phuong Viec giao dat giao rflng se lam ngudi dan yen tam ddu tu cdng sflc cua minh de xay dung kinh te gia dinh cho chfnh ban than hg
- Ngudi dan dia phuang d vung dem sd'ng
xa dudng giao thdng, trinh do tha'p, di lai khd khan, thie'u cdc thdng tin, cho ndn khi da cd ddt dugc chia, vdn de dat ra phai giup hg nhung kie'n thfle khoa hgc ky thuat de' hg cd the sfl dung cd hieu qua va ben vung nhflng manh ddt dd, giup hg xay dung cdc md hinh kinh te hd gia dinh la het sflc cdn thiet
- Ddu tu hd trg phat trien kinh te cdng ddng ede xa vung dem, phat trien cac nganh nghe phu de nang cao ddi sd'ng; phat trien dich vu tfn dung, ddu tu tfn dung cho cdc hd ngheo vay vd'n Viee xac dinh giai phap phat trie'n kinh te vung dem edn phu hgp vdi muc tieu bao tdn, phfl hgp vdi nhu cdu, nguyen vgng cua ca cdng ddng cung nhu ydu cdu chung ciia xa hdi Tao cho cdng ddng dan cu d vung dem cd dieu kien dap flng dugc cac yeu cau ve: luong thuc, thuc pham, chdt dot, ddng cd de chan tha gia sue, vat lieu xay dung gia dung va dac biet la thu nhap bang tien mat
4 Tang cudng bao ton c6 su tham gia cila cgng dong
Hien nay, cdng ddng dan dia phuong d trong
va xung quanh cae khu bao tdn hau nhu rdt ft, tham chf chua quan tam den cdng tac quan ly tdi nguyen rflng, dae biet la tai nguyen ddng vat hoang da De ngudi dan cac xa vung dem cd hdnh vi img xfl td't vdi tai nguyen rimg va DDSH thi giai phap bao tdn quan trgng la Ban quan Iy cac khu bao tdn can chu ddng phdi hgp vdi chfnh quyen dia phuong trien khai cdng tac quan ly bao ve rflng va DDSH bdng each thu hut su tham gia cua cdng ddng trong cdng tac quan Iy tai nguydn thdng qua cac qui udc va huong udc gifla ban quan ly va cdng ddng dan dia phuang Nghien ciiu cac phong tuc tap quan eua cac cdng ddng, dan tdc de xay dung hgp ly cdc quy udc ddng thdi phai dira tren cac chinh sach, quy dinh cua phap luat nhdm lam cho
Nghien cUu Phat then ben vUng, so 4 (29) - Thang 12/2010 m
Trang 9Nguyin Song Tung - Da dang sinh hoc d Viet Nam
ngudi dan thdy dugc quyen Igi va trach nhiem
thuc su cua minh va tu nguyen tham gia, ky ket
cac quy udc, huong udc nay
Keu ggi ngudi dan dia phuang cung tham
gia cdng tac bao tdn bdng nhieu hinh thfle, nhu
dua con em ngudi dan dia phuang vdo cung
tham gia bao ve rimg, nhdt Id cac ddi bao ve
hoac xay dung mang ludi tin bao trong nhan
dan de nam bdt kip thai va cd bien phap ngan
chan cdc hanh vi vi pham
Thuc tien da cho thdy khi edng ddng dia
phuang dugc tham gia vao cdc hoat ddng quan
ly rflng tfl khau dieu tra, lap ke hoach de'n thue
hien ke hoach, giam sdt ke hoach va didu chinh
ke hoach, trong dd gdn ket dugc quyen Igi vd
trach nhiem cua hg trong quan ly rflng, thi
chang nhflng ke hoach quan ly rflng cd tfnh
kha thi cao ma ngudi dan cdn quan tam dac
biet de'n td chflc thuc hien ke hoach da de ra
5 Nang cao nhan thiic ve da dang sinh
hgc cho cgng dong
Nhieu nghien cflu cho thdy, nhan thfle chua
ddy du thuc su la mdt trong nhflng nguyen
nhan lam cho ngudi dan khdng tfch cue vdi
hoat ddng bao tdn va phat trien tdi nguydn
DDSH, Iam giam hieu qua quan ly Vi vay,
tuyen truyen giao due de nang cao nhan thfle
va kie'n thfle la giai phap quan trgng cho cdng
tac bao tdn DDSH hieu qua Cdn ndng cao
nhan thfle cho cac nha quan ly, cac nha hoach
dinh chinh sach, chfnh quyen va ede edp fly
Dang tfl Trung uong den dia phuong, cac co
quan ban ngdnh cd lidn quan, cdc cdng ddng
dan cu dac biet la dan cu vung dem de cdng
ddng tham gia td't han vao cdng tdc bao tdn
DDSH thdng qua cac hoat ddng tuydn truyen,
giao due va dao tao Viec tuyen truyen, giao
due can lam cho ngudi dan nhan thfle dugc
nhimg gia tri to Idn cua DDSH va nhung giai
phap khai thac ben viing nhung gid tri dd cho
su phat trien kinh te xa hdi d dia phuong Viec
tuyen truyen giao due cung hudng vdo bu ddp
nhimg thieu hut ve kien thfle lien quan den
quan ly tai nguyen ndi ehung, dac biet la
nhung kien thfle ve nudi trdng ede lodi ddng
thuc vat hoang da (bao tdn chuyen vi), phdt
trien rimg trdng hdn loai gid tri kinh te cao
Day la nhflng kien thfle cdn thiet de quan ly
riing tren ca sd nhiing giai phdp ldng ghep muc tidu kinh te' vdi bao tdn riing d dia phuong De cdng tae nang eao nhan thfle dat hieu qua cao, can xay dung ddi ngu can bd truyen thdng cd
du nang lue lam cdng tdc tuyen truyen, giao due bao tdn tdi nguydn thien nhien cho cdng ddng
Ke't luan
Viet Nam la mdt nude ed tfnh da dang sinh hgc cao tren the gidi Cdng tde bao tdn DDSH trong nhung nam vfla qua da cd nhflng chuyen bie'n tfch cue, dae biet la viec ban hanh Luat DDSH nam 2008 Tuy nhien, DDSH d Viet Nam da va dang bi suy giam manh Nhieu he sinh thai va mdi trudng sd'ng bi thu hep dien tfch Nhieu loai quy, hiem bi suy giam ve sd lugng hoac dang dflng trudc nguy co bi tuyet chung trong mdt tuong lai gdn Suy thoai DDSH se ddn de'n mdt can bdng sinh thai, anh hudng true tiep den mdi trudng sd'ng eua eon ngudi, de dga su phat trien ben vimg cua ddt nude De khdc phuc tinh trang trdn nhdt thiet phai ed eac giai phdp ket hgp chat che, ddng
bd cac chfnh sach phat trien vdi vdn de bao ve mdi trudng, bao tdn DDSH Ddng thdi de cdng tac bao tdn dat hieu qua hon ddi hdi eac nha quan ly cdn cd nhiing hieu biet sau sdc ve DDSH, ve cdc dieu kien kinh te- xa hdi va van hda cua timg khu vuc cu the, ve mdi quan he gifla cdng tac bao tdn DDSH vdi sinh kd cua ngudi dan trong vung loi va vung dem cac khu bao ton./
TAI LIEU THAM KHAO
1 Bp Nong nghiep va Phat trien N6ng thon Bao cao
ra scat quy hoach he thdng rimg dac dung, 2006
2 B6 Nong nghiep va Phat trien Nong thon cung Quy quoc te'vi Bao ton thien nhien Chien lupc Quan Iy
he thdng cac khu bao ton 6 Viet Nam din 2010,2004
3 Bp Tai nguyen va Moi trudng Bao cao hien trang moi uudng quoc gia, 2005,2007
4 Bp Tai nguyen va Moi trudng Ke hoach Hanh dpng Da dang sinh hpc cua Viet Nam nam 1995
5 Bp Tai nguyen va M6i trudng Bao cao Qude gia lan thir 4 vl thuc hien Cong udc da dang sinh hpc, 2009
6 Bp Tai nguyen va M6i tnrdng Chien lupc Bao ve moi trudng quoc gia de'n nam 2010 va dinh hudng den
2020
7 Nguyin Viet Cach Kinh te hoa cong tac bao ton da dang sinh hpc- trudng hop dien hinh tai Vudn qjoc gia Xuan Thiiy Bao cao tai H6i nghi Moi trudng toan qude lan thii 3
S Nghien ciru Phat trien ben vurng, so 4 (29) - Thang 12/2010