NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT NÂNG CAO HIỆU QUẢ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI TRONG XÂY DỤNG NHÀ Nước PHÁP QUYÉN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Vũ Công Giao PGS TS Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội Thông tin bài viết T[.]
Trang 1NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
NÂNG CAO HIỆU QUẢ BẢO ĐẢM QUYỀN CON NGƯỜI
TRONG XÂY DỤNG NHÀ Nước PHÁP QUYÉN
XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Vũ Công Giao
PGS.TS Khoa Luật, Đại học Quốc gia Hà Nội
Thông tin bài viết:
Từ khóa: Quyền con người, bảo
đảm quyền con người, nhà nưđc
pháp quyền, Việt Nam.
Lịch sử bài viết:
Nhận bài
Biên tập
Duyệt bài
: 20/12/2021
: 15/01/2022
: 17/01/2022
Article Infomation:
Keywords: Human rights;
assurance of human rights; rule
of law, Vietnam.
Article History:
Received : 20 Dec 2021
Edited : 15 Jan 2022
Approved : 17 Jan 2022
Tóm tắt:
Tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người là quan điểm, đường lối nhất quán của Đảng Cộng sản Việt Nam kề từ khi thành lập đến nay, và đã được củng cố, bổ sung rất nhiều kể từ Đổi mđi năm 1986 Trên cơ sở những quan điểm, đường lối của Đảng, khung khổ pháp luật về quyền con người ở Việt Nam cũng liên tục được hoàn thiện, củng cố, mà những thành tựu <'ó tính bưđc ngoặt được thể hiện tập trung qua Hiến pháp năm 1992 và Hiến pháp năm 2013 Cho đến nay, khung khổ pháp luật về quyền con người ở Việt Nam đã khá toàn diện và cơ bản tương thích với các tiêu chuẩn quốc tế Mặc
dù vậy, cần thấy rằng, pháp luật về quyền con người của Việt Nam hiện vẫn còn có những khoảng cách nhất định vđi các tiêu chuẩn quốc tế về nhân quyền Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, đời sống của người dân ngày càng được nâng cao, Việt Nam cần tiếp tục đổi mới nhận thức, hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực thi để đáp ứng yêu cầu cấp thiết về bảo đảm nhân quyền theo các chuẩn mực mà Liên hợp quốc đã xác định Đây cũng chính là hoạt động quan trọng bậc nhất để đạt được mục tiêu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong thời gian tới.
Abstract:
Respect, protection and assurance of the human rights are absolutely under the consistent viewpoint and leadership of the Communist Party of Vietnam since its establishment, and have been significantly supplemented and amended since the Doi Moi Resolution of 1986 On the basis of the viewpoints and leadership of the Party, the legal framework on the human rights in Vietnam has also been continuously improved, but the landmark achievements are clearly reflected in the Constitution of 1992 and the Constitution of 2013 The legal framework for the human rights in Vietnam has been so far comprehensive and basically compatible with international standards However, it should be noted that there is a certain gap between Vietnam’s legal regulations on the human rights and those of international human rights standards In the context of in-depth international integration, people living standards are increasingly improved, Vietnam needs to continue
to renew awareness, improvements of the laws and enforcement mechanism
to meet the urgent requirements under the international laws to ensure the human rights according to the standards defined by the United Nations This
is also the most important activity to achieve the goal of development of a socialist rule-of-law state in Vietnam.
- ỵ NGHIÊN CỨU A
Số 04 (452) T2/2022\ LẬP PHÁP đ
Trang 2NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
1 Khái quát về quyền con người và nhà
nước pháp quyền
1.1 Quyền con người
Có nhiều định nghĩa về quyền con người
(hay “nhân quyền” - human rights) Tuy nhiên,
từ góc độ khái quátnhất, có thểxem quyền con
ngườilà giá trị chung của toàn nhân loại, gắn
liền với nhân phàm, thuộc về mọi cá nhân mà
không có bất cứ sự phản biệt đoi xử nào dựa
trên các cơ sở về chủng tộc, quốc tịch, nơi cư
trú, giới tính, nguồn gốc dân tộc, màu da, tôn
giáo, ngôn ngữ hoặc bất kỳ cơ sở nào khác'
Từ góc độ quan hệquốc tế, quyền con người
được xem là những bảo đảm pháp lý toàn cầu
trên các lình vực dân sự, chính trị, kinh tế, xã
hội và văn hóa, nham bảo vệ các cá nhân và
nhóm trước những hành động hoặc sự bỏ mặc
làm tốn hại đến các quyền, tự do cơ bản và
nhăn phẩm1 2
1 UNODC (2018), Derogation in times of public emergency, Reference link: https://www.unodc.org/e4j/en/ terrorism/module-7/key-issues/derogation-during-public-emergency.html.
2 OHCHR (2006), Frequently Asked Questions on the Human Rights-based Approach in Development Cooperation (50pp), Reference link: https://www.ohchr.org/Documents/Publications/FAQen.pdf.
3 Universal Declaration of Human Rights 1948, Preamble Cũng xem Gudmundur Alfredsson (1999), The Universal Declaration of Human Rights: A Common Standard of Achievement Springer; 1st edition (March
31, 1999).
4 Kofi Annan (1988), “Human rights: Common language of humanity”https://www.un.org/press/ en/1998/19980130.SGSM6450.html.
5 OHCHR (2006), Frequently Asked Questions on the Human Rights-based Approach in Development Cooperation, Tldd.
4 NGHIÊN Cứu
, -Cùng vớisự xuấthiện của Luật Nhân quyền
quốc tế do Liên hợp quốc xây dựng từ 1945,
quyền con ngườiđã được khẳng định là những
giá trị bẩm sinh, vốn có của mỗi cá nhân con
người, được phápluậtquốctế và phápluật của
các quốc gia ghi nhận và bảo vệ Nhân quyền
hiện không chỉ là những “giá trị chung”, mà
còn được xem là những “tiêu chuẩn chung”3,
“ngôn ngữ chung”4 của toàn nhân loại Nhân
quyền có những đặc tính phổ quát, không thể
tước bỏ, không thể phân chia, liênhệ và phụ
thuộc lẫnnhau5
Gầngũi với khái niệm quyền con người là
khái niệm“quyền công dân” (citizen s rights)
về bản chất, quyền công dân cũng chính là các quyền con người nhưng được pháp luật của các
quốc gia ghi nhận và bảovệ một cách cụ thể
Sựphân biệt giữa quyền con người và quyền công dân thông thường chỉthể hiện ở chỗ chủ thể của quyền công dân là những người mang quốc tịch của một quốc gia, còn chủ thể của quyền con người là tất cả mọi thành viên của
nhân loại,không phân biệt quốctịch
1.2 Nhà nước pháp quyền
Nhà nước pháp quyền là khái niệm dùng
để chỉ một mô hình nhànước được thành lập
và hoạtđộng dựa trênnguyêntắc thượng tôn
pháp luật, đối lập với các mô hình nhà nước chuyên chế, độc tài màtrongđó, phápluật đơn thuần chỉ là công cụthốngtrịxã hội của tầng lớp cầm quyền
Mặc dù khônghoàn toàn đồng nhất, nhưng
có thể tìm hiểucốt lõi của khái niệm nhà nước
pháp quyền qua khái niệm pháp quyền (the
rule of law).
Ý tưởng ve the rule of law có từ thời Hy Lạp-La Mã cổ đại, thể hiện một số tác phẩm của Aristotle, và sau đó là của một số nhàtư tưởng nổi tiếng củaphương Tâythời Khai sáng
như Hobbes,Locke, Rousseau, Montesquieu Hiện tại, mặc dù chưa có một định nghĩa thống nhất về the rule of law, song có thểthấythe rule
LẬP PHÁP_!Số 04 (452) T2/2022
Trang 3NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
of lawmangý nghĩa chính là tinh thần thượng
tôn pháp luật Ngoài ra, nội hàm của the rule
of law bao hàm sựbình đẳng trước pháp luật
và trước quyền tài phán của tòa án6, sự hạn chế
(hay ngăn cấm) sự tuỳ tiện trong việc sử dụng
quyền lực nhà nước7 8và việc bảo vệ các quyền
con người*.
6 Xem: A.v Dicey (1979 [1885]), Introduction to the Study of Law of the Constitution (A.v Dicey With an
Introduction by E.c.s Wade), The MacMillan Press, London, p.193
7 Xern: A V Dicey (1979), Tlđd, tr 188
8 Xem: A V Dicey (1979), Tlđd, fr 195-196.
9 Xem: UN Security Council (2004), The rule of law and transitional justice in conflict and post-conflict
societies: report of the Secretary-General, http://www.refworld.org/docid/45069c434.html.
10 Xem: UN Security Council (2004), Tlđd.
11 Xem: Đảng Cộng sàn Việt Nam (2007), Văn kiện Đảng toàn tập, Tập 51, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.462-468
12 Xem: Đảng Cộng sản Việt Nam (2006), Tlđd, ư.329.
13 Xem: Đảng Cộng sản Việt Nam (1995), Văn kiện Hội nghị lần thứ tám Ban chấp hành Trung ương khóa
VII, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.23-27.
Liên hợpquốc nêura một khái niệmmang
tính bao trùm về the rule of law; theo đó, đây
là .một nguyên tắc quản trị mà trong đó tất
cả mọi cá nhăn, tổ chức, thiết chế, cả công và
tư, kể cả các nhà nước, đều phải tuân thù pháp
luật mà được công bố công khai, được áp dụng
bĩnh đẳng và được phán định một cách độc lập,
phù họp với các nguyên tắc và tiêu chuẩn nhân
quyền quốc tế ” 9 10 11 Không chỉ vậy, theo Liên
hợp quốc, “pháp quyền đồng thời đòi hỏi các
biện pháp bảo đảm tuân thủ các nguyên tắc
thượng tôn pháp luật, bình đẳng trước pháp
luật, công bằng trong áp dụng pháp luật, phân
chia quyền lực, sự tham gia của người dân vào
quá trình ra quyết định, tỉnh tin cậy pháp lý,
phòng chống sự tùy tiện và tính minh bạch của
pháp luật và thủ tục” '°.
Ở Việt Nam, thuật ngữ “nhà nước pháp
quyền ” lần đầu tiên được đề cập một cách
chính thức trong bài phát biểu của nguyên
Tổng bí thư Đỗ Mười tại Hội nghị lần thứ hai
Ban Chấp hành Trung ương khóa VII (ngày
29/11/1991)11 và sau đótiếp tục được đề cập
đến trong Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa
nhiệm kỳ khóa VII (1994) của Đảng12 Tại
Hội nghị Ban ChấphànhTrung ương lần thứ
tám (khóa VII) (1995), các quan điểm cơbản
về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa (XHCN)đã được xác định13 và sau đó tiếp tục được cụ thể hóa trong các Đại hội Đảng VIII (1996), IX (2002), X (2006), XI (2011),XII(2016),XIII (2021) và Cương lĩnh
xây dựng đất nước lênCNXH(bổsung vàphát
triển năm 2021)
Phù hợp với quan điểm của Đảng về nhà nước pháp quyền, Hiến pháp năm 1992 trong
lần sửa đổi năm 2001, lần đầu tiên nêu rõ:
“Nhà nước Cộng hòa XHCNViệtNam là Nhà
nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do
Nhân dân, vìNhân dân” (Điều 2) Hiến pháp
năm 2013 tiếp tục tái khẳng định: “Nhà nước Cộng hòa XHCN ViệtNam là nhà nước pháp quyền XHCN của Nhân dân, do Nhân dân,
vì Nhân dân”; “Nước Cộng hòa XHCN Việt Nam do Nhândân làm chủ; tất cả quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân mà nền tảng là liênminh giữa giaicấpcông nhânvới giai cấp nông dân và độingũ trí thức”;“Quyềnlực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phốihợp,
kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong
việc thực hiệncác quyền lập pháp,hành pháp,
tư pháp”
Đếnnay, quan điểm của Đảng và Nhà nước
-, NGHIÊN cịru
SỐ 04 (452) - T2/2022 LẬP pháp 5
Trang 4NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
Việt Namvề Nhà nướcpháp quyềnXHCN đã
định hình khárõràng, trong đó bao gồm các
đặc trưng cơ bản đó là:14 (1) Nhà nước của
Nhân dân,do Nhân dân,vì Nhân dân, thể hiện
quyền làm chủ của Nhân dân; (2) Nhànước
được tổ chức và hoạt động dựa trên cơ sởHiến
pháp, tôn trọng vàbảo vệ Hiến pháp; (3) Nhà
nước quản lý xã hội bằng pháp luật, bảo đảm
vị trítối thượng của phápluật trongđời sống
xã hội; (4) Tôn trọng và bảo vệ quyền con
người, các quyền và tự do của công dân; (5)
Quyền lực nhà nước là thốngnhất, có sự phân
công, phối hợp, và kiểm soát lẫn nhau giữa
các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện
các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp; có
sự kiểm tra, giám sát chặt chẽ việc thực hiện
quyền lực nhànước của Nhândânthông qua
cáctổ chứcxã hội;(6)Nhà nước và xãhội do
một đảng duy nhất lãnh đạo làĐảngCộng sản
Việt Nam
14 Xem: Đào Trí úc (chủ biên) (2006), Mô hình tổ chức và hoạt động cùa Nhà nước pháp quyền xã hội chù
nghĩa Việt Nam, Nxb Tư pháp, Hà Nội, tt.233-315 Cũng xem: Đào Trí úc (2015), Giáo trình Nhà nước pháp quyền, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội, tt.123.
15 The Universal Declaration of Human Rights, 1948, Preamble.
16 United Nations Millennium Declaration, General Assembly resolution 55/2 of 8 September 2000, section 8.
17 Xem: UN Security Council (2004), Tlđd, đoạn 6.
18 2005 World Summit Outcome Resolution adopted by the General Assembly on 16 September 2005 A/ RES/60/1.
19 United Nations (2012), Declaration of the High-level Meeting of the GeneralAssembly on the Rule of
Law at the National andlnternational Levels. Resolution adopted by the General Assembly, A/RES/67/1, 30 November 2012, https://www.un.org/ruleoflaw/files/A-RES-67-l.pdf.
6 NGHIÊN ciru
, -2 Vị trí của quyền con người trong nhà
nước pháp quyền
Vịtrí cùa quyền con người trong nhà nước
pháp quyền được thể hiện qua mối liên hệ gắn
kết giữa nhânquyềnvà pháp quyền Mối liên
hệ đó thể hiện ngay trongTuyên ngôn toàn thế
giới về nhân quyền năm 1948, trong đó nêu
rang: “ Xét rằng điều cốt yếu là nhân quyền
phải được một chế độ pháp quyền bảo vệ để con
người khỏi bị dồn vào thế cùng, phải nổi dậy
chống áp bức và bạo quyền”' 5 vấn đềnày sau
đó tiếp tục đượcđềcập trongTuyên bốThiên niên kỷ năm2000 của Liênhợp quốc, qua cam
kết của cácquốcgiagồmViệt Nam, về “ thúc đẩy sựtôn trọng pháp quyền trongcác quanhệ
ở cả cấp độ quốc gia và quốc tế ”16 17 18để bảo đảm sự thừa nhận các quyền vàtự do cơ bản
của conngười
Như đãđề cập ở trên, pháp quyền là một
nguyên tắc quản trị mà trong đó, mọi chủ thể,
bao gồm nhànước, đều phảituânthủphápluật,
và pháp luật đó phải phù hợp các nguyên tắc
và tiêu chuẩn nhân quyền quốc tế' 1 Như vậy, định nghĩa nàyphản ánh mối quan hệ gắn bó
giữa hai phạm trù, trong đó quyền con người
là trung tâm của khái niệm pháp quyền, vừa
là một tiêu chỉ, vừa là một yêu cầu của chế độ pháp quyền.Tiếp đó, tại Hội nghị Thượng đỉnh thế giới năm 2005, các quốc gia thành viên cũng thừa nhận pháp quyền và nhân quyền là
những giá trị và nguyên tắc cốt lõi phổ quát của Liên hợp quốc'*. Đi sâu hơnvề mối quan
hệđó,trongTuyên bố thông qua tại Cuộc họp
cấp cao của Đại hội đồng Liên hợp quốc về
pháp quyền ở cấp độ quốc gia và quốc tế đã
tái khẳng định: “Quyềncon người, pháp quyền
và dân chủ có mối liên kết chặt chẽ, củng cổ lan nhau và chúng đều thuộc về các giá trị và nguyên tắc phổ quát, cốt lõi, không thể chia cắt
của Liên hợp quốc ”' 9. Tuyên bố cũngnêu rõ:
“ sự tiến bộ của phápquyền ở cấp độ quốc
tế và quốc gialà điềucốt yếu cho tăng trưởng
LẬP PHÁP_JSo 04 (452) T2/2022
Trang 5NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
kinh tế bền vững và bao trùm, chosựphát triển
bền vững, xóa đói, giảm nghèo và việc hiện
thực hoá đầy đủ các quyền và tự docơ bản của
conngười, bao gồm cả quyền phát triển; và đến
lượt nó, sự pháttriển của các quyền đó lạicủng
cố pháp quyền ”20 Từ những nhậnđịnh như
vậy, Tuyên bố khẳng định: “ moi quan hệ
tương hỗ [giữa pháp quyền và nhân quyền]cần
được xem xét trong chưomg trình nghị sự phát
triển quốc tế sau năm 201521 Trong một văn
kiện khác, Liênhợpquốc cũng khẳng định: “Ở
cấp độ quốc gia, pháp quyền là trọng tâm của
khế ước xã hội giữa Nhà nước và các cá nhân
dưới quyền tài phản của mình, có tác dụng đảm
bảo rằng công lý thấm vào xã hội ở mọi cấp
độ Pháp quyền đảm bảo việc bảo vệ đầy đủ
các quyền con người, mang lại cho công dãn
và cả những người không phải là công dân
những cách thức hợp pháp để tìm công lý trong
trường hợp là nạn nhân của sự lạm dụng quyền
lực và cho phép giải quyết các tranh chấp một
cách hòa bình và công bằng” 22
20 Tlđd, đoạn 7.
21 Tlđd, đoạn 7.
22 United Nations (2012), Delivering justice: programme of action to strengthenthe rule of law at the national and international levels: Report of the Secretary-General, A/66/749, đoạn 4, tại https://undocs.org/ en/A/66/749
23 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng Toàn tập, Nxb Chính'trị quốc gia, Hà Nội 2001, t.12, tr 105.
24 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI, Nxb Chính ưị quốc gia Sự thật,
H 1987, tr 112.
25 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lan thứ VI, Tlđd, ư.l 17.
26 Đảng Cộng sản Việt Nam, Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, Nxb
Sự thật, H 1991, ư 19.
3 Sự cần thiết nâng cao hiệu quả bảo đảm
quyền con ngưòi trong xây dựng nhà nước
pháp quyền XHCN Việt Nam
Ngay từ khi thành lập (1930), Đảng Cộng
sảnViệt Namđã quan tâmđếnvấn đề bảo vệ
quyền con người, thôngqua cáckhẩu hiệuđấu
tranh cho “Việt Nam tự do”, quyền “tựdo tổ
chức”; “nam nữ bình quyền”, quyền phổ cập
giáo dục, quyềncủa người công nhân chỉ làm việc 8 giờ/ngày Trong Luận cương cách
mạng Việt Nam thôngqua tại Đại hội lần thứ
II (1951),Đảng đã khẳng định rõ mục tiêubảo
đảmmọi công dân đều : “ được hưởng quyền
conngười, dân quyềnvà tài quyền23” Mặc dù
mới chỉ mang tính khái quát, songquanđiểm,
đường lối của Đảngthờikỳnày hoàn toàn phù hợp với nhận thức tiến bộvề quyền con người
của cộng đồng quốctế khiđó
Vấn đềbảođảmquyền con người tiếp tục được Đảng và Nhà nước ViệtNam quantâm, đặc biệt kể từkhi Đổi mới (1986) Đại hội VI của Đảng (1986) tuy chưa đề cập khái niệm quyền con người nhưngđãkhẳng định yêu cầu
vớicác cơ quan nhà nước “ phảitôn trọng và
bảo đảm những quyền công dân mà Hiến pháp
đã quy định24” và“ bảo đảmquyền dân chủ
thật sự cùa Nhândân lao động25” Đến Đại hội
VII (1991), lần đầu tiênkhái niệmquyền con
người chính thức được ghi nhận trong văn kiện Đảng: “Nhà nước định ra các đạo luật nhằm xác định các quyền công dân và quyền con người26”.'Đại hội lần thứ IX (2001) lần đầu
tiên khẳng định trách nhiệm của nhà nước và nghĩa vụ của quốc gia về quyền con người, cụ
thể là: “Chăm lo cho con người, bảo vệ quyền
vàlợi ích hợp pháp của mọi người, tôn trọng
và thực hiện các điều ước quốc tế về quyền conngười màViệt Namđãký kết hoặc tham
- X NGHIÊN cứu 7 Số04 (452) - T2/2022\ LẶP PHÁP *
Trang 6NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
gia27” Đại hội X (2006) nhấn mạnhyêu cầu
“Xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ
nghĩa Việt Nam của Nhân dân, do Nhân dân
vàvìNhân dân là yêu cầu bức thiết của xã hội;
Nhà nước phải thể chế hóa và tổ chức thực
hiện có hiệu quả quyền công dân, quyền con
người28” Đại hội lần thứ XI (2011) đã thông
qua Cương lình xây dựng đất nước trong thời
kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát
triển năm 2011) trong đó nêu rõ: “Tôn trọng và
bảovệquyền con người, gắn quyềncon người
với quyền vàlợi ích của dântộc, đất nước và
quyền làm chủ của Nhân dân29” Đại hội lần
thứXII (2016) nhấn mạnh: “Thựchiện quyền
con người,quyền và nghĩa vụ cơ bản củacông
dân, theo tinh thần củaHiến pháp năm2013
hoàn thiện hệ thống pháp luật, tôn trọng, bảo
vệ, bảo đàm quyền con người, quyền và nghĩa
vụ của công dân30” Đại hội lần thứ XIII của
Đảng (2021)tiếp tục đặt rayêu cầu “Đảngvà
Nhà nước ban hành đường lối, chủ trương,
chính sách, pháp luật tạo nền tàng chính trị,
pháplý, tôn trọng, bảo đảm, bảo vệ quyền làm
chủ cùaNhân dân31”
27 Đảng Cộng sàn Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, H.2001, fr.134.
28 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứX, Tlđd, tt.72.
29 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Tlđd, tt.76.
30 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biếu toàn quốc lần thứ XII, Nxb Chính trị quốc gia Sự
thật, H.2016, ư.169.
31 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, H~2021,ư 173.
8 NGHIÊN Cứu Ị
-Từ những phân tích trên, có thể thấy, việc
tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con người
là quan điểm nhất quán, xuyên suốt của Đảng
Cộng sản Việt Nam trong thời kỳ đổi mới,hội
nhập quốc tế Đây là cơ sở, nền tảngquantrọng
để xây dựng và hoàn thiện chính sách, pháp
luật,chỉđạomọi hoạt động củaNhà nướcvà xã
hội trong bảo đảm quyền con người trongthực
tế ởViệt Nam
Trên cơ sở đường lối của Đảng, khái niệm
“quyền con người”lần đầu tiên được hiếnđịnh tại Điều50 Hiến phápnăm 1992 đã được sửa đổi, bổ sung năm 2001 Trong Hiến pháp năm
2013, chế định về quyền con người, quyền
công dân được sửa đổi một cách cơ bản theo
hướng tiệm cận với các tiêu chuẩn quốc tế Nhìnchung, khung khổ pháp luật về quyền con người ở Việt Namđã liên tục được hoànthiện
và củngcố từ năm 1986, trong đó nhữngthành
tựu có tính bước ngoặt được thể hiện tập trung qua haibản Hiến pháp năm 1992 đã được sửa đổi bổ sungnăm 2001 và Hiến phápnăm2013
Cho đến nay, khung khổ pháp luật về quyền con người của Việt Nam đãkhá toàn diện và
cơ bảntương thíchvới các tiêu chuẩnquốc tế
Trong thựctế, kểtừ khi Đổi mới, ViệtNam đã
đạtđược những thành tựu tolớnkhôngthểphủ nhậntrongviệc bảo đảm quyền conngười, đặc
biệt là các quyền kinh tế, xã hội, văn hóa, được
cộngđồngquốc tế đánh giácao
Mặc dù vậy, cũng cần thấyrằng, pháp luật của Việt Nam về quyềnconngườihiện vẫn còn
mộtkhoảng cách nhất định với luậtnhân quyền
quốc tế.Nhữngkhác biệt đótạo ra nhữngthách
thức nhất định đốivớiviệcbảođảm quyền con người, mà cũng lànhữngthách thức với việc xâydựng nhà nước pháp quyền XHCN
Từ những phân tíchở trên, có thểthấy rằng việc tiếp tục thúc đẩy xây dựng nhà nướcpháp quyền và bảo đảm tốt hơn các quyền con người
là yêu cầu cấp thiết của Việt Nam hiện nay Đó
LẬP PHÁPSố 04 (452) - T2/2022
Trang 7NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
làbởi cả pháp quyền vànhân quyềnđềuđược
xem là những giá trị mang tính cốt lõi của Liên
hợp quốc, mà đã, đang và sẽ tiếp tục chi phối
các mối quan hệ quốctế trên tất cả cáclĩnh vực
chínhtrị, kinhtế, xã hội,vănhóa.Vìvậy, Việt
Nam sẽ không thể hội nhập quốc tế hiệu quả
nếu không thúc đẩy việc xây dựng nhà nước
pháp quyền và bảo đảm các quyền con người
theo các chuẩn mực quốc tế, mà được xem là
những tiêu chuẩn tối thiếu với các quốc gia ơ
trong nước, cùngvớiviệc mức sốngngày càng
đượcnâng cao, những nhu cầucơ bảnnhư ăn,
mặc, ở đã được đáp ứng và sựphát triểnvượt
bậccủa công nghệthông tin thìnhững yêu cầu
và khảnăng thể hiện yêu cầu của người dân
về việc bảo đảm các quyền con người, cũng
như bảo đảm các giá trị pháp quyền, cụ thể
như công lý, công bàng, công khai,minh bạch
trách nhiệm giải trình cùa bộ máy nhà nước
sẽ ngày càng cao và thường xuyên hơn Kinh
nghiệm của nhiều nước đã cho thấy, cùng với
sự cải thiện vềmức sống, nhu cầucủa người
dân về dân chủ, pháp quyền, nhân quyền sẽ
tăng lên, và nếu như những yêu cầu đókhông
được đáp ứng một cách tương xứngthìcó thể
gây ra những bất ổn về mặtchínhtrị và xã hội
Điềunày hoàn toàn phù hợp vớiquan điểm của
chủ nghĩa Mác Lênin về sự tương xứng trong
mối quan hệ giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc
thượng tầng Ở đây, khicơ sở hạ tầng làquan
hệ sản xuất và đờisống xã hội đã thay đổi, thì
kiến trúc thượngtầng là Nhànước và pháp luật
cũng càn phải thay đổi tương ứng
4 Phương hướng nâng cao hiệu quả bảo
đảm quyền con người trong xây dựng nhà
nước pháp quyền XHCN Việt Nam
Nhữngphân tíchở trên cho thấy, cần nhận
thứcrõ và sâu sắc hơn tầmquan trọng, ý nghĩa
của việc xây dựng nhà nước pháp quyền và
bảo đảm quyền con người tronggiai đoạn tới,
xem đó như là những nội dung cốt lõi trong quá trình hoàn thiện thể chế phát triển nói
chungcủa đấtnước,ítnhất là cân bằng với thể
chế phát triển kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa Cũng cần nhận thức rõ rằng, việc bảođảm quyền con người không chỉnhư
là một yêu cầu trọng tâmtrong xây dựng nhà
nước pháp quyền xã hộichủ nghĩa, mà còn là
một yếu tốcốt lõi đểbảođảmsự ổn định chính trị dựatrênsự lãnh đạo của Đảng Như vậy, cần xemnhững hạn chếtrong bảo đảm quyền con
người, quyền công dân cũng là một nguy cơ
đối vớisựtồn vong của chếđộ,giống nhưtình trạng thamnhũng hay là sự chậm phát triển về mặt kinh tế
Trên cơ sở đổi mớivề nhậnthức nhưtrên,
Nhà nước cần đẩy mạnh việc hoàn thiện hệ
thống cácquyđịnh của pháp luật về quyền con
ngườiđể phùhợp vớiluật nhân quyền quốc tế,
không chỉ là phù hợp với các quy định chung
trong các điều ước, mà còn với các khuyến nghị, quy tắc, tiêuchuẩn về quyền conngười
do các cơ quannhânquyền quốctế ban hành
Bên cạnh đó,Nhà nước cần hoàn thiện cơchế pháp lý thựchiện,giámsátthực hiện và xử lý các vi phạm quyền con người,để bảo đảm tất
cả các quyền con người đều được tôn trọng,
bảo vệ trong thực tế
Trong việc hoàn thiện pháp luật về quyền
con người, cần tiếp tục củng cố hệ thống các quyền conngười, quyền công dân đã đượchiến
định theo hướng bảo đảm sự tương thích với
các nguyên tắc, tiêu chuẩn phápluật quốc tế về quyền con người Điềunày bao gồm việc bổ
sung một số quyền hiến định là những quyền con người cơbản mà đã được ghi nhận trong các điều ước quốc tế về nhân quyền mà Việt Nam đãtham gia; sửađổiquy định củakhoản
2 Điều 14 Hiến phápnăm 2013về việc hạn chế quyềncon người để phùhọp với tinh thần của luật nhân quyền quốc tế, và củng cố các quy
định vềquyền của các nhómdễ bị tổn thương
- NGHIÊN Cứu Q
Số 04 (452) T2/2022\_LÀP pháp
Trang 8NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT
theo khuyến nghị trong lần Kiểm điểm định kỳ
phổ quát vềquyền conngười (UPR) chukỳ3
năm2019, bao gồmcác nhóm phụnữ, trẻem,
dân tộc thiểusố, lao động di trú,
Đe hoàn thiện cơ chế pháp lý thực hiện,
giámsát thực hiện và xửlýcácvi phạm quyền
con người, cần cụ thể hoá và bổ sungcác quy
định về nghĩavụ, trách nhiệm tôn trọng, bảo
vệ, bảo đảm quyềncon người củacáccơquan
nhànước trung ương vàở địa phương, baogồm
việc nghiên cứu xây dựng các bộ tiêu chítương
ứng với chức nàng, nhiệm vụ, quyền hạn và
nghĩa vụ củatừng chủ thể công quyền để sừ
dụnglàmcơ sở cho hoạtđộng giám sát, đánh
giá việc tuân thủ, thực hiện quyền con người
của các cơquan nhà nước Bên cạnhđó, Nhà
nướccầnxúc tiến thành lập các thiết chế giám
sát nhân quyền bậc cao - bao gồm cơ quan
nhân quyềnquốc gia (nhưđãcam kết với Hội
đồng Nhân quyền Liên hợpquốc), và xây dựng
cơ chế bảo vệ hiến pháp (theo quy định của
khoản 2Điều 119Hiến pháp năm 2013) Ngoài
ra, trongbối cảnh hiện nay, cần nghiên cứu khả
năng chấp nhận thẩmquyền của Uỷ ban giám
sát một số công ướcquốc tế về quyềncủa phụ
nữ, trẻ em, người khuyếttật đểnângcaouy
tín của ViệtNam vớicộngđồng quốc tế và tăng
cường ýthức tráchnhiệmcủacác cơ quan nhà
nước trong việc thực hiện nghĩa vụ tôn trọng,
bảo vệ, bảo đảm quyền con người theo quy
địnhcủa Hiến pháp năm 2013
5 Kết luận
Mốiliên hệgiữa quyền con người và pháp
quyền đã được chứng minh khôngchỉbởi các
học giả, mà đã được khẳng định trong nhiều
văn kiện của Liên hợp quốc Theo đó, quyền
con người vàphápquyềncó mối liên kết chặt
chẽ, củngcolẫn nhau Pháp quyền là điều kiện
đe bảo đảmcác quyền con người, bởi chỉtrong
nhà nước pháp quyền thì xã hội mới thịnh
vượng, trật tự vàcó công lý, vìthế mới cóthể
bảo đảm các quyền con người Trong khi đó,
1 (I NGHIÊN CỨU
, -I u LẬP PHÁPSố 04 (452) T2/2022
quyền con người là yếu tố trung tâm, vừa là một tiêu chí, vừalàmột yêucầucủa nhà nước phápquyền Chỉkhi các quyềncon người được
bảo đảm đầyđủ thì nhà nước pháp quyềnmới
được hiện thực hoá Cả quyền con người và
pháp quyềnđều có vị trí, tầmquan trọng đặc
biệt trên thế giới hiện nay, bởi đều được xem
những giá trị vànguyên tắc cốt lõi, phổ quát
của nhânloại,chiphối mọi quan hệ quốctế Tôn trọng, bảo vệ, bảo đảm quyền con
người là quan điểm, đường lốinhất quán của
Đảng Cộng sản Việt Nam kể từkhi thành lập
đến nay, và đã được củng cố, bổsung rấtnhiều
kể từ Đổi mới năm 1986 Trên cơ sở những quan điểm, đường lối của Đảng, khung khổ
pháp luật về quyền conngười ở Việt Nam cũng liên tục được hoàn thiện, củng cố, mà những thành tựu có tính bước ngoặt được thế hiện tậptrung qua hai bản Hiến pháp năm 1992 đã
được sửađổi, bổ sung năm 2001 và Hiếnpháp năm 2013 Chođếnnay, khung khổ pháp luật
vềquyền con người ở Việt Namđã khá toàn
diện và cơbản tương thích với các tiêu chuẩn quốc tế Trongthựctế,kểtừ khi Đổi mới, Nhà nước ViệtNam đã đạt được nhiềuthành tựu to
lớn, không thể phủ nhận trong việc bảo đảm
các quyềncon người kinhtế, xã hội, văn hoá, được cộng đồng quốctế đánh giácao
Mặc dù vậy, cần thấy rằng, pháp luật về
quyền con người của Việt Nam hiệnvẫn còn
có những khoảng cách nhất định với các tiêu
chuẩn quốc tế về nhân quyền Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càngsâu rộng, đờisống
của người dân ngày càng được nângcao, Việt Nam cần tiếp tụcđổi mới nhậnthức,hoànthiện pháp luật và cơ chế thực thi để đáp ứng yêu
cầu cấp thiếtvề bảo đảm nhân quyền theo các
chuẩnmực mà Liên hợpquốc đã xác định Đây cũng chính là hoạt động quan trọng bậc nhất
để đạt đượcmụctiêu xây dựngNhànước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong thời giantới ■