Chương 6 VĂN HÓA CHÍNH TRỊ GVCC TS Nguyễn Quốc Tuấn 1 Khái niệm văn hóa a Quan niệm văn hóa Thuật ngữ văn hóa xuất hiện từ lâu trong ngôn ngữ nhân loại Qua các thời kỳ lịch sử, nội hàm khái niệm văn h.
Trang 1Chương 6
VĂN HÓA CHÍNH TRỊ
GVCC TS Nguyễn Quốc Tuấn
1 Khái niệm văn hóa
a Quan niệm văn hóa
Thuật ngữ văn hóa xuất hiện từ lâu trong ngôn ngữ nhân loại Qua các thời kỳlịch sử, nội hàm khái niệm văn hóa từng bước được xác định và cũng không ngừng
bổ sung thêm các nội dung mới Cùng với sự phát triển tri thức của con người, quanniệm về văn hóa có sự thay đổi về nội dung theo lịch sử
Ở Phương Tây Thời cổ đại, từ nguyên “văn hóa” (“cultura”) là cày cấy, vuntrồng; về sau, từ “cultura” chuyển nghĩa thành vun trồng tinh thần, trí tuệ conngười
Ở phương Đông từ thời cổ đại, người Trung Quốc đã sử dụng thuật ngữ vănhóa “Văn” là cái được biểu hiện bên ngoài có: thiên văn, địa văn và nhân văn (điểnchương, chế độ, nhân luận, phong tục, đạo đức ) “Văn” cũng là giá tri tinh thầncủa con người; “Văn” còn là “Đạo” cũng là cái mà Trời trao cho các bậc thánh nhân
để truyền đạo của Trời
Hiện nay, người ta đã nêu ra hơn 400 định nghĩa văn hóa khác nhau mà tựuchung ở một số khía cạnh:
1) Văn hóa là đời sống tinh thần của con người, có tính xã hội, cơ chế của nógắn với con người nhưng là cơ chế trên sinh học và ngoài sinh học
Trang 2(2) Văn hóa là hệ thống các biểu trưng do một cộng đồng xây dựng nên:ngôn ngữ, chữ viết, phong tục, tập quán, nghi lễ, lối sống, tôn giáo, đạo đức, thẩm
mỹ, pháp luật, (biểu trưng hóa tình cảm, khát vọng, tư duy, mục đích, lý tưởng, )
(3) Văn hóa là quan hệ ứng xử giữa con người - con người, con người - thiênnhiên; các hoạt động sinh hoạt, lao động, sáng tạo mà đặc biệt hoạt động thông quacác công cụ lao động của con người; thông qua các hoạt động, các quan hệ được xáclập và việc hoàn thiện các quan hệ ấy là phương diện của văn hóa
(4) Văn hóa là thiên nhiên thứ hai - thế giới Người, mà nhà nghiên cứu phápluật người Đức Puferdorf xem văn hóa là cái đối lập với tự nhiên, là toàn bộ cáicon người tạo ra và đề xuất trong hoạt động của mình; còn nhà Triết học ngườiĐức Herder thì xem văn hóa là sự hình thành con người lần thứ hai: lần thứ nhất,con người xuất hiện như một thực thể sinh vật tự nhiên và lần thứ hai, con ngườihình thành như một thực thể xã hội
(5) Văn hóa là phương thức sống của cộng đồng, dân tộc nên “văn hóa gồmtất cả những gì làm cho dân tộc này khác dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vihiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục tập quán, lối sống và lao động” (F.Mayor - Tổng Giám đốc UNESCO)
(6) Văn hóa là trình độ phát triển của từng thời đại, mỗi xã hội, mỗi thời đạiđều có sắc thái (bản sắc) văn hóa riêng; về lịch đại, văn hóa Cổ đại, văn hóa Phụchưng, văn hóa Hiện đại; về đồng đại, văn hóa phương Đông, phương Tây, văn hóaĐông Sơn…; về tính chất, văn hóa quý tộc, văn hóa bình dân, văn hóa tư sản…
(7) Văn hóa là phương thức hoạt động sống của con người trong từng lĩnhvực, mỗi lĩnh vực hoạt động sống của xã hội đều có sắc thái văn hóa riêng: văn hóalao động, văn hóa tư duy, văn hóa giao tiếp, văn hóa đạo đức, văn hóa pháp luật,văn hóa thẩm mỹ, văn hóa chính trị,…
Trang 3(8) Văn hóa là sức mạnh bản chất Người, văn hóa là sản phẩm của conngười, kể cả sự phát triển của bản thân con người và các quan hệ của con người.Mác cũng đã viết: “Có thể xét đoán trình độ văn hóa chung của con người khi bảnchất người trở thành tự nhiên đối với con người”1.
Có thể tiếp cận văn hóa ở nhiều phẩm chất khác nhau mà hệ giá trị Chân –Thiện – Mỹ là căn cốt, tiêu biểu và biểu hiện tập trung chất lượng của một nền vănhóa
Giá trị không phải là sản phẩm chủ quan của từng cá nhân hay nhóm người
mà là chuẩn mực trong đời sống cộng đồng, kết tinh của sự đánh giá và xác nhậntrong tiến trình lịch sử đã được thực tiễn kiểm nghiệm và xác nhận là phù hợp vớiyêu cầu tồn tại của con người và xã hội loài người Giá trị là một phạm trù Ngườibiểu hiện sự nhân đạo, văn minh, bản chất khoa học và cách mạng trong quá trìnhphát triển con người Giá trị là thành quả sáng tạo mang tính chủng loài được từngquốc gia, dân tộc, cộng đồng người, tập thể, cá nhân giữ gìn và phát huy trong đờisống xã hội hiện thực Giá trị được chủ thể nhận thức theo nhu cầu của nhân cách
và thúc đẩy hành động thực tiễn chiếm lĩnh nó
Hiểu một cách ngắn gọn và toàn diện, văn hóa là một chỉnh thể phản ánhtoàn bộ đời sống xã hội, thể hiện trên ba mặt cơ bản:
(1) Thế giới giá trị vật chất - tinh thần Những giá trị được kết đọng trong
vật thể và phi vật thể Vật thể: công cụ lao động, tiện nghi sống, di tích lịch sử,công trình kiến trúc, v.v Phi vật thể: giá trị tinh thần, truyền thống dân tộc, hệchuẩn đạo đức, thẩm mỹ, pháp luật, khoa học, nghệ thuật, v.v
1 C Mác - Ph.Ăngghen: Toàn tập, T.42 Nxb, Tiến Bộ Mátxcơva, 1970, tr.115 (Bản tiếng Nga)
Trang 4(2) Thế giới năng lực người Sự chiếm hữu thế giới trong thế giới tinh thần,
sáng tạo lịch sử và khả năng ứng xử của con người Nội tâm hóa: nhận thức, trang
bị tri thức, tích lũy kinh nghiệm, rèn luyện kỹ năng hoạt động, (tích lũy năng lượngvăn hóa của chủ thể văn hóa); v.v Ngoại tâm hóa: phân thân chủ thể văn hóatrong hoạt động thực tiễn, lao động sáng tạo; hóa thân vào sản phẩm; thỏa mãn nhucầu Chân - Thiện - Mỹ Khả năng ứng xử giữa người và người, giữa con người vàthiên nhiên; ở đây, thể hiện thái độ, quan điểm, phương thức ứng xử; sự thể hiện lýtưởng, niềm tin, thị hiếu trong hoạt động
(3) Trình độ phát triển con người: Nâng vị trí con người lên cao so với thế
giới động vật Phát triển, hoàn thiện các phẩm chất Người: đức, trí, thể, mỹ mộtcách toàn diện và hài hòa Phát triển nhân cách với tư cách chủ thể văn hóa
Văn hóa bao giờ cũng gắn với văn hóa dân tộc, vì dân tộc là cái xác định bản
sắc văn hóa; do đó, văn hóa của dân tộc đậm tính dân tộc Dân tộc là bộ phận của
nhân loại: nhân loại là tổng hòa các dân tộc, trong dân tộc có cái chung của nhânloại; cho nên, văn hóa của dân tộc đồng thời chứa đựng các giá trị nhân loại (tínhnhân loại) Trong xã hội có giai cấp, văn hóa của một giai cấp mang hệ tư tưởnggiai cấp, thế giới quan, nhân sinh quan, lý tưởng, niềm tin, ý thức của giai cấp vàphục vụ cho đấu tranh vì quyền lực và lợi ích của giai cấp (tính giai cấp) Do cótính dân tộc, tính nhân loại và tính giai cấp, văn hóa mang cả trong mình nó cả tính
đa dạng, phổ biến và lịch sử cụ thể
Như vậy, Văn hóa là toàn bộ giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo trong lịch sử biểu hiện sức sáng tạo và năng lực cải biến tự nhiên, xã hội và bản thân mình theo hệ chuẩn Chân – Thiện – Mỹ trong những điều kiện lịch sử.
Trang 5b Khái niệm văn hóa chính tri
Với tư cách là nhân tố làm cho hoạt động chính trị được nhân văn, nhân đạo
và thẩm mỹ đã được Khổng Tử, Mặc Tử và Platon, Aristote và nhiều người ở thời
cổ đại đề cập đến Nội hàm của “Văn hóa chính trị” cũng được phát triển qua cácthời đại
Trong “Bách khao toàn thư khoa học và xã hội quốc tế” năm (1961), Pye
đã xem văn hóa chính trị là hệ thống thái độ, niềm tin, tổ chức đem lại ý nghĩa vàtrật tự cho quá trình chính trị; đưa ra những tiền đề cơ bản và quy tắc chế ước hành
vi của hệ thống chính trị; bao gổm lý tưởng chính trị và quy phạm vận hành củamột chính thể
Năm 1963, trong tác phẩm “ Văn hóa công dân”, Gabriel Almond (Mỹ)xem: Văn hóa chính trị là những định hướng, thái độ đặc biệt đối với hệ thốngchính trị, cũng như đối với vai trò của bản thân mình trong hệ thống ấy CònSidney Verba (Mỹ) cho rằng : Văn hóa chính trị là một hệ thống niềm tin kinhnghiệm và biểu tượng chuyển tải các ý nghĩa và các giá trị định hình nên môitrường trong đó các hoạt động chin trị diễn ra
Tuy nhiên, thuật ngữ “Văn hóa chính tri”, lần đầu tiên được sử dụng vàonăm 1956 Công lao việc tách lĩnh vực nghiên cứu này và nâng nó lên sự thừa nhậnkhoa học thuộc về hai nhà chính trị học người Mỹ là H.Almond và H.Paul Địnhnghĩa mà họ đưa ra tới ngày ngay vẫn có giá trị: “Văn hóa chính trị” là tập hợp cáclập trường và các xu hướng cá nhân của những người tham gia trong một hệ thốngnào đó, là lĩnh vực chủ quan làm cơ sở cho hành động chính trị và làm cho hànhđộng chính trị có ý nghĩa Và, cho rằng các định hướng cá nhân bao gồm:
(1) Định hướng nhận thức
(2) Định hướng tình cảm
Trang 6(3) Văn hóa chính trị là các giá trị và thái độ chính trị của các cá nhân
Dù tiếp cận như thế nào, văn hóa chính trị, trước hết, là những giá trị củachủng loài, đều hướng tới Chân - Thiện - Mỹ; cũng mang đầy đủ những phẩm chất
và các thuộc tính của văn hóa nói chung Tuy giá trị của văn hóa chính trị có sựthẩm thấu cao độ với giá trị của các hình thái văn hóa khác nhưng, văn hóa chínhtrị là sự thể hiện năng lực thực thi quyền lực và lợi ích của chủ thể nhất định
Với tư cách là một phương diện đặc thù của văn hóa trong xã hội có nhànước, văn hóa chính trị có các dấu hiệu đặc trưng cơ bản sau:
Một là, Văn hóa chính trị biểu hiện lực lượng bản chất người trong hoạt
động chính trị Lực lượng bản chất người là những phẩm chất xã hội của con người
được hình thành trên cơ sở những phẩm chất tự nhiên của mỗi người biểu hiện rathành những khả năng xã hội trong tửng điều kiện lịch sử cụ thể Trong lĩnh vựcchính trị, lực lượng bản chất người biểu hiện tập trung ở hệ thống giá trị của giaicấp trong tính chỉnh thể của dân tộc và chủng loài Đó là hệ thống mục tiêu chínhtrị cao đẹp - nhân đạo và văn minh; hệ thống quan điểm chính trị khoa học và cáchmạng; hệ thống phương thức hoạt động chính trị đem lại hiệu quả chính trị - xã hộicao
Trang 7Hai là, Văn hóa chính trị luôn mang bản chất của giai cấp của chủ thể.
Văn hóa chính trị là sản phẩm và công cụ trực tiếp phục vụ cho hoạt động đấutranh giai cấp, đấu tranh dân tộc Cho nên, văn hóa chính trị là một phạm trù lịch
sử, chỉ ra đời khi xã hội tồn tại giai cấp, xuất hiện đấu tranh giai cấp và cũng chỉtồn tại, phát triển trong chừng mực còn đấu tranh giai cấp - đấu tranh dân tộc Tuyvăn hóa chính trị của từng chủ thể xác định có chịu sự quy định bởi trình độ vănhóa của xã hội và của thời đại, đặc điểm lịch sử văn hóa của dân tộc… nhưng thếgiới quan giai cấp là nền tảng tư tưởng và giá trị giai cấp luôn giữ vai trò chủ đạotrong toàn bộ định hướng giá trị của chủ thể; nội dung cơ bản của những giá trị
mà chủ thể hướng tới bao giờ cũng mang khát vọng cho quyền lực và lợi ích củagiai cấp
Ba là, Văn hóa chính trị phản ánh quan hệ quyền lực chính trị Giá trị của văn
hóa chính trị thể hiện mối quan hệ quyền lực giữa các chủ thể chính trị (giai cấp vàchính đảng, tổ chức và thành viên … trong nội bộ giai cấp; quan hệ giữa các giai cấp
và nhà nước, nhà nước và công dân…; quan hệ giữa các nhà nước, các quốc gia dântộc, các tổ chức chính trị quốc tế… ) mà ở đó, tất cả đều thể hiện quyền lực chính trịcủa người này đối với người khác và ngược lại Tính quyền lực của văn hóa chính trịbiểu hiện tậ trung ở: hệ thống chuẩn tắc tổ chức chính trị và tổ chức xã hội, hệthống chuẩn tắc điều hành quản lý các lĩnh vực xã hội, hệ thống chuẩn tắc xử sựvới dân chúng; hệ thống các mối quan hệ chính trị giữa các thành tố cấu thànhchính trị, quan hệ giữa các lĩnh vực hoạt động chính trị, quan hệ giữa chính trị vớimôi trường (kinh tế, văn hóa, xã hội); hệ thống chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn,trách nhiệm của tổ chức chính trị, con người chính trị, công dân mà tất cả khôngthể làm khác được
Bốn là, Văn hóa chính trị là sự tổng hòa tất cả các hình thái văn hóa cơ bản
của xã hội Văn hóa chính trị là kết quả của sự thâu thái toàn bộ các hình thái văn
Trang 8hóa khác vào trong nó và thâu hóa những giá trị ấy thành những giá trị mang tínhđộc đáo của riêng mình Giá trị của văn hóa chính trị, khi biểu hiện ra bên ngoàinhư là sự tập trung một cách cô đặc nhất, tinh túy nhất toàn bộ sự phát triển vănhóa của chủ thể Cho nên, giá trị của văn hóa chính trị luôn bao chứa trong mình nókhông chỉ là cái chính trị mà còn có cả cái đạo đức, cái khoa học và cái thẩm mỹnữa Một giá trị của văn hóa khác chưa hẳn đã mang tính chính trị nhưng bất kỳ giátrị nào của văn hóa chính trị cũng không thể không mang giá trị đạo đức, giá trịthẩm mỹ và cả tri thức khoa học ở mức độ cần thiết Chính vì vậy mà văn hóachính trị luôn tồn tại và phát triển như là một chỉnh thể quyền lực chính trị ngàycàng tiệm cận sự giải phóng tối cao và phát huy một cách tự nhiên các lực lượngbản chất Người của con người
Năm là, Văn hóa chính trị rất phức tạp trong việc xác định chân giá trị Các
chủ thể đối kháng trong một cuộc vận động chính trị thường nhìn nhận những tiêuchí chung để xác định giá trị văn hóa của các sự kiện chính trị theo khát vọng choquyền lực và nhu cầu về lợi ích của giai cấp hay dân tộc mình Khó có một sựtương thích về quan điểm giữa những người có lập trường và lý tưởng xã hội khácnhau đối với khía cạnh văn hóa của các vấn đề chính trị Không những thế mà ýthức hệ giai cấp còn xâm nhập vào và nhiều khi đến mức chi phối trong việc xácnhận các giá trị đạo đức, giá trị thẩm mỹ và thậm chí cả tri thức khoa học nữa.Thực tiễn cho thấy, giá trị văn hóa của nhiều sự kiện chính trị lớn trong lịch sử củanhân loại không chỉ được những người đương thời nhìn nhận hết sức trái ngượcnhau mà còn cả những người của thời đại sau cũng có sự đánh giá rất khác nhau
Vậy, Văn hóa chính trị là sự biểu hiện lực lượng bản chất người trong quá
trình thực hiện quyền lực của giai cấp với tính chỉnh thể dân tộc và chủng loài theo tiến trình lịch sử
Trang 92 Cấu trúc, biểu hiện, chức năng và phân loại văn hóa chính trị
a Cấu trúc của văn hóa chính trị
Cấu trúc của văn hóa chính trị được xác lập trên nền tảng của phông vănhóa Phông văn hóa là toàn bộ trí thức và kinh nghiệm mà chủ thể đã tích lũy được
Đó là những tri thức khoa học tự nhiên, khoa học xã hội, khoa học chuyên sâu;hiểu biết và kinh nghiệm ngành nghề, kinh nghiệm sống mà trên đó, những phẩmchất của văn hóa chính trị hình thành và phát triển Cấu trúc của văn hóa chính trị
là tổng hòa các thành tố và các mối quan hệ giữa chúng hợp thành chỉnh thể thựchiện chức năng tư tưởng của chính trị
(1) Thế giới quan chính trị Thế giới quan chính trị là toàn bộ quan điểm và
quan niệm của chủ thể về sự phát triển chính trị thế giới, về bản thân mình, về vị trícủa mình trong thế giới đó Qua nhận thức thế giới, chủ thể tự xem xét chính bảnthân mình để xác định mục đích, ý nghĩa hành động chính trị của mình và lựa chọncon đường và cách thức hành động để đạt mục đích, ý nghĩa đó Thế giới quanchính trị là hạt nhân liên kết toàn bộ các thành tố lại thành một chỉnh thể văn hóachính trị
(2) Lý tưởng chính trị Lý tưởng chính trị là hình ảnh hoàn mỹ về chế độ
chính trị ở tương lai Nó quy định hướng đích của văn hóa chính trị, biểu hiện mụctiêu mà từng hành động và toàn bộ hoạt động chính trị của chủ thể để vươn tới.Không những thế mà lý tưởng chính trị còn quy định sự phát triển tư tưởng, tìnhcảm, định hướng giá trị và ý chí chính trị của chủ thể
(3) Hệ tư tưởng chính trị Hệ tư tưởng chính trị là hệ thống quan điểm và
quan niệm về lợi ích của giai cấp đã được đúc kết thành hệ thống lý luận chăt chẽ.Thể hiện lập trường chính trị, bản chất chính trị của lực lượng chính trị Nó quyđịnh và thấm nhuần trong toàn bộ đường lối, chủ trương phương thức hiện thực
Trang 10hóa quyền lực và lợi ích của chủ thể Hệ tư tưởng quy định bản chất văn hóa chínhtrị.
(4) Tri thức chính trị Tri thức chính trị là sự hiểu biết của con người về
chính trị - hạt nhân của văn hóa chính trị Đó là chỉnh thể về số lượng và chấtlượng lý luận và kinh nghiệm chính trị đã tích lũy được Xét trong bản thể và tínhkhuynh hướng thì trình độ lý luận chính trị giữ vai trò chi phối vì nó khái quát kinhnghiệm thực tiễn để nâng lên tầm của cái phổ biến, vạch ra được những nhân tốmang tính bản chất và quy luật ẩn giấu đằng sau những tri thức kinh nghiệm đãđược tích lũy Còn tri thức kinh nghiệm lại làm cơ sở, làm tiền đề cho sự tiếp thụ,
sự khái quát thực tiễn thành lý luận đồng thời chính tri thức kinh nghiệm là chiếccầu nối giữa lý luận và thực tiễn, cũng là điều kiện tiên quyết để chủ thể tiến hànhhoạt động chính trị Trong đó, tri thức thuộc về bản chất, quy luật và kinh nghiệm,phương thức chính trị mang tính nghệ thuật cao đóng vai trò nòng cốt
(5) Truyền thống chính trị Truyền thống chính trị là những giá trị chính trị
của các thế hệ trước tạo ra, được các thế hệ sau lưu giữ, kế thừa và tiếp tục pháthuy trong thực tiễn - quy định bản sắc của văn hóa chính trị Truyền thống kíchthích mạnh mẽ đến việc hình thành và phát triển động lực chính trị của chủ thể
mà nhất là khi gặp khó khăn thì truyền thống càng trỗi dậy mạnh mẽ hơn bao giờhết như sức mạnh hiện thực để chủ thể vượt qua tất cả Không những thế, truyềnthống còn là nhân tố cực kỳ quan trọng quy định bản sắc việc lựa chọn phươngthức, phương tiện… hành động chính trị
(6) Niềm tin chính trị Niềm tin là sự thuyết phục về chính trị - sức mạnh của
văn hóa chính trị Niềm tin chính trị biểu hiện ở sự trung thành với lý tưởng, vớiđịnh hướng chính trị đã lựa chọn Niềm tin tạo nên sự kiên định lập trường, quyếttâm hành động hiện thực hóa mục tiêu chính trị đến cùng trong bất kỳ tình huốngnào Niềm tin chính trị là kết quả của một quá trình nhận thức đúng đắn, sâu sắc
Trang 11quyền lực và lợi ích của giai cấp hay dân tộc cùng con đường, phương thức để hiệnthực hóa chúng
(7) Đường lối chính trị Đường lối chính trị là một hệ thống những quan
điểm, phương hướng, chủ trương, chính sách để hoạt động chính trị thực tiễn.Đường lối không chỉ là kết quả tất yếu của toàn bộ sự phát triển văn hóa chính trị
mà đến lượt mình, đường lối còn quy định trở lại phương hướng phát triển văn hóachính trị của chủ thể Đường lối chính trị chỉ ra con đường, giải pháp, biện phápthực hiện mục tiêu chính trị; quy định toàn bộ hoạt động chính trị cụ thể của chủthể; cũng là nhân tố khởi đầu quyết định thành bại của hoạt động chính trị thựctiễn
(8) Phương pháp chính trị Phương pháp chính trị là cách thức tổ chức thực
hiện quyền lực chính trị - cách thức thể hiện của văn hóa chính trị Phương phápchính trị làm cho tư tưởng chính trị biến thành hiện thực; tất cả những ý tưởngchính trị đều phải thông qua phương pháp chính trị mới thành hiện thực Phươngpháp chính trị tinh tế mang tính nhân văn cao, đem lại hiệu quả chính trị - hội lớnđược gọi là nghệ thuật chính trị
(9) Phương tiện chính trị Phương tiện chính trị là toàn bộ công cụ vật chất
và tinh thần mà chủ thể sử dụng trong hoạt động chính trị Phương tiện chính trị làđiều kiện để tổ chức và hoạt động chính trị Phương tiện chính trị gắn liền vớiphương pháp chính trị; cũng là nhân tố không thể thiếu để thực hiện tư tưởng chínhtrị Phương tiện chính trị góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động chính trị thực tiễn;cũng thể hiện sức mạnh và trình độ nhăn văn của văn hóa chính trị
(10) Phông văn hóa
+ Kiến thức phổ thông
+ Kiến thức khoa học chuyên ngành