PHAT TRIEN CON NGl/dl VIET NAM NHIN TLf GOC DO GIAO DUC GIAI DOAN NAM 2001 2010 DAO THI MINH HUONG* 1 Tang chi tieu cong cho giao due va cam ket cua chinh phu ve gido due cho moi ngudi md rong co hoi[.]
Trang 1PHAT TRIEN CON NGl/dl VIET NAM
NHIN TLf GOC DO GIAO DUC GIAI DOAN NAM 2001 - 2010
DAO THI MINH HUONG*
1 Tang chi tieu cong cho giao due va cam ket cua chinh phu ve gido due cho moi
ngudi - md rong co hoi tiep can giao due nham nang cao nang Iuc cho mpi ngudi la
don bay de \ i e t Nam cd budc tien ldn vk gido due trong thdi ky doi mdi, va qua dd
tdc dpng tich cue den phdt trien con n g u d l Mac du co nhi8u tiSn bp, n h u n g chi sd
gido due da tang cham lai so vdi giai doan trudc va dong gop it nhdt vao tang
t r u d n g chi sd HDI trong thoi gian qua, so vdi dong gdp cua cdc chi sd cdn lai la
tang t r u d n g kinh te va tudi tho trung binh
Chi tieu cho gido due cua Vift Xam cao hon so vdi cac nudc frong khu vuc da tang
tu 15.5% nam 2001 len 20% nam 2008' Tang trudng kinh tS (TTKT) dn djnh, Nhd
nudc tang ddu tu de phat trien \ a dau tu cho gido due, ddo tao Tinh toan he sd co gian
chi ngdn sdch cho giao dye, ddo tao theo tang trudng kinh t l giai doan tu nam 2001
-2014 ciia tdc gid Nguyen Thi Tam cho thay tdc dp TTKT tang 1% thi chi cho gido due,
ddo tgo tang len dang ke: nam 2002 chi ngdn sdch cho gido dye tang 5.66%, nam 2003
tang 7.68% \ a nam 2007 tang 9,53% nam 2010 tang 0.49%, nam 2012 tang 1,29%,
nam 2014 tang 0,16% (Ngincn Thi Tdm 2015)
Vift Nam Id qudc gia dgt dupc Muc tieu Thien nien ky \ e gido due sdm hon so vdi
ke hoach cung nhu cd budc tien idn ve giao due so vdi cac nudc dang phat trien cd
cung muc thu nhdp binh qudn dau ngudi thdm chi sanh ngang mdt sd nudc cd muc thu
nhdp ddu ngudi cao hem Vift Nam da rdt nd luc de md rgng khd nang tiep can gido due
cho tdt cd mpi ngudi \ a ddm bdo chat lupng gido due thdng qua cac tieu chudn chdt
lupng tdi thieu dupc thiet lap tu trung uong, \ a nhung dieu nay da ddng gdp tao nen uy
lin cua Vift Nam, ti le ndy cao hon cdc nudc khac, ke ca cdc nudc giau cd hon Vift
Nam (WB 2014) Sd lifu thdng ke cho thdy ti If nhdp hpc dung tudi cap tieu hpc cua
Viel Nam cao hon tai cd cdc nudc cdn lgi trong bang 1; dan sd tu 15 ludi trd len biel
dpc, bidt viet cua Viet Nam thdp ban Malayxia vd Singapo dung cung hang vdi Thai
Lan Bruney cao hon Philipin Indonexia cao hon ban Campuchia va Ldo (Bang I)
* TS.: Vien Nghien cuu Con ngucri, Vien Han lam Khoa hpc Xa hoi Viet Nam
' Nam 2008 long chi tieu ciia toan xa hpi cho giao due bang 6.5% GDP, trong d6 chi tir ngan sach nha
nuoc chilm 86% (tirong dutmg 5,6% GDP) va bang 20% tong chi tieu chinh phii
Nghien ciiu Con ngadf soTfTT) 2015 3
Trang 2Bang 1: So sanh mot so chi so giao due ciia Viet Nam \a
Ten nuoc
Malayxia
Singapo
Thai Lan
Bruney
Viet Nam
Philipin
Indonexia
Campuchia
Lao
T i l e
biet dpc
biet viet
tren 15 tuoi
Nam
98,5
96,0
95,9
95,8
95,8
93,1
94,9
85,8
80,0
Nu 98,5 96,0 92,6 91,5 91,4 93,7 88,0 67,7 66,6
Ten nuac
Viet Nam Singapo Indonexia Campuchia Bruney Thai Lan Mien Dien
mot s8 niro'c Dong Nam A
Ti le nhap hpc dung tuoi cap tieu hoc Nam 95.5 94.9 93.8 93,2 89.6 90,0 82,7
Nu 94,5 94.4 93,5
92 87,7 86,0 81,6
Ngudn Viel Nam Tong diiv fra dan w va nha a nam 2009 (mdu 15%): cdc mrac khde Tong CIIC Thdng ke (TCTK) 2011: ASEAN- Slalislicai Yearbook 2008
Bang chung tu khdo sat STEP (Skills Toward Employment and Productivity) mdt ldn nua khang dinh khd nang vupt trdi cua ngudi lao dpng Vift Nam trong the hien ky nang dpc, viet so vdi nhung ddng nghifp cua minh khdng chi d Ldo Id ddt nudc ngheo hon, md cdn so vdi cd Bolivia vd Sri Lanka la cac qudc gia gidu cd hem Bang chung mdi ndy cung cd them cdc phdt hifn cua phdn nghien cdu ddnh gid - so sanh hpc sinh trong khudn khd cua du an nghien cuu "Nhdng cupc ddi tre tha - Young Lives" Ket qua tu du an nay cung cho thay hpc sinh Viet Nam d cdc Ida tudi khac nhau hpc loan tdt hon so vdi hpc sinh cung tudi d An Dp, Ethiopia va Peru (Rolleston, James and Aurino sap phdt hdnh) Nhu vdy cd the ndi rang, mac du vdn cdn tdn lgi nhung bat binh dang nhung hf thdng giao dye co bdn cua Viet Nam da td ra khd thanh cdng trong vifc cung cap cac ky ndng co bdn thiet yeu eho phan ldn hpc sinh cua minh
Hf lhdng gido dye ngdy cdng dupc td chuc sau, rdng vdi cdc hf ddo tao da dang tu mdm non tieu hpc den dai hpc, ddo tgo nghe vd gido due chuyen nghifp Vifl Nam da
cd dupc nhiing lien bp dang ke irong viec dat dupc phd cap gido due lieu hpc khi li If
Vilt Nam da tham gia du an khao sat do luong ky nang c6 ten goi Ky nang huong den Vi^c lam va Nang suat (Skills Toward Employment and Productivity - STEP), la mpl dir an thu thap thong tin vi kJ nang cua iuc lugng lao dong a nhiSu qu6c gia tren th§ gioi, trong do Viet Nam tinh Van Nam - Trung Nam dugc thu thap v^o cu6i nam 2011 va nam 2012 S6 lieu STEP co tir hai khao sat la kh^o sat hf gia dinh va khao sat ngucri sii dung iao dpng Hai khao sat nay d^t muc tieu thu thSp thong tin ve cung va cSu
ky nang cua nguofi dan of Tp H6 Chi Minh va Ha Npi Ca hai bang khao sat hg gia dinh va nguiri sir dyng lao dgng co cung cac khai nilm vi ky nSng va dinh nghTa do d6 d& lieu cho phip chiing ta lam phan tich
ve nhGng trcr ngai doi voi ky nang xet tir ca hai phia cung va cau
, Nghien ctiu Con nguai s62(77) 2015
Trang 3nhap hpc hang nam giai doan td nam 2001 - 2010 cua cdc cap giao due phd thdng tang
len vd dgt muc cao Nam 2009 ti le nhap hpc dung tudi cua cdp tieu hpc va trung hpc co
sd luong ung Id 95,5%, 81,4% va 53,1% la trung hpc phd thdng, khoang 15,1% dan sd
hpc eao dang vd dai hpc (Bdng 2)
Tang ti If hpc sinh nhap hpc edc cdp dung tudi, tang ldng sd nam den trudng da ddn
ddn viec Vift Nam cd nhidu tien bd ddng ke trong viec cdn bdng ti le nhap hpc va ti If
tdt nghifp d cap tieu hpc, nhu: Ti If dan sd tu 15 - 18 tudi bd hpc cd xu hudng giam ro
ret, tu 22% nam 1989 xudng 17,1 % nam 1999 va cdn 15,5% trong nam 2009; ti If hodn
thdnh lieu hpc Id 87,3%, trong dd 27,6% tdt nghifp tidu hpc, 23,7% tdt nghifp trung hpc
CO sd va 20,8% tdi nghiep trung hpc phd thdng trd len vdo nam 2009 vd ti If ngudi dan
tu 15 - 24 tudi bidt dpc bidt vidl tang len dang kd gida cdc nam 1989, 1999 vd 2009
tuong ung Id 87,3%, 90,3% vd 93,5%; ti If nhdp hgc linh d cdp tilu hoc cua tre em trai
va tre em gai chi chenh nhau 1% (TCTK, 201 la) Khoang each vh ti le ngudi dan trong
dp tudi biet dpc, biet viet giua nam vd nu, cdc vung mien, nhdm dan tpc va nhdm kinh
te xd hdi cd chieu hudng thu hep Iai Nhung lien bd nay trong gido due dupc xem nhu
tien bd trong vifc ddu tu vdo vdn con ngudi va la budc tien quan trpng dd Viet Nam dal
dupc vd duy tri lang trudng ben vdng trong tuong lai Kinh nghifm thuc tien cho thdy,
hdu nhu tdt cd cac qudc gia dat dupc su phdt Irien ben vung ve Ihu nhdp dku cd sy gia
tang ldn trong giao due vd ddo tao Iuc Iupng lao dpng cua hp theo Id trinh nhu: 1) trudc
tien, gido dye lieu hpc dupc phd cap; 2) sau dd, gido due trung hpc md rdng nhanh
chdng va 3) cudi cung, con cdi cac gia dinh cd thu nhdp trung binh va ngheo hon ciing
bat ddu vdo hpc dai hpc Bang chung ve mdi lien he mat thiel gida cdc khoan dau tu vdo
vdn con ngudi, dac biet Id gido due va tang trudng Id rat ro rdng do phat trien kinh te tuy
thude nhieu vdo nhung tien bp ve tri Ihuc cdng nghe vd khoa hpc, trong khi dd tich luy
vdn con ngudi chinh Id tich luy Iri thdc, nang luc vd cdc ky nang Kinh nghiem cua gan
mdt fram qudc gia Id nam 1960 cho thdy, cdc khoan ddu tu gido dye nam 1960 la mdt
bien sd quan trpng gidi thich cho muc tang trudng sau do ve thu nhdp binh qudn theo
dau ngudi (Baro Robert J., 1989) Nhieu bang chdng kha chi tiet cung chi ra rang cac
nudc lang trudng nhanh hon khi giao due va cdc ky nang khac phong phu hon
Ben cgnh lien bp ve li If nhdp hpc li le ldl nghiep cac cap, ky nang co bdn cua hpc
sinh, mpt tien bd khde Hen quan den binh dang eo hdi Irong phdt trien con ngudi Id
chenh Ifch ve ti If nhdp hpc d cac cap tieu hpc vd Irung hpc giua hd giau vd ngheo, khu
vyc ndng thdn vd thdnh thi da dupc thu hep Igi dang ke trong giai doan tu nam 2001
-2010 Mang Iudi giao due phai trien rdng khap cung vdi cac chinh sdch hd trp gido due la
eo sd dd fre em cd co hpi di hpc nhieu hon (Bang 2) CJ bdc tieu hpc, ti If nhdp hpc da
gdn dat muc dp phd cap giao due cho tdt cd cdc ddn tpc, vung mien, nhdm thu nhdp,
mdc dil vdn edn dd nhiing khde bift quan trpng giua cac nhdm dan tdc thieu sd va da sd
cung nhu gida ehinh cdc nhdm thieu sd
Trang 4Bang 2: Ti Ie nhdp hoc dung tudi cac cap
theo mpt sd dac t r u n g kinh te - xa hpi, nam 2009
Dac diem
Chung
Thanh thi
Nong thon
Kinh
Tay
Thai
Muong
Khmer
Mong
Ngheo nhat
Ngheo
Trung binh
Giau
Giau nhat
Tieu hpc
95.5
97.2
94.9
97.0
97.5
92,7
95.7
86.4
72.6
88.9
95,3
97,0
97,5
98,3
Trung hpc
c a s a 81,4 88.0 80,6 86.7 87,6 73,3 83,3 46,3 34,1 59,0 78,7 86,7 89,6 94,9
Trung hpc pho thong 53.1 68,4 52.8 61.8 55,5 29,9 41,4 15,4 6,6 23,2 44,2 56,1 64,6 82,3
Cao dang 6.0 12,9 3.7 7.7 3,0 1,6 1,3 0,9 0,2 0.3 1,8 7,8 8,6 11,6
Dai hoc 9.1 10,1 23,3 3,0 3,2 1,1 1,7 1,1 0,2 0,3 1,0 5.5 10,6 26,3
Nguon: TCTK, Tong dieu tra Ddn TO va Nha & Viet Nam 2009 Gido due a Viel Nam:
phdn lich cdc chi s6 chu yeu, Ha Noi, 201 la
Cung voi tien bp cua chi so Icinh te va xa hpi khac, tang trucmg chi so giao due dong gop mpt phan quan trpng trong viec nang vi the cua Viet Nam trong bang x8p hang chi
so phat trien con nguoi (HDI) the giai va khu vuc qua cac nam Tuy vay tang truang ve chi so giao due duong nhu da cham lai trong thap ky qua, dac biet trong giai doan ttr nam 2004 - 2012 (Dao Thi Minh Huong, 2014) Chi s6 giao due voi muc khcti diSm kha cao vao nam 1992, tang vai mtic dp cao vao cac nam sau va c6 xu huang giam dSn N8u trong suot giai doan tir nam 1999 - 2012 chi s6 nay tang 4,8%, thi giai doan tir nam
1999 - 2004 tang khoang 3 % va giai doan tit nam 2004 - 2012, chi s6 nay chi tang khoang 1,8% Chinh vi vay dong gop ciia chl s6 giao due vao chi s6 HDI da giam din tit 25,9% trong giai doan tir nam 1992 - 1996 xudng con 12,9% trong nam 2012 va dong gop it nhfe vao tang trucmg chi s6 HDI trong thai gian qua, khi so sanh voi d6ng gop cua cac chi so con lai la tang trucmg kinh tS va tu6i thp trung binh (UNDP, 2011; VASS, 2014) Sau g k 15 nam (tir nam 1999 - 2012), chi s6 HDI tang truang 15,5%, tii 0,651 len 0,752, thi chi so giao due chi dong gop 2% vao su thay ddi nay, trong khi tang trucmg kinh te dong gop 9,4% va chi s6 tu6i thp la 4 , 1 % NSu chi xet rieng HDI nam
2012, chi so kinh tS dong gop 60,9%, chi s6 tu6i thp dong gop 26,3%, chi s6 giao due dong gop 12,9% (Bang 3)
Trang 5Bdng 3: Ddng gop tang trudng kinh te vao thay ddi HDI
trong giai doan tu nam 1999 - 2012
Toan quoc
Tuoi thp
trung binh
Chi so
giao due
Chi so
thu nhap
Chi so
HDI
2012
0,801
0.841
0,615
0,752
2008
0,794
0,830
0,559
0,728
2004
0,782 0,826 0,496 0,701
1999
0,721 0,803 0,430 0,651
Thay doi 1999-2012
(%)
11.1%
4.8%
42.0%
15,5%
Dong gop cac chi so vao thay d6i (%) 4,1%
2,0%
9,4%
15,5%
Dong gop cac chi so thanh phan vao HDI 26,3% 12,8% 60,9% 100%
Nguon: Tinh lodn cua Trung ldm phdn tich die bdo Vien Hdn Idm Khoa hgc Xd hgi Viet Nam trinh bdy tai Hgi thdo "Tdng truong kinh le vi ldng intdng bao trum ", Hd Noi, thdng 5/2014
Tdc dp tang cham Iai cua chi sd giao due so vdi giai doan trudc do lien bp li If nhdp hpc chung cdn ban che vd ddy la mot trong nhiJng nguyen nhdn khien ehi sd HDI Viet Nam tang cham lai"' Day Id dieu can quan tam do tam quan trpng cua giao due trong phdt Irien con ngudi vd da dupc khang dinh Id mdt trong nhung uu tien trong phdt trien kinh le - xa hdi lu nam 2011 - 2015 vd chien lupc phat trien kinh te - xa hpi giai doan tu nam 2011 - 2020 cua Viet Nam
2 Bat binh dang trong co' hpi tiep can gido due cung nhu bat binh dang doi vdi
CO hpi phdt trien con ngudi d Viet Nam van tiep dien, cho du tinh trang nay co gidm di nhu la ket qud cua viec tang chi ngan sach cho giao due tieu hoc, mien gidm hoc phi cho nhieu doi tupng trong do c6 cdc hp ngheo Ben canh nguyen nhan
de nhan thay cua bat binh dang co hoi tiep can gido due, nhu: thieu trudng Idp, trang thiet hi gido due d vung sau, viing xa; trinh dp gido vien khdng ddng deu giua ndng thdn va thanh thi vd viec khd thu hut gido vien d vung kho khan; cac rao can xuat phdt td ngdn ngu va djnh kien xd hpi, thi chi tieu cao cua hp gia dinh cho giao due vd tang len theo cap hpc Id nguyen nhdn quan trpng cua bat binh dang CO hpi tiep can gido due va su khac biet trong hpc van va trinh dp chuyen mon cua ngudi lao dong
' Vi?t Nam co ti 1? biit chO cao, gin dat mirc pho cap tilu hoc va hau nhu khong con khoang each ve gioi
a c^p tiiu hoc va trung hoc co so Tuy nhiln, nhirng chi so giao due chinh khac co rat it cai thiln tir dau
nam 2000 Vi dy nhu trong khi ti l§ bilt ch& a nguoi lon tiip tuc tang trong giai doan tii nam 2000 - 2008 thi ti 1? nhap hgc chung vin khong thay doi Trong thap ky qua, so nam di hoc chi t3ng nhe va mac du so
nam di hpc trung binh tang lln, t6c dp tang van ihdp hon mot so nuac khac a khu vyc Dong Nam A Nghien ciiu Con ngu& s6 2(77J 2015
Trang 6He thdng gido due ngdy cang md rdng vh pham vi vd chuang frinh dao tao cung vdi
chinh sdeh ho trp gido dye da Iam gidm su bdt binh ddng vd co hdi tiep can giao due ciing nhu kdi qud gido due d Viet Nam, nhung vdn cdn cd su khac bift ldn gida cdc dan tpc, nhdm kinh Id xa hdi vd cac vung midn khac nhau trong khd nang tilp can gido dye d tdt cd cdc cdp Khoang each chenh lech nay cang md rdng ban d cdc cdp hpc cao ban (Bang 2) Su khac biel ndy Id rdt quan trpng, cd dnh hudng true tidp den phdt trien con ngudi do mdi quan he chat che giira gido due bdc cao vdi cdc ky ndng edn thiet vd co hpi vifc lam cting nhu thu nhap
Ci cdp qudc gia ti If nhap hpc tidu hpc dung tudi gdn nhu Id phd cap thi cho den nam
2009 vdn cdn nhidu dja phucmg co ti If nhap hpc ti6u hpc dung tudi thap vd ti If hoan thdnh bdc tidu hpc chi dat dudi 70%, di8u nay cd thS Id do nhidu tre em phdi hpc lai hoae ngdng hpc rat sdm (TCTK, 2011 a) Gido dye ldi thiSu (trung hpc co sd) da dat dupc d cdp qudc gia, song tai nhieu huyen mien nui, dan tdc thieu sd, ket qud cdn thdp, mpt bp phdn con em hd ngheo, hd ddng bao dan tdc chua cd dieu kifn den trudng (Bdng 2) Hay nhu nam 2010, li If hpc sinh di hpc tidu hpc Id ngudi dan tpc thieu sd chi dat 80,4% {frong khi
cd nudc dgt tren 97%) trung hpc co sd chi dal 61,7% (cd nudc dat 83%) vd trung hpc phd thdng dat 37,3% (cd nudc dat 50%>) Mpt sd vung ddn ldc thieu sd cd ti If ngudi tu 15 ludi frd len mu chu khd cao, len den 42% So sdnh ti If di hpc ehung cua cdp Irung hpc co sd
va trung hpc phd thdng theo cdc nhdm thu nhdp cho thdy ti If di hpc cua tre em thupc nhdm hd ngheo han thi thap hon so vdi cac nhdm hp cd thu nhdp cao hon Tuong tu, ti If
di hpc d ndng thdn thdp hon so vdi d thdnh Ihi [ILSSA, 2012, Tr 63] Trong dd tre em ddn tdc thieu sd cd li le bd hpc cao hon ddng ke, vdi hdu het cac trudng hap bd hpc xdy ra trong qua trinh chuyen tiep tu tieu hpc Ien trimg hpc ca sd, vd tu trung hpc ca sd Ien trung hpc phd thdng Dieu ndy dac bift dung vdi fre em gdi ddn ldc thieu sd do phdi ddi mdt vdi dinh kien ve phdn bift gidi, do quy dinh ve chuc nang phy nu frong gia dinh
Ti If bd hpc cao, ti Ie nhdp hpc thap d cac cap trung hpc phd thdng va mpt sd bgc hpc cao hon d cdc nhdm ndng thdn, nhdm dan tdc thieu sd vd nhdm ngudi ngheo, nhirng nhdm md ndng nghifp truydn thdng gan nhu giu vai trd chu dao trong thu nhdp hp gia dinh O do, md hinh lieu bieu Id cd tuang ddi nhieu con vd ddu tu rdt it cho moi dua con Li do Id bd me cd thu nhap thdp, vd lgi gido due vd cac loai ddu tu khde cho vdn con ngudi deu td ra khdng mdy hieu qua trong nhimg mdi trudng nhu vdy, trong khi tre
em CO the ddng gdp vao kinh te gia dinh ngay tu khi cdn chua trudng thanh thdng qua vifc tim kiem cdng vifc don gidn, khdng ddi hdi ky nang, kien thuc trong cdc Imh vuc san xuat va dich vu tgi cdc thanh pho vd ihi Irdn Idn can
Cd mdt sd nguyen nhdn eua bat binh dang co hpi tidp can gido dye rdt de nhdn thdy, nhu: thieu trudng Idp, trang thiet hi gido dye tgi cdc vung sdu, vung xa; trinh dp gido vien khdng ddng deu giiia ndng thdn vd thdnh thi vd viec khd thu hut gido vien d vung khd khan; cdc rdo can xudt phdt Id ngdn ngir vd dinh ki§n xd hdi nhu vifc cdc chuang trinh hpc da dupc chudn hda tren todn qudc vdi vifc sd dyng tidng Vift ldm ngdn ngQ- chinh nen nhdm ddn ldc thieu sd bi bdi Ipi vd khd khan khi tidp can cdc chuong trinh gido dye
g Nghien ciiu Con ngudi s62(77) 2015
Trang 7(Yoimg Lives, 2005) Tgi cdc khu vyc vung cao, dac biet Id mien nui phia Bac, Irudng
trung hpc phd thdng Ihudng cdch xa khu vuc sinh sdng cua cpng ddng ndng thdn, hpc
sinh thudng phdi d ndi tru chu khdng di ve hdng ngdy dupc Ben canh dd, cd nguyen nhan
khdng kem phdn quan trpng khien cho vifc tiep can gido due cda cac nhdm dan sd yeu the
ngdy cdng trd nen thieu tinh khd thi la gdnh nang chi tieu cho giao due, dac bift Id d cac
cdp sau tidu hpc Thdng ke cho thdy trong nam 2010, chenh lech vh ti If nhap hpc cdp
trung hpc phd thdng tiep tyc cao, ve hodn cdnh kinh le vd trinh dp hpc vdn cua phu huynh
(WB, 2011) la yeu td quyet dinh lifu cdc em cd dupc hpc d bdc cao hon hay khdng
Tuong tu, hoan canh gia dinh giup Iy gidi mdc dp chenh lech gdn 140 ldn frong giao dye
rd dai hpc frd len giua nhdm gidu nhat vd ngheo nhdl^ (Bdng 4) Nhimg nhdm vdi cac gia
dinh nhd thudng chi tieu rat nhieu cho vifc gido due vd dao tao mdl dda eon, trong khi
nhdng nhdm vdi cac gia dinh ldn chi lieu it han rdt nhi8u Do do khdng cd gi nggc nhien
khi nhung dua fre thudc nhdm thanh Ihi, kha gid vdi md hinh cdc gia dinh nhd vd nhiing
khodn ddu tu idn vdo con ngudi phdt trien dac bifl nhanh hon trong hpc vdn vd lidn xa
hon trong hf thdng thu bac cdng vifc - thu nhgp so vdi nhimg dua tre thudc nhdm khde
Theo sd lieu lhdng ke, ngudi ddn Vifl Nam dang phdi frd lien tm cho giao dye d mdc
cao nhdi so vdi cdc nudc khac irong khu vuc Chi lieu tu hd gia dinh da lang manh ddi vdi
tdt ed cdc vung, cdc nhdm kinh te xa hdi va udc tinh chiem ldi 37% chi lieu chimg cho
gido due Mac du lang manh ve gia tri tuyet ddi (lang 44%, tu 1.280.300 ddng nam 2004
len 1.844.000 ddng ndm 2008 - theo mdc gid 2008), nhung ti If chi lieu tu khu vuc tu
nhan dd giam d tdt cd cdc bdc hpc do chi tieu cdng cho gido due ciing tang Ien (UNDP,
2011) Ti If chi tieu tu hp gia dinh trong chi tieu chung cho giao due ldng Ien d cdc bdc
hpc cao hon Chinh sach Nhd nudc Viet Nam mien hpc phi vdi cdp lieu hpc nhimg sd lien
chi cho cap hpc nay tu lien tui ngudi ddn chiem den 17,5% va tang Ien 50% trong gido
due dgi hpc Ddu tu hp gia dinh cho gido dye tiep luc tdng d cdp hpc cao ban, phan dnh
mpl hinh thai bat binh dang md se Idm gia tang bdt binh dang ve ket qua trong luong Iai
Co su khac bift ldn trong chi lieu eho giao due giua thanh thi va ndng thdn giiia cdc
vung, nhdm ddn tpc vd nhom kinh te xa hpi Su khac biet ndy the hifn ca d gid tri tuyft
ddi CLia chi tieu thuc cua hd gia dinh cho gido due ti trpng trong chi tieu binh quan ddu
ngudi vd muc dich chi Ngudi dan khu vuc thanh thi chi tieu cao hon ngudi ddn khu vyc
ndng thdn 2,3 Idn; ngudi ddn Ddng Nam Bp chi tieu cao hon 4,3 Ian so vdi ngudi ddn
* Luu y rSng thu nhap cung c6 liln quan din cdc yiu to kho quan sat nhu- suit sinh Igi tai dja phuong ciia
giio dye mpt yeu to cung c6 anh huong tich cue den eac quyit dinh v l giao due Hon nOa, thu nhap
Ichdng phan anh han chl thyc sy ve thanh khoan bdi vi cac hp c6 thl c6 tien tiet kiem hoae tiep can cac to
chirc tin dyng chinh thong va kh6ng ehinh thong,
' Mac dil cac gia dinh trung luu Vi|t Nam dlu sin sang dau tir nhieu cho giao dye con cai, khoang each
v i kha nang tiip can giao due dai hpc giffa ngudi giau va ngudi ngheo s l tang len do hpc phi tSng chi phi
cho an, d tai noi hpc tap cung tdng lln
* Diiu niy dupc ly giai bang thue t l 1^ cac tnrdng dai hpc va eao dang d Viet Nam tap trung chii yiu d
khu vyx do thi nin nhihig sinh vien xuat than d nong thon hoae cac viing khac phai chi tieu rat nhieu cho
trong khi sinh viln d thanh thj chi chi 28,9%)
Nghi6n ciiu Con ngudl s62(77) 2015 g
Trang 8vung Tdy Bdc; nhdm gidu nhdt chi lieu cao ban 5.4 ldn so vdi nhdm ngheo nhat O ndng thdn, chi tieu cho sdch gido khoa vd cac thiet bi hpc tap chiem ti trpng Idn, trong khi d thdnh thj thi chi tieu cho vifc hpc them chiem ti trpng ldn' Su khde bift irong tdng chi lieu eho gido due vd muc dich chi (ngudi gidu ddnh 30% trong chi tieu cho gido dye cho
hpc them, trong khi nhdm ngheo nhdt chi ddnh 12%) phdn dnh mot thuc ih Id ngudi ngheo
it cd ca hdi tihp can vdi chuong trinh cd chat lupng cao (trong do phdi ke den viee il cd
khd nang theo cdc Idp hpc ihem cac Idp hpc ngoai ngii tin hpc) vd dT nhien dnh hudng
dhn kdt qud hpc tap vd tihp can gido due d cdc bdc cao Theo nhin nhdn chung thi sy
chenh lfch frong kha nang chi frd cua hp gia dinh cho gido due da ddn den chdt Iupng gido dye khdng binh ddng bdt dau ngay tu nhiing nam ddu ddi, khi tre em con nhd ngheo vd cdc vung khd khan khdng dupc den nha fre, mdu giao hodc dupc gdi d cdc nhd ire cd chdt Iupng thap hon ea ve gido due vd ca ve cham sdc" Su khde bift ndy van ldn tai vd nd c6 khd nang dnh hudng den cudc sdng khi tre em budc vao ludi trudng thanh Nhieu nghien cuu da chung minh rang, nhung khde bift Idn giua tre nhd tang len qua thdi gian theo do tudi vd the hifn frong ket qud hpc tap lai trudng, bdi vi Ire em hpc de dang han khi chung dupc chudn hi tdt hon ngay td khi nhd Do do, ngay cd nhung khac bifl nlid gida tre em
ve su chudn hi ma gia dinh cung nhu xa hdi thuc hien cho chung se dupc nhan len theo thdi gian thdnh nhung khac bifl Idn khi tre trudng Ihanh Nhirng ngudi Iao dpng khdng nhan dupc su giao due can thiet khdng co dii tri thuc, ky ndng se khd de kiem dupc viec Idm tdt frong tuong Iai, trong nen kinh te tang trudng va hien dai hoa Dieu nay giai thich tai sao thi trudng lao dpng khdng Idm gi dupc nhieu cho nhung ngudi bd hpc giiia chimg vdn dl khd ed the hpc vd khdng bao gid phat Irien dupc thdi quen Idm viec tdt, vd tai sao rdt khd de ra nhimg chinh sach giup nhdm ngudi nay
Cd the ndi, cdc khodn ddng gdp cao tu hp gia dinh cho giao dye cd xu hudng Iam sdu
sac them nhimg bdt cdng hien cd ve kha nang tiep can gido due do khac bift vh dja ly,
ngdn ngir, chdi Iupng giao vien Idp hpc, trudng hoc, do dd Idm irdm trpng Ihem bdt binh ddng ve cac thdnh qud gido duc^ Nhirng khac biet dd chinh Id cdc didu kifn hodn
O ndng thdn, chi tieu cho sach giao khoa va cac thiet b\ hoc tap chiim ti trpng Idn (tu-ong ung 37.5% vi
32,3% long chl tieu giao due bac tiiu hpe va trung hoc co sd), trong khi d thanh thi thi chi tieu cho viec hpe them chiim ti trpng Ion (tuong img la 22,4%, 33,2% va 36.7%, tdng ehi tilu giao due b§c tiiu hpc, trung hpe
CO sd va tiung hpc phd thong) So sanh nhdm ngheo nhat va nhdm giau nhat ed thi th^y ro ganh nang chi tieu eho sach giao khoa va thiit bj hpc tap ddn len vai ngudi ngheo nhiiu hon Ben canh do, ngudi ngheo cung chi tilu mpt ti Ie ldn hon trong chi tieu cho giao due cho cac khoan dong gop va ddng phuc trong khi ngudi giau lai cd ti II chi tieu it hon cho cac khoan nay {Diiu tra miic sdng hp gia dinh 2008, theo Vu Hoang Linh, 2010)
su phat oien eua tre, Ihi ti le na>' d n^rdi Kinh va Hoa la 61%, tre em dan lpe thiiu sd la 40%; Ire em d thanh ihj 1^ 75% cdn &« em o ndng ihdn la 51 % 80% d Ddng bang sdng Hdng va 40% o Ddng bang sdng Cuu Long (TCTK 2011 a) Chi tieu binh quan dau ngudi cua hp gia dinh danh cho giao due da iSng cao trong giai doan tir n3m
2004 - 2008 d tat ca cac bae hpc trd trung hpc co sd Tren toan quoc chi tieu cho giao dye chiim ti trpng 6,4% trong chi tieu binh quan dlu ngudi cua ho gia dinh Tuy nhien, nam 2008 ti l | nay (trir tit ca cdc 22,2% va 51,4% la cho giao due dai hpc va cao dang
[ Q Nghien ciiU Con ngu& s6 2(77) 2015
Trang 9cdnh nam ngodi tdm kiem sodt cua mdt cd nhdn va la nhan td chinh gdy ra bat binh dang
ve tiep can co hdi Chi tu tien tui cao cho gido due mau thuan vdi each tiep can phdt trien con ngudi vdi myc lieu binh dang co hpi tiep can de tang nang Iuc, tang khd ndng lya chpn va co hpi tham gia vao qud Irinh phdt frien Cde chi phi cao ndy gdy ra gdnh nang ddng ke cho cdc hd gia dinh ngheo, dac biet la d cdc bdc hpc cao Tre em sinh ra d cdc gia dinh ngheo hem cd kha nang phdi bd hpe sdm hon so vdi tre em sinh ra trong nhiing gia dinh giau cd ban, vd lam nhiing edng vifc ddi hdi ky nang thap hem, di6u ndy dan den bdt binh dang Irong tuong Iai
Trinh dp hpc van cua ngudi Viet Nam trong thdp ky qua cd tign bd vupt bgc nhimg bdt binh dang co hdi liep can gido due Id mdt trong nhiing nguyen nhdn quan frpng ddn den su khde bift ldn ve ket qud giao due giua cdc vung khu vue, nhdm ddn tdc vd nhdm thu nhap qua cdc chi sd nhu ti If biel chii, ti le hodn thdnh bde hpc cdc edp hay ndi cdch kbdc Id trinh dp hpc vdn, trinh dp chuyen mdn ky thudt (Bang 4)
Bang 4: Trinh do hpc van cao nhat va trinh dp chuyen mdn cao nhat da dat dupe
cua dan sd theo dgc trung kinh te xa hoi, nam 2Q09
Dac
tnmg
kinhte
xahpi
Chung
Thanh thi
Nonglhon
Dan toe
Kinh
Cac dan
toe khac
Tnmgdu
vamien
nui phia
Bac
Dong
bang
song
Hong
BacTnmg
Bpva
Diiyaihai
mien
Tnmg
Trinh do hoc van cao nhat da dat duoc
CUE
Chua
tot
nghiep
Tieu
hoc
22,7
16,7
25,3
21,5
30,2
22,7
15,8
22,2
dan so tu 5 tuoi tra len
Tot
nghiep
Tieu
hoc
27,6
23,0
29,6
27,6
28,0
25,6
18,9
28.6
Tot nghiep Trung hoc CO
sa 23,7 20,4 25,1 25,1 15,2 23,2
33,0
25,9
Tot nghiep Tmng hgc pho thong 20,8 37,4 13,8 22,7 9,0 18,2
30,1
19,1
Trinh do chuyen mon cao nhat da dat duoc ciia dan so tir 15 tuoi tro len
Sa cap
2,6 4,4 1,8 2,8 1,1 2,4
3,5
2,1
Trung cap
4,7 7,6 3,5 5,0 2,8 6,4
6,8
4,8
Cao dang
1,6 2,5 1,2 1,8 0,7 1,8
2,3
1,7
Dai hoc
4,2 10,2 1,5 4,6 1,1 2,7
6,3
3,4
Tren dai hoe
0,2 0,6 0,0 0,2 0,03 0,1
0,3
0,1
Trang 10Tay
Nguyen
Dong
Nam Bo
Dong
bang
song Cuu
Long
Ngheo
nhit
Ngheo
Trung
binh
Giau
Giau nhat
25,7
19.7
32,8
36,2
29,3
22,1
18,7
14,3
30,9
29,1
35,6
30.8
32,9
30,2
27,8
19,9
20,8 21.0 14,3
12,9 23,0 29,7 28,7 21,4
13,7 27,2 10,7
3,9 8,1 14,7 22,6 43,0
1,9 3,6 1,4
0,5 1,0 1,8 3,2 4,7
3,8 3,8 2.2
0.9 1,9 3,1 5,3 9,4
1,3 1.6 0,9
0,2 0,5 0,9 1,8 3,6
2,8 6,3 2,0
0,1 0,3 0,1
0,1 0,3 0,7 2,2 14,2
Ngudn TCTK (2010), Tdng diiu Ira Dan sd va Nha a Viel Nam ndm 2009:
Cdc kel qud chu yeu, Nxb Thong ke Ha Npi
MLTC dp chenh lech ve hpe van gitra vung mien, nhom dan tpc, cac nhom thu nhap 6 cdc cap hpc eang cao cang sau sac han, the hien qua viec trong khi ngay cang co nhi^u
nguoi tre t6t nghiep tiin hpc, thi lai t6n tai bit binh dSng trong ca hpi hpc tjp va trinh dp
hpc van a bae trung hpc ca sa va trung hpc pho thong, cao ding va dai hpe, dac biet la thap doi vai eon em cac gia dinh dan tpc thieu so hoae tre em s6ng a vOng sau, vimg xa
Cu the, CO den 30,3% ngucri dan tpc thieu s6 chua t6t nghiep ti^u hpc va chi e6 5,73% nguoi dan tpc thieu so c6 trinh dp chuyen mpn nghiep vu, trong khi ti le nay 6 ngucri Kinh
la 15,4%; Khoang 36% nhom ngheo nhat khong hoan thanh tiSu hpc, trong khi 27%
nhom giau nhit co trinh dp dai hpe, cao ding hoae ky thuat Nam 2009, chi co dual 0,1% dan so thupc nhom nguoi ngheo nhit theo hpc dai hpe, so voi 14,2% a ngu ph&i vi giau
nhat (TCTK, 201 la) Dan s6 eae vimg co diSu kien kinh t i xa hpi tot nhit co ti le hoan thanh bac pho thong trung hpe eao gip nhieu lin so vcri cac viing co diiu kien xa hpi kem nhat Cu the, D6ng bang song Hong co ti le dan s6 da t i t nghiep trung hpc phi thong va
CO chuyen mon nghiep vu la 30,1% va 18,2%, trong khi do 6 D i n g bing song Ciiu Long
ti le nay la 10,7% va 5,6% Su khae biet nay keo dai trong nhiiu nam va khoang each khong duoc thu hep se la rao can va thach thiic rit lan d i nang cao chit lupng nguin
nhan lire va thiic day phat trien kinh te va xa hpi a eac viing v i n dt da rit kho khan
Tuy vay, mpt xu huong dang khich le la bit binh ding trong giao due cua Viet Nam
da giam TCr nam 1993 den nam 2006, he s i Gini v i s i nam d i n trucmg da giam tii 0,34 xuong 2,67 Sir bat binh dang nay thi hien ro hem o eac viing nong thon va miin Nam hon la thanh thi va mien Bic (Mc Caig, Benjiamin va Brandt, 2009) Viec giam bit binh dang ve giao due co the giup giai thich tai sao su bit binh ding ve luang cr Viet Nam da giam xuong, dac biet la viec lam tra luong dang ngay cang tro thanh nguon tao thu nhap quan trpng