XÁC ðỊNH KÝ CHỦ, KHẢO SÁT MỘT SỐ ðẶC ðIỂM SINH HỌC, HÌNH THÁI CỦA HAI LOÀI RẦY PHẤN TRẮNG Aleurodicus dispersus Russell VÀ Bemisia tabaci Gennadius TRÊN CÂY TRỒNG TẠI BỐN HUYỆN TRONG ðỊ
Trang 1XÁC ðỊNH KÝ CHỦ, KHẢO SÁT MỘT SỐ ðẶC ðIỂM SINH HỌC, HÌNH THÁI CỦA HAI LOÀI RẦY PHẤN TRẮNG Aleurodicus dispersus Russell VÀ Bemisia tabaci Gennadius TRÊN CÂY TRỒNG
TẠI BỐN HUYỆN TRONG ðỊA BÀN TỈNH AN GIANG
Trần Văn Khải∗
TÓM TẮT
ðề tài nghiên cứu tại 4 huyện trong tỉnh An Giang: Tân Châu, Chợ Mới, Tri Tôn và Thoại Sơn Trong 32 kỹ thuật viên của 16 xã ñã khoanh vùng nghiên cứu thì có 31,25% trong số họ biết nhiều về rầy phấn trắng, 31,25% biết ít, còn lại 37,5% là không biết Tổng số ký chủ quan sát ñược là 75 ký chủ Ghi nhận ñược 2 loại phổ biến là B tabaci và Aleurodicus dispersus Ấu trùng Aleurodicus dispersus có 4 tuổi: tuổi 1 là 3,60 ngày; tuổi 2 là 3,52 ngày; tuổi 3 là 4,12 ngày; tuổi 4 là 8,66 ngày,tổng vòng ñời là 27,94 ngày Cơ thể ấu trùng tuổi 1 dài 0,33 mm, rộng 0,14 mm; tuổi 2 dài 0,54 mm, rộng 0,36 mm; tuổi 3 dài 1,06 mm, rộng 0,74 mm; tuổi 4 dài 1,74 mm, rộng 1,12 mm Trứng dài 0,28 mm, rộng 0,12 mm Ấu trùng Bemisia tabaci gồm 4 tuổi: tuổi 1 là 3,94 ngày; tuổi 2 là 2,66 ngày; tuổi 3 là 3,25 ngày; tuổi 4 là 5,92 ngày, tổng vòng ñời là 23,8 ngày Cơ thể ấu trùng tuổi 1 dài 0,30 mm, rộng 0,14 mm; tuổi 2 dài 0,39 mm, rộng 0,21 mm; tuổi 3 dài 0,51 mm rộng 0,29 mm; tuổi 4 dài 0,76 mm, rộng 0,49 mm Trứng dài 0,19 mm, rộng 0,09 mm
ABSTRACT The research was implemented at districts of An Giang province including Tan Chau, Cho Moi, Tri Ton and Thoai Son Among 32 agricultural technicians of 16 researched communes, 31.5% of them have awareness of whitefly much, 31.25% few, 37.5% not perceive at all Totally observed host is 75 Two common species are Bemisia tabaci and Aleurodiscus dispersus Aleurodiscus dispersus larva has four stages of development Stage 1 lasts 3.60 days, stage 2: 3.52 days, stage 3: 4.12 days, and stage 4: 8.66 days The total life cycle is 27.94 days A larva at stage 1 is 0.33 mm in length, 0.14 mm in width; at stage 2: 0.54 mm in length, 0.36 mm in width; at stage 3: 1.06 mm in length, 0.74 mm in width, and at stage 4 : 1.74 mm in length, 1.12 mm in width Eggs are 0.28 mm in length, 0.12 mm in width Bemisia tabaci larva has four stages of development Stage 1 lasts 3.94 days, stage 2: 2,66 days, stage 3: 3.25 days, stage 4: 5.92 days The total life cycle is 23.8 days A larva at stage 1 is 0.30 mm in length, 0.14 mm in width; at stage 2: 0.39 mm in length, 0.21 mm in width; at stage 3: 0.51 mm in length, 0.29 mm in width;
at stage 4: 0.76 mm in length, 0.49 mm in width Eggs are 0.19 mm in length, 0.09 mm in width
Key words: whitefly, host plants
1 ðẶT VẤN ðỀ
Trong những năm gần ñây, do cơ cấu cây trồng ngày một ña dạng và số lượng côn trùng gây hại, bệnh hại cây trồng cũng tăng theo ðặc biệt, sự xuất hiện của rầy phấn trắng (Homoptera, Aleyrodidae), gây hại trên nhiều loại cây trồng trong ñịa bàn tỉnh Chúng ký sinh ở mặt dưới của lá và chích hút dịch của cây trồng, ñồng thời tiết mật ngọt tạo ñiều kiện cho nấm bồ hóng phát triển làm ảnh hưởng ñến quá trình quang hợp của cây Mặt khác, chúng còn có khả năng truyền hơn 70 loại virus cho cây trồng Song song với biện pháp phòng trừ ta thì cần xác ñịnh ký chủ của rầy phấn trắng ñể làm sao có thể cách ly ký chủ và bảo vệ tốt cho cây trồng, ñồng thời tiết kiệm ñược chi phí phòng trừ dịch hại Bên cạnh ñó, hầu hết nông dân trong ñịa bàn tỉnh chưa am hiểu nhiều về khả năng gây hại của rầy phấn trắng cũng như ñặc ñiểm hình thái và ñặc ñiểm sinh học của loài côn trùng này
2 PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1 Xác ñịnh ký chủ
- Tiến hành thu thập số liệu thứ cấp từ Phòng Nông Nghiệp huyện, Ban Nông Nghiệp xã, ñặc biệt là cán bộ kỹ thuật ở ñịa phương trong ñịa bàn khảo sát
- ðiều tra ghi nhận mật số và ký chủ trong 4 huyện: Tri Tôn, Tân Châu, Chợ Mới, Thoại Sơn Vì ñây
là những huyện có cơ cấu cây trồng ñáp ứng ñược mục ñích của ñề tài và ñại diện cho các vùng sinh thái của tỉnh, ñặc biệt là bị ảnh hưởng nặng của rầy phấn trắng trong thời gian qua Tổng số phiếu khảo sát là
32 phiếu Mỗi huyện khảo sát 4 xã có thông qua ý kiến của Phòng Nông nghiệp huyện và kết hợp với cán
bộ kỹ thuật ñịa phương và khảo sát thực tế
- Chọn 5 nhóm cây chính ñể khảo sát: Cây công nghiệp, cây rau màu, cây ăn trái, cây kiểng, cây che bóng và cỏ dại
∗ Giảng viên BM Khoa học Cây trồng, Khoa NN-TNTN
Email: tvkhai@agu.edu.vn
Trang 2- Chọn cố ựịnh ựiểm quan sát trên từng nhóm cây, mỗi tán cây ựược quan sát ở 3 tầng, tầng trên cùng
là tầng 1; tầng giữa là tầng 2; tầng 3 là tầng dưới Mỗi tầng chọn ngẫu nhiên 4 ựiểm quan sát, mỗi ựiểm chọn khoảng 5 lá
- Sau ựó thu mẫu ký chủ mang về Phòng thắ nghiệm, Khoa Nông nghiệp Ờ TNTN, Trường đại học
An Giang ựể tiến hành ựịnh danh ký chủ hiện diện trên ựịa bàn khảo sát
2.2 Khảo sát ựặc ựiểm sinh học, sinh thái của rầy phấn trắng
- Trồng cây con (đậu Nành, Ớt) 1,5 ựến 2 tháng tuổi
- Nhân nuôi thành trùng rầy phấn trắng trong lồng lưới ựể làm nguồn
- đặt chậu đậu Nành hoặc chậu Ớt vào lồng lưới, mỗi lồng thả ngẫu nhiên 4 cặp rầy và thả vào 5 lồng Sau mỗi ựêm lấy chậu cây con ra ựếm và ựánh dấu thứ tự các ổ trứng ựã chọn, quan sát hàng ngày ghi nhận thời gian nở trứng, thời gian phát triển mỗi tuổi, từng giai ựoạn từ trứng ựến thành trùng
3 KẾT QUẢ THẢO LUẬN
3.1 Thông tin về rầy phấn trắng qua ựiều tra
Từ kết quả ựiều tra cho ta thấy, trong 32 xã ựiều tra chỉ có 10 cán bộ nông nghiệp xã (chiếm 31,25%) nắm nhiều thông tin về loài này và 10 cán bộ nắm rất ắt (chiếm 31,25%), 12 cán bộ xã còn lại (chiếm 37,50%) là không biết bất kì thông tin nào thậm chắ không nhận dạng ựược hình dạng rầy phấn trắng (Biểu ựồ 1)
Biểu ựồ 1 đánh giá về tình hình hiểu biết về rầy phấn trắng của cán bộ xã
3.2 Ký chủ của rầy phấn trắng
Từ kết quả ghi nhận thực tế ghi nhận tình hình ký chủ trên từng nhóm cây như sau:
- Trên nhóm cây ăn trái có tất cả 15 loại ký chủ rầy phấn trắng Trong ựó có 6 loại hiện diện với mật
số khá cao, ựặc biệt là ổi, bưởi và chùm ruột chúng hiện diện trên 75%
- Tình hình ký chủ rầy phấn trắng trên nhóm cây công nghiệp có tất cả 9 loài, trong ựó có 4 loài hiện diện với mất số cao nhất là cà ri, gòn, sắn, dâu tằm ăn
- Trên nhóm cây kiểng rầy phấn trắng hiện diện gây hại trên 8 loài cây khác nhau Trong ựó những cây có hiện diện với mật số cao như: dâm bụt, trạng nguyên, sứ cùi
-Trên nhóm cây che bóng và hoang dại: Kết quả khảo sát trong nhóm này có 26 loài ký chủ của rầy phấn trắng Rầy hiện diện mật số khá cao từ 50% ựến trên 75% Trong ựó có 8 loại cây có mật số cao, ựặc biệt hiện diện cao nhất trên hai loại cây như: bàng, dác và ựậu ma
- Trên nhóm cây rau màu có 17 loại cây ký chủ của rầy phấn trắng, hiện diện cả hai loại rầy Aleurodicus dispersus và loài Bemisia tabaci Trong ựó 10 loại cây có mật số rầy hiện diện khá cao, ựặc biệt hiện diện và gây hại năng trên các nhóm như: cà, bắ, ựậu nành, ớt
3.3 Một số ựặc ựiểm hình thái và sinh học
Thắ nghiệm ựược thực hiện ở khoa Nông nghiệp - TNTN, trường đại học An Giang, trong ựiều kiện nhiệt ựộ trung bình là 31,50C, ẩm ựộ không khắ trung bình là 70%
3.4 đối với loài Aleurodicus dispersus Russell
- Trứng ựược ựẻ ở mặt dưới của lá cây ký chủ, có màu trắng ựục Trứng ựẻ theo hình xoắn ốc trên biểu bì của lá và phủ lên ựó một lớp sáp trắng mịn, một ựầu của trứng dắnh chặt vào biểu bì của lá, chiều dài của trứng 0,28 mm và chiều rộng 0,12 mm
- Ấu trùng có 4 tuổi: tuổi 1 màu vàng, 2 mắt màu ựen, 3 cặp chân, có 2 râu và phắa ựuôi có 2 lông cứng rõ rệt, di chuyển nhanh nhẹn, thời gian phát triển trung bình của tuổi 1 là 3,6 ngày, chiều dài 0,33
mm và rộng 0,14mm Tuổi 2 là 3,52 ngày, cơ thể hình bầu dục, có 2 vệt màu vàng cam ựối xứng nhau ở
Trang 3mặt lưng, dài 0,54 mm và rộng 0,36 mm Ấu trùng tuổi 3 có hình bầu dục, dài khoảng 1,06 mm, rộng 0,74
mm Tuổi 3 là 4,12 ngày Tuổi 4 là 8,66 ngày, phía ñầu cơ thể gần như chữ V thấy rõ 2 sợi sáp trắng, dài, hình ống, dài 1,74 mm và rộng 1,12 mm
Hình 1 Thành trùng rầy phấn trắng Aleurodicus dispersus Russell trên lá ổi
- Thành trùng khi mới vũ hóa có màu vàng ánh, sau khi vũ hóa cánh sẽ ñược phủ lên một lớp bụi phấn trắng, chiều dài sải cánh là 3,62 mm Cơ thể dài 2,49 mm, mắt màu nâu ñen, râu ñầu có 7 ñốt, dài 0,85 mm, Vòi chích có dạng hình ống, chiều dài khoảng 0,46 mm
Bảng 1 Thời gian phát triển của rầy phấn trắng Aleurodicus dispersus Russell
(T0TB = 31,50C, H TB = 70%; ñơn vị: ngày)
STT Giai ñoạn Số cá thể
quan sát
Biến ñộng thời gian
Thời gian trung bình
Ghi chú: (*) tuổi 4 ñược xem như là nhộng
3.5 ðối với loài Bemisia tabaci Gennadius
Tổng vòng ñời của loài này 23,8 ngày gồm có 6 giai ñoạn phát triển
- Trứng ñẻ thành từng ổ từ 4 - 6 trứng hay ñẻ rải rác từng trứng ở mặt dưới của lá non, có hình quả lê thời gian ủ trứng trung bình 6,52 ngày Trứng hình quả lê, vỏ nhẵn và mỏng, màu trong suốt, một ñầu của trứng dính chặt vào lá cây ký chủ, trứng dài 0,19 mm, rộng 0,09 mm
Hình 2 Thành trùng B tabaci trên lá ñậu nành
- Ấu trùng tuổi 1 có màu vàng hơi sậm, dài 0,30 mm, rộng 0,14 mm Có 2 mắt màu nâu ñen, 3 cặp chân, có 2 râu và phía ñuôi có 2 lông cứng rõ rệt Thời gian phát triển ấu trùng tuổi 13,94 ngày Tuổi 2 là 2,66 ngày, hình bầu dục, màu vàng sáng, không có lớp sáp trắng phủ lên cơ thể, phía ñuôi có 2 lông cứng giữa lưng có 2 vệt màu vàng cam ñối xứng nhau qua trục của cơ thể, hì cơ thể dài 0,39 mm, rộng 0,21
mm Tuổi 3 là 3,25 ngày, màu vàng trong, hình bầu dục, cơ thể dài 0,51 mm, rộng 0,29 mm Tuổi xem như giai ñoạn nhộng là 5,92 ngày, hình bầu dục, hai vệt màu cam trên lưng, dài 0,76 mm, rộng 0,49 mm
- Thành trùng cư trú ở mặt dưới lá, rất linh hoạt, ñộng nhẹ chúng bay ra khỏi lá cây nơi cư trú Thành trùng khi mới vũ hóa có cặp cánh trắng trong suốt, sau khi vũ hóa 1,5 ngày, thì bắt ñầu ñẻ trứng trở lại,
Trang 4thành trùng có cánh dang rộng dài 2,02 mm, dao ñộng từ 1,66 - 2,70 mm Mắt màu ñỏ nâu Râu ñầu có 7
ñốt, dài 0,31 mm, dao ñộng 0,28 - 0,37 mm Vòi chích hình ống, có chiều dài khoảng 0,30 mm
Bảng 2 Thời gian phát triển của loài Bemisia tabaci Gennadius
( T0TB = 31,50C, H TB = 70%; ñơn vị: ngày)
STT Giai ñoạn Số cá thể
quan sát
Biến ñộng thời gian
Thời gian trung bình
4 KIẾN NGHỊ
- Cần phổ biến tác hại, danh sách ký chủ, ñặc ñiểm hình thái và hình thái ñã xác ñịnh ñược cho kỹ
thuật viên, nông dân ở các xã về hai loài rầy này
- Tiếp tục có những nghiên cứu về rầy phấn trắng với những ñịa bàn rộng hơn ñể nghiên cứu sâu hơn,
ñồng thời hoàn thiện danh sách ký chủ tốt hơn
- ðối với những loại cây là ký chủ ưa thích của rầy phấn trắng thì nông dân nên xen canh với những
loại cây trồng khác không là ký chủ của rầy
- Có thể tiêu diệt những cây không mục ñích mà là ký chủ của rầy phấn trắng tại nơi canh tác
- Tiếp tục nghiên cứu thêm về ñặc ñiểm sinh học, sinh thái của 2 loài rầy này với số cá thể lớn hơn,
ñặc biệt là bộ phận sinh dục của chúng và khả năng sống của thành trùng.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Cherry R.H 1979 Temperature Tolerance of Three Whitefly Species Found in Florida Environment [on-line]
Entomol 8: 1150-1152 University of Hawaii Available from:
http://www.extento.hawaii.edu/kbase/crop/Type/a_disper.htm [Accessed 12/10/2004]
Martin J.L Kessing and Ronald F.L Mau Jan/1993 Crop Knowledge Master Aleurodicus dispersus (Russell)
spiraling whitefly [online] Department of Entomology, Honolulu, Hawaii Available from:
http://www.extento.hawaii.edu/kbase/crop/Type/a_disper.htm [Accessed 12/10/2004]
Nguyễn Thị Thu Cúc 2000 Côn trùng và nhện hại cây ăn trái ở vùng ðBSCL TPHCM: NXB Nông Nghiệp
Ronald F L Mau và Jayma L Martin Kessing 1992 Bemisia tabaci biological charateristics as biological control
agents [on-line] Department of Entomology, Honolulu, Hawaii Available from:
http://www.extento.hawaii.edu/kbase/crop/Type/a_disper.htm [Accessed 12/10/2004]
Viện Bảo Vệ Thực Vật 1999 Kết quả ñiều tra côn trùng và bệnh hại cây ăn quả ở Việt Nam 1997 – 1998 Hà Nội:
NXB Nông Nghiệp
Waterhouse D.F and K.R Norris 1989 Aleurodicus dispersus (Russell) spiraling whitefly [on-line] Australian
Center for International Agriculture Research, Canberra University of Hawaii Available from:
http://www.extento.hawaii.edu/kbase/crop/Type/a_disper.htm [Accessed 12.10.2004]
