Chuyên đề tháng 9 TÀI LIỆU CHUYÊN ĐỀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN ĐỊA LÍ PHẦN ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN VIỆT NAM Sưu tầm và biên tập NGUYỄN TOÀN 3/2015 CHUYÊN ĐỀ BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN ĐỊA LÍ PHẦN ĐỊA LÍ TỰ[.]
Trang 1TÀI LIỆU CHUYÊN ĐỀ:
BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN ĐỊA LÍ
PHẦN ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN VIỆT NAM
Sưu tầm và biên tập: NGUYỄN TOÀN
3/2015
Trang 2CHUYÊN ĐỀ: ĐỊA HÌNH VIỆT NAM CÁC DẠNG BÀI TẬP TRONG ÔN THI HSG QUỐC GIA
Theo cấu trúc đề thi Quốc gia nhiều năm gần đây, nội dung phần địa lí tự nhiên Việt Nam, trong
đó phần địa hình Việt Nam gắn với nội dung câu 3 và câu 4 trong đề thi là đặc điểm tự nhiên và đặc điểm phân hoá các thành phần tự nhiên Việt Nam, gắn với kĩ năng chủ yếu là kĩ năng khai thác Atlat, thống kê các dạng câu hỏi có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến yếu tố địa hình Việt Nam xuất hiện:
PHẦN 1: HỆ THỐNG CÂU HỎI VÀ HƯỚNG DẪN TRẢ LỜI
I CÂU HỎI TRÌNH BÀY
1 Các nội dung có thể hỏi
- Đặc điểm chung địa hình Việt Nam (hướng, dạng địa hình, )
- Phân hóa: các khu vực địa hình, địa hình các miền tự nhiên
2 Các câu hỏi mẫu
- Trình bày đặc điểm chung của địa hình Việt Nam
- Trình bày đặc điểm địa hình vùng núi Đông Bắc
- Trình bày đặc điểm địa hình vùng núi Trường Sơn Bắc
- Trình bày đặc điểm địa hình vùng núi Trường Sơn Nam
- Trình bày đặc điểm địa hình bán bình nguyên và trung du
- Trình bày đặc điểm địa hình các vùng đồng bằng ở nước ta
- Trình bày đặc điểm địa hình đồng bằng sông Hồng
- Trình bày đặc điểm địa hình đồng bằng sông Cửu Long
- Trình bày đặc điểm địa hình đồng bằng Duyên hải miền Trung
- Trình bày thế mạnh, hạn chế vùng địa hình đồi núi
- Trình bày thế mạnh, hạn chế vùng địa hình đồng bằng
- Trình bày sự phân hóa địa hình của miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ
- Trình bày sự phân hóa địa hình của miền Bắc và Đông Bắc Bắc Bộ
- Trình bày sự phân hóa địa hình của miền Nam Bộ và Nam Trung Bộ
3 Cách trả lời
- Xác định đối tượng địa hình cần trình bày
- Trình bày theo từng yếu tố địa hình hoặc khu vực địa hình tuỳ theo yêu cầu từng câu hỏi
Các bài tập dạng này bao giờ cũng gồm 2 phần là: trình bày đặc điểm địa hình và giải thích đặc điểm địa hình Học sinh có thể làm bài theo 2 cách:
Cách 1: Trình bày hết các đặc điểm địa hình, sau đó giải thích các đặc điểm địa hình
Cách 2: Trình bày các đặc điểm địa hình và giải thích kèm theo những đặc điểm đó
Hai cách làm đều có thể chấp nhập, tuy nhiên tùy từng trường hợp ta có thể có những cách làm khác nhau và phù hợp để không bị lẫn, nhầm hay thiếu giải thích để tránh mất điểm
Phần trình bày: đối với mỗi phần khu vực có những tiêu chí riêng, cần trình bày theo những tiêu
chí đó:
Trang 3Trình bày địa hình Tiêu chí
Núi/ Dãy núi
- Giới hạn (+ chiều dài nếu trình bày về dãy núi)
- Độ cao
- Hướng nghiêng
- Hướng núi
- Cấu trúc bề mặt địa hình
Đồng bằng
- Diện tích
- Nguồn gốc
- Hình dạng
- Đặc điểm địa hình (độ cao, hướng nghiêng, bề mặt địa hình bị chia cắt như thế nào)
- Xu hướng tiến biển
1 miền tự nhiên
- Giới thiệu: vị trí, phạm vi
- Khái quát chung đặc điểm của miền
địa hình, dạng địa hình chính
- Đặc điểm từng khu vực địa hình: trình bày đặc điểm
1 lát cắt
- Giới thiệu khái quát: thuộc miền nào, chạy từ đâu đến đâu, dài bao nhiêu km?
- Đặc điểm chung
- Đặc điểm từng khu vực: phân khu với tiêu chí viết:
- Rút ra những đặc điểm chung
Phần giải thích: dựa vào các nhân tố ảnh hưởng đến địa hình: Vị trí địa kiến tạo, lịch sử hình
thành và phát triển lãnh thổ (nội lực) và ngoại lực
II CÂU HỎI GIẢI THÍCH
1 Các nội dung có thể hỏi
- Giải thích các đặc điểm của địa hình, sự phân hoá địa hình
2 Các câu hỏi mẫu
- Giải thích tại sao vùng đồi núi nước ta phát triển địa hình xâm thực?
Trang 4- Giải thích tại sao địa hình nước ta phân hoá đa dạng?
- Giải thích nguyên nhân của sự khác nhau về địa hình vùng núi Đông Bắc và vùng núi Tây Bắc?
- Tại sao nói địa hình nước ta có cấu trúc phức tạp?
- Tại sao địa hình Việt Nam mang tính nhiệt đới gió mùa ẩm?
- Tại sao nói độ nông – sâu, rộng – hẹp của thềm lục địa có quan hệ chặt chẽ với vùng đồng bằng
và vùng đồi núi kề bên ?
3 Cách trả lời
- Lấy các nhân tố ảnh hưởng tới phát sinh, phát triển, thay đổi địa hình: Nội lực và ngoại lực (khí hậu, sinh vật, ) để giải thích cho đặc điểm địa hình hoặc sự phân hóa địa hình
Cần có dẫn chứng kết hợp với lý lẽ để làm bài chặt chẽ, sâu
III DẠNG CÂU HỎI CHỨNG MINH
1 Nội dung có thể sử dụng
- Chứng minh đặc điểm địa hình 1 vùng, 1 miền
- Chứng minh sự phân hóa của địa hình
2 Các câu hỏi mẫu
- Chứng minh nước ta là đất nước nhiều đồi núi nhưng chủ yếu là đồi núi thấp
- Chứng minh địa hình miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ phân hoá đa dạng
- Chứng minh khu vực địa hình đồng bằng nước ta phân hoá đa dạng
- Chứng minh khu vực địa hình đồng bằng nước ta đa dạng
- Chứng minh địa hình miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ đa dạng
- Chứng minh địa hình nước ta đơn giản về hình thái và phức tạp về cấu trúc
- Chứng minh địa hình nước ta mang tính chất nhiệt đới gió mùa
- Chứng minh sự phân hoá địa hình dọc lát cất A – B trong trang 13/Atlat
3 Cách trả lời
- Tìm đặc điểm đối tượng cần chứng minh
- Chứng minh có tính chọn lọc, dẫn chứng phù hợp, làm rõ vấn đề
Cách làm
Đặc điểm Chứng minh Giải thích
Chủ yếu là đồi núi, nhưng đồi núi thấp (Qua phân tầng độ cao)
+ Chủ yếu là đồi
núi
+ Núi: tỉ lệ diện tích, phân bố, thang màu nào chiếm phần lớn lãnh thổ
+ Đồng bằng: tỉ lệ diện tích, trong đồng bằng có đồi núi sót hay các mạch ăn sát biển
+ Vị trí kiến tạo:
+ Nội lực: cường độ nâng yếu + Ngoại lực: bào mòn, hạ thấp địa hình
+ Đồi núi thấp
+ Tỉ lệ diện tích thang màu <1000m: lớn:
được thể hiện ở đâu + Tỉ lệ phân tầng màu >2000m: ít
Trang 5Địa hình cổ, trẻ lại
+ Địa hình cổ
(miền núi)
+ Địa tầng cổ: địa chất, tuổi địa hình + Hướng cổ:quy định bởi mảng nền cổ + Độ cao: thấp
+ Hình thái: đỉnh tròn, sườn thoải
+ Lịch sử hình thành lâu dài và phức tạp
+ Cổ kiến tạo: phát triển chế độ lục địa
+ Trẻ lại: cả ở
miền núi và đồng
bằng
+ Miền núi: độ cao, hình thái + Đồng bằng: sự hình thành và xu hướng phát triển
+ Thung lũng sông: khác nhau 2 miền
+ Nội lực: Tân kiến tạo nâng lên
+ Ngoại lực: bồi lấp, hình thành đồng bằng
Địa hình phân
bậc
+ Gồm mấy bậc địa hình + Các bậc địa hình liên tục + Các bậc: phân bố
+ A-H nhiều đợt + Cường độ nâng khác nhau, kế thừa
Địa hình
đa dạng
Nhiều dạng địa hình khác nhau (phần các kiểu địa hình):
+ Chịu tác động tổng hợp, đồng thời
+ Vai trò khác nhau của: nội lực, ngoại lực
+ Mối quan hệ khác nhau giữa các khu vực
Địa hình phân
hóa đa dạng
Phân hóa thành các khu vực địa hình khác nhau: Khu vực núi/ đồi/ đồng bằng
+ Nội lực + Ngoại lực
IV DẠNG CÂU HỎI SO SÁNH
1 Nội dung có thể hỏi
- So sánh đặc điểm, sự phân hóa, hình thành địa hình
2 Các câu hỏi
- So sánh địa hình vùng núi Trường Sơn Bắc và vùng núi Trường Sơn Nam
- Vùng núi Tây Bắc và vùng núi Đông Bắc có gì giống và khác nhau về đặc điểm địa hình
- So sánh địa hình đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long
- So sánh địa hình đồng bằng châu thổ và đồng bằng duyên hải
- Phân biệt dạng địa hình bán bình nguyên và trung du
- So sánh đặc điểm địa hình đồng bằng sông Hồng và đồng bằng Duyên Hải Miền Trung
- So sánh đặc điểm địa hình miền Tây Bắc và Bắc Trung Bộ với miền Nam Trung Bộ và Nam Bộ
3 Cách trả lời
- Xác định đối tượng cần so sánh
- Tìm tiêu chí so sánh
- Tiến hành so sánh dựa trên các tiêu chí giống và khác nhau hoặc vùng này khác với vùng kia
Cách làm
Dạng so sánh cần đưa ra những điểm giống nhau và khác nhau Quan trọng nhất trong dạng bài là tìm các tiêu chí so sánh Việc tìm các tiêu chí đã được đề cập đến trong dạng đầu tiên: trình bày đặc điểm địa hình Học sinh dựa vào các tiêu chí này để tìm những điểm giống và khác nhau
Trang 6V DẠNG CÂU HỎI PHÂN TÍCH
1 Các nội dung có thể hỏi
- Đặc điểm địa hình
- Nhân tố tác động địa hình
- Phân hóa địa hình
2 Các câu hỏi
- Trình bày + giải thích
- Ảnh hưởng, mối quan hệ giữa địa hình với phát triển kinh tế xã hội và với các thành phần tự nhiên khác
- Đọc lát cắt