UBND TỈNH BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT HÀ MỘNG THÚY TRUYỆN VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NGỌC THUẦN TỪ GÓC NHÌN TỰ SỰ LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH VĂN HỌC VIỆT NAM MÃ SỐ 8220121 BÌNH DƯƠNG[.]
Trang 1UBND TỈNH BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT
HÀ MỘNG THÚY
TRUYỆN VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NGỌC THUẦN TỪ GÓC NHÌN TỰ SỰ
LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 8220121
BÌNH DƯƠNG – 2019
Trang 2UBND TỈNH BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT
HÀ MỘNG THÚY
TRUYỆN VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NGỌC THUẦN TỪ GÓC NHÌN TỰ SỰ
LUẬN VĂN THẠC SĨ CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 8220121
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS BÙI THANH TRUYỀN
BÌNH DƯƠNG – 2019
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân Các số liệu, kết quả được trình bày trong luận văn là trung thực, chính xác và chưa từng được
ai công bố trong bất kì công trình nghiên cứu nào trước đây Nếu có sai sót tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm
Bình Dương, ngày 10 tháng 10 năm 2019
Hà Mộng Thúy
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Tôi xin chân thành cảm ơn quý thầy giáo, cô giáo, cán bộ khoa Khoa học
Xã hội và Nhân văn trường Đại học Thủ Dầu Một đã nhiệt tình giảng dạy và giúp
đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu
Xin cảm ơn thư viện Đại học Thủ Dầu Một đã hết lòng phục vụ, cung cấp tài liệu quý báu để tôi hoàn thành luận văn này
Đặc biệt, tôi gởi lời biết ơn sâu sắc đến PGS TS Bùi Thanh Truyền, người thầy đã tận tình giảng dạy, hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn
Xin gởi lời cảm ơn gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận văn
Trang 5MỤC LỤC
Lời cam đoan ……….……… i
Lời cảm ơn ……… ii
Mục lục ……… ……… iii
MỞ ĐẦU ……… … 1
1 Lí do chọn đề tài ……… … 1
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề ……… ……… 2
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ……… …… 5
4 Phương pháp nghiên cứu ……… ………… 6
5 Đóng góp của đề tài ……… 7
6 Cấu trúc luận văn ……… … 7
NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NGƯỜI KỂ CHUYỆN VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NGỌC THUẦN …… … 8
1.1 Người kể chuyện trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần 8 1.1.1 Khái lược về người kể chuyện 8
1.1.2 Biểu hiện của người kể chuyện trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần ……… ……… 10
1.2 Điểm nhìn trần thuật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần ……… 14
1.2.1 Khái lược về điểm nhìn trần thuật ……….………… 14
1.2.2 Hai kiểu loại điểm nhìn trần thuật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần ……… 17
1.2.2.1 Điểm nhìn bên trong – những diễn biến nội tâm bên trong của nhân vật chính ……… ……… 17
1.2.2.2 Điểm nhìn bên ngoài – thế giới bên ngoài qua cách cảm nhận của nhân vật chính ……….………… 23
Tiểu kết ……… 36
Trang 6CHƯƠNG 2 KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN TRONG TRUYỆN VIẾT CHO
THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NGỌC THUẦN ……… ……… 37
2.1 Không gian nghệ thuật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần ……… 37
2.1.1 Khái lược về không gian nghệ thuật ……… ………… 37
2.1.2 Các dạng thức không gian nghệ thuật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần ……… 39
2.1.2.1 Không gian sự sống – cái chết ……….…… 39
2.1.2.2 Không gian những giấc mơ ……….…… 44
2.1.2.3 Không gian mưa ……… 47
2.2 Thời gian nghệ thuật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần ……… 49
2.2.1 Khái lược về thời gian nghệ thuật ……… ……… 49
2.2.2 Một số biểu hiện của thời gian nghệ thuật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần ………….……… …… 51
2.2.2.1 Thời gian hồi tưởng ……….…… 51
2.2.2.2 Thời gian tâm lí ……….… 54
Tiểu kết ……… 63
CHƯƠNG 3 GIỌNG ĐIỆU VÀ NGÔN NGỮ TRẦN THUẬT TRONG TRUYỆN VIẾT CHO THIẾU NHI CỦA NGUYỄN NGỌC THUẦN …….… 64
3.1 Giọng điệu trần thuật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần ……… 64
3.1.1 Khái lược về giọng điệu trần thuật ……… 64
3.1.2 Biểu hiện của giọng điệu trần thuật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần ……… 66
3.1.2.1 Giọng điệu triết lý, nhân sinh ……… 66
3.1.2.2 Giọng điệu giàu chất nhạc, đầy cảm xúc ……… 72
3.2 Ngôn ngữ trần thuật trong truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần ……… 74
3.2.1 Đôi nét về ngôn ngữ trần thuật trong tác phẩm văn học …….… 74
Trang 73.2.2 Đặc điểm của ngôn ngữ trần thuật trong truyện viết cho thiếu nhi
của Nguyễn Ngọc Thuần ……… …….… 75
3.2.2.1 Ngôn ngữ mang đậm sắc thái cuộc sống hiện đại ……… 75
3.2.2.2 Ngôn ngữ mang đậm âm hưởng sắc thái cổ tích ……… 77
Tiểu kết ……… 78
KẾT LUẬN ……… … 79
CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ ……… 81
TÀI LIỆU THAM KHẢO ……… 82
PHỤ LỤC ……… 87
Trang 8MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
1.1 Có thể nói văn học thiếu nhi trong dòng chảy văn học Việt Nam chỉ mới đạt được những thành tựu đáng kể vào những thập kỷ cuối của thế kỷ XX Với những tác giả tiêu biểu: Tô Hoài cách tân truyện thiếu nhi bằng cách làm
mới lại những truyện cổ tích vốn đã in sâu trong tâm thức trẻ thơ là Chuyện nỏ thần, Nhà Chử, 101 truyện ngày xưa…; Phạm Hổ lại dùng cách nhìn của con người hiện đại để viết nên những câu chuyện cổ tích là Chuyện hoa, chuyện quả;
Võ Quảng với Quê nội là những em thiếu nhi sục sôi tinh thần cách mạng hòa
chung nhiệt huyết của cả dân tộc; Trần Đăng Khoa nổi bật với cái nhìn trẻ thơ vừa trong trẻo vừa bỡ ngỡ và cũng đầy yêu thương về vạn vật xung quanh, từ đời
sống bình dị đến cuộc chiến gian lao mà anh dũng của dân tộc là tập thơ Góc sân
và khoảng trời; Trần Hoài Dương góp vào văn học thiếu nhi làn gió trữ tình đầy tính thơ về thiên nhiên hoa lá của Nhớ một mùa hoa thạch thảo, Cô bé mảnh khảnh, Hoa cỏ thì thầm,…; phong cách thích khám phá, thích phiêu lưu mạo hiểm của trẻ thơ in đậm trong những tác phẩm của Nguyễn Quỳnh là Đồi sói hú, Rừng đêm,…
Đến những năm 90 lại có thêm số lượng đông đảo những nhà văn, nhà thơ trẻ: Trần Thiên Hương, Nguyễn Quang Thiều, Lê Cảnh Nhạc, Nguyễn Nhật Ánh,
Hà Lâm Kì, Quách Liêu, Phan Hồn Nhiên,… Phùng Ngọc Hùng, Trương Hữu Lợi, Dương Thuấn, Mai Văn Hai,… Đây cũng chính là bước ngoặt của văn học thiếu nhi cùng với dòng chảy của văn học Việt Nam trong thời kỳ đất nước đổi mới về mọi mặt Không chỉ những tác giả người lớn viết về thiếu nhi mà lúc này đây chính các bạn thiếu nhi cũng tham gia viết về lứa tuổi của mình, về cuộc sống các em đã nêu lên cảm quan trong chính đứa con tinh thần của mình Văn học thiếu nhi được bổ sung thêm một lực lượng hùng hậu khác – tự mình nói về bản thân mình
Bước sang thế kỷ XXI, ngoài những dấu gạch nối của cả hai thế kỷ (Nguyễn Nhật Ánh, Nguyễn Quỳnh, Dương Thuấn) còn có những tên tuổi mới
kế tiếp thế hệ đàn anh như: Nguyễn Ngọc Thuần, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn Lãm Thắng,… Trong đó đặc biệt phải kể đến Nguyễn Ngọc Thuần vốn xuất thân là dân mỹ thuật nhưng lại gây tiếng vang ở lĩnh vực văn học thiếu nhi Anh đã ẵm
gọn ba giải thưởng lớn dành cho văn học thiếu nhi: Giăng giăng tơ nhện (giải thưởng Văn học tuổi hai mươi lần II); Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ, NXB Trẻ
2000, giải nhất cuộc thi Văn học Thiếu nhi lần III, giải Peter Pan (giải thưởng
của Thụy Điển dành cho tác phẩm thiếu nhi hay nhất; Một thiên nằm mộng - giải
Trang 9A cuộc vận động sáng tác văn học thiếu nhi của NXB Kim Đồng 2001-2002;
Nhện ảo - giải A cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi 2003, giải B (không có
giải A) cuộc thi sáng tác văn học cho tuổi trẻ do NXB Thanh niên phối hợp với
NXB Văn nghệ tổ chức cho tác phẩm Trên đồi cao chăn bầy thiên sứ…
1.2 Roland Barthes khẳng định: Đã có bản thân lịch sử loài người, thì đã
có tự sự Còn tự sự học được ra đời vào những năm 60 – 80 của thế kỷ XX với tư cách là một bộ môn đặc thù (với nhiệm vụ và phương pháp riêng) của ngành nghiên cứu văn học Từ lúc manh nha cho đến lúc trở thành một bộ môn nghiên cứu văn học, tự sự học đã được vận dụng rộng rãi vào việc nghiên cứu văn học Những công trình nghiên cứu theo hướng tự sự học hiện nay trên thế giới rất phong phú, đa dạng và phức tạp Tuy còn khá mới mẻ ở Việt Nam nhưng tự sự học cũng giúp phát hiện những đặc điểm mới của thể loại tiểu thuyết trong thời
kỳ mới
Trong luận văn này, chúng tôi đặt vấn đề tìm hiểu truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần dưới góc nhìn của tự sự chính là đi sâu tìm hiểu những phương thức tự sự mà anh đã lựa chọn, đã sử dụng để xây dựng nên thế giới trẻ thơ trong tác phẩm của mình, qua đó thể hiện nội dung nhân văn sâu sắc
mà tác giả muốn gởi gắm đến đọc giả Đây cũng chính là nét đặc sắc riêng, đóng góp lớn nhất và cũng là yếu tố làm nên tên tuổi của Nguyễn Ngọc Thuần trên văn đàn Đồng thời, từ góc nhìn của tự sự học, đề tài soi chiếu vào bốn truyện thiếu nhi cụ thể sẽ góp phần nhận thức rõ hơn lý thuyết này, góp nhặt thêm điều nhỏ bé trong hành trình giới thiệu một lý thuyết còn khá mới mẻ ở Việt Nam Để thấy được tính mới ở những truyện thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần cũng như những đóng góp của tự sự học trong việc nghiên cứu văn học thiếu nhi, chúng tôi
xin lựa chọn đề tài nghiên cứu của mình là: Truyện viết cho thiếu nhi của
Nguyễn Ngọc Thuần từ góc nhìn tự sự
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1 Nghiên cứu về truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần
Đọc truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần ta cảm thấy đó là những đề tài rất riêng của văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại Không còn là những bài học thuyết giáo mang tính giáo điều cho trẻ em, truyện của Nguyễn Ngọc Thuần dành riêng cho trẻ em những suy nghĩ tự nhận ra, tự cảm thấy của chính các em về một thế giới hậu hiện đại hoàn toàn khác hẳn với thời của bố mẹ các em Đó là cuộc sống không còn là những hi sinh mất mát vì chiến tranh Đó
là một cuộc sống không còn bị cuốn theo vì một lí tưởng vĩ đại – đấu tranh giành độc lập dân tộc Đó là một cuộc sống trẻ em không còn phải sống cảnh xa cha mẹ (vì cha mẹ gia nhập kháng chiến) và ngay chính các em cũng phải tham gia vào
Trang 10cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của dân tộc Mà đó là một cuộc sống đời thường rất mực bình dị nhưng không kém phần đa dạng sắc màu Đó là cuộc sống của những cậu bé nông thôn, cuộc sống còn nhiều vất vả, thiếu thốn về vật chất nhưng không vì thế mà cuộc sống tinh thần, tâm hồn các em trở nên cằn cỗi, nghèo nàn Qua những truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần, người đọc nhận thấy được tâm hồn trẻ thơ trong trẻo, hồn nhiên, ngây thơ giàu tình yêu gia đình, tình yêu quê hương, giàu tình thương người, tình yêu thiên nhiên và đầy những giấc mơ nuôi lớn tâm hồn trẻ Là gương mặt nhà văn trẻ đầy triển vọng có nhiều tìm tòi, sáng tạo, truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần là đối tượng được quan tâm của khá nhiều bài viết ở những mức độ, phạm vi, tầm cỡ khác nhau Tuy nhiên theo chúng tôi, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách dày dặn, toàn diện về truyện viết cho thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần, chủ yếu là các bài giới thiệu, phê bình được in trong sách hoặc các bài viết, bài báo được đăng rải rác trên các trang web, báo điện tử và một vài luận văn thạc sĩ Dưới đây, chúng tôi xin điểm qua một số bài viết, bài báo, luận văn đề cập đến truyện của Nguyễn Ngọc Thuần nói chung và truyện viết cho thiếu nhi nói riêng
Nguyễn Ngọc Thuần ngọt ngào và huyễn hoặc của Văn Thành Lê viết:
““Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ” Ngọt ngào và trong trẻo Nguyễn Ngọc Thuần bày ra thế giới trẻ thơ đẹp đến tinh khiết, vô trùng Bảng lảng hiện thực bồng bềnh cổ tích Quan trọng là đẹp Những câu văn đẹp, đầy hình ảnh Những
ý nghĩ đẹp, đầy nhân văn Nhưng thật tự nhiên Cứ như ở đấy là những đứa trẻ đang chơi với nhau chứ không phải chàng trai Nguyễn Ngọc Thuần cao hơn Tây gầy hơn ta kể chuyện…
Tôi tâm đắc với quan niệm của anh về văn chương, nhẹ nhàng, hài hước nhưng trúng: “Văn chương là tâm tính, tâm hồn, tâm trạng… Chẳng thể nào chuyên nghiệp được mấy cái đó Nếu bạn thích xuống dòng thì bạn nên xuống dòng, thích viết hoa thì cứ viết hoa Bởi bạn là người ra luật chơi mà Bạn đừng
vì một cái luật nào đó không cho xuống dòng, không cho viết hoa thế là bạn phải
đu theo mặc dù trong tâm hồn bạn không hề muốn thế Nhưng tôi nghĩ, nếu chấm câu mà truyện vẫn hay thì không có lý do gì hành hạ người đọc chi cho khổ Tốn nhiều công sức cho một ít ý nghĩa là không chính đáng”.” (Văn Thành Lê,2016)
Còn Lê Phương Liên trong Văn xuôi và trẻ em thì viết: “Trong thể loại
truyện vừa cho thiếu nhi, trong dòng chảy tự sự mới,thế giới tuổi thơ của Nguyễn Ngọc Thuần đã xuất hiện như một tia sáng trong xanh, bừng nở trong vườn văn cho trẻ em Việt Nam Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ và Một thiên nằm mộng cho đến nay vẫn là những cuốn sách gây sửng sốt mà vẫn chưa được nhiều nhà phê bình quan tâm nghiên cứu
Trang 11… Vâng, vì nói “trì trệ” thì tại sao trong thập niên đầu tiên của thế kỉ XXI, thành tựu Văn học thiếu nhi Việt Nam đã được ghi nhận bằng những giải thưởng quốc tế như Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ của Nguyễn Nhật Ánh được giải thưởng Asean, Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần được giải thưởng Peter Pan của Thụy Điển” (Lê Phương Liên, 2012)
Nguyễn Ngọc Thuần - "Hoàng tử bé" biến mất của Toàn Nguyễn viết:
“Rất ít người biết, Thuần có một tuổi thơ như một cậu bé du mục, đi theo chiếc
xe của ba mình dọc các cung đường buôn bán Một tuổi thơ có thể là rất buồn Nhưng với Thuần thì lại là "một tuổi thơ hấp dẫn" Thuần không mang ký ức đó vào văn chương Mà nó như một bệ phóng, để anh nhìn cuộc sống qua một lăng kính khác Trong thế giới tưởng tượng của anh, mọi thứ đều được bay bổng đến tối đa Và Nguyễn Ngọc Thuần nói, anh không thích một đời sống bình thường trong văn chương Vì đời chúng ta đã vô cùng nhạt nhẽo, phải để cho nhân vật của chúng ta được sống mạnh mẽ hơn” (Toàn Nguyễn, 2009)
Nhà nghiên cứu văn học Phong Lê đã nhận định: “Nhà văn viết cho thiếu
nhi ngoài tư cách vô cùng quan trọng là một nhà văn – người nghệ sĩ, còn cần phải thêm nhiều thiên chức khác nhau như thiên chức của nhà tâm lý, nhà sư phạm” Nguyễn Ngọc Thuần đã làm được nhiều hơn thế, anh đã viết với tất cả ý thức trách nhiệm, viết bằng cả tấm lòng yêu trẻ thơ và cả sự tài hoa của một họa
sĩ viết văn Vì thế mà trong truyện của anh không những thấp thoáng hình ảnh của một nhà tâm lý học – giáo dục học trẻ em, một nhà sư phạm, người bạn của trẻ thơ mà còn toát lên vẻ đẹp của đường nét, màu sắc trong hội họa và tất cả hội
tụ lại đã làm nên tính nhân văn sâu sắc trong tác phẩm của anh.”
Trong Bách khoa thư văn học thiếu nhi Việt Nam (tập 1) của Vân Thanh
và Nguyên An, NXB từ điển Bách khoa năm 2002 viết: Một tác phẩm viết cho thiếu nhi phải “đánh thức trong lòng các em những tình cảm cao quý” Với những câu chuyện giản dị, êm dịu, trong trẻo và đầy ắp sự yêu thương, truyện thiếu nhi của Nguyễn Ngọc Thuần đã làm được điều đó Anh cho rằng:“Văn chương thì phải đẹp và nhân văn Yếu tố con người là quan trọng Tôi là dân mỹ thuật, nếu viết không đẹp thì thà rằng không viết”
Trong Người kể chuyện cổ tích hiện đại, Nguyễn Thị Minh Thái viết:
“Tất cả những người thân yêu của cậu, những con vật, đồ vật thân yêu trong ngôi làng miền Trung xa ngái của cậu đều trở nên lung linh mờ ảo trong giấc mơ về đêm của cậu bé