Luận văn thạc sĩ văn học việt nam đặc điểm truyện viết cho thiếu nhi của vũ hùng

UBND TỈNH BÌNH DƢƠNG TRƢỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT *********** PHẠM TUẤN KIỆT TIỂU THUYẾT “PHIÊN BẢN” CỦA NHÀ VĂN NGUYỄN ĐÌNH TÚ HÀNH TRÌNH TỪ VĂN HỌC ĐẾN ĐIỆN ẢNH LUẬN VĂN THẠC SỸ BÌNH DƢƠNG – 2019 ỦY B[.]

UBND TỈNH BÌNH DƯƠNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

***********

PHẠM TUẤN KIỆT

TIỂU THUYẾT “PHIÊN BẢN” CỦA NHÀ VĂN NGUYỄN ĐÌNH TÚ - HÀNH TRÌNH TỪ VĂN HỌC ĐẾN

ĐIỆN ẢNH

LUẬN VĂN THẠC SỸ

BÌNH DƯƠNG – 2019

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH BÌNH DƯƠNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

PHẠM TUẤN KIỆT

TIỂU THUYẾT “PHIÊN BẢN” CỦA NHÀ VĂN NGUYỄN ĐÌNH TÚ - HÀNH TRÌNH TỪ VĂN HỌC

ĐẾN ĐIỆN ẢNH

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ NGÀNH: 82 20 121

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS ĐÀO LÊ NA

BÌNH DƯƠNG – 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan mọi kết quả nội dung nghiên cứu của đề tài: “Tiểu thuyết Phiên Bản của nhà văn Nguyễn Đình Tú – Hành trình từ văn học đến điện ảnh” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình khoa học nào khác cho tới thời điểm này

Mọi sự giúp đỡ về số liệu và nội dung cho việc thực hiện luận văn này đã được xin phép và cảm ơn tác giả Ngoài ra, các thông tin và số liệu trích dẫn trong luận văn đã được ghi rõ nguồn gốc rõ ràng; được phép công bố

Thủ Dầu Một, ngày 20 tháng 03 năm 2019

Học viên thực hiện

Phạm Tuấn Kiệt

i

LỜI CẢM ƠN

Để có thể thực hiện thành công luận văn tốt nghiệp “Tiểu thuyết Phiên Bản của nhà văn Nguyễn Đình Tú – Hành trình từ văn học đến điện ảnh”, bên cạnh sự nỗ lực của bản thân, tôi xin gửi lời tri ân chân thành và sâu sắc nhất nhất đến giảng viên - TS Đào Lê Na Cô là người đã trực tiếp hướng dẫn; tận tình đưa ra những nhận xét, góp ý thẳng thắng và đã luôn giúp đỡ tôi rất nhiều trong suốt thời gian thực hiện đề tài Bên cạnh

đó, tôi xin gửi lời cảm ơn đến quý thầy cô Khoa Ngữ Văn trường Đại học Thủ Dầu Một, đặc biệt là PGS Nguyễn Văn Kha; TS Hà Thanh Vân - những người đã đã từng tận tình giảng dạy, truyền đạt kiến thức và chỉ dạy tôi về kỹ năng; kiến thức trong suốt những năm tháng tôi học tại trường Cảm ơn quý thầy cô đã tạo nền tảng vững chắc và giúp đỡ tôi hoàn thành luận văn

Tôi cũng xin gởi lời cảm ơn sâu sắc đến nhà văn Nguyễn Đình Tú; đạo diễn Ngô Quốc Cường vì đã hỗ trợ cung cấp thông tin và tạo điều kiện để tôi có thể hoàn thành nội dung nghiên cứu Cuối cùng, tôi xin gởi lời cảm ơn đến gia đình; các anh/ chị đồng nghiệp đã luôn ủng hộ sự lựa chọn của tôi, động viên tôi trong suốt thời gian học và thực hiện luận văn Xin cảm ơn những người bạn thân thiết đã luôn đồng hành, ủng hộ và động viên, giúp đỡ tôi khi tôi gặp khó khăn để tôi có thể chuyên tâm hoàn thành luận văn này

Xin chân thành cảm ơn tất cả mọi người!

Thủ Dầu Một, ngày 20 tháng 03 năm 2019

Học viên thực hiện

Phạm Tuấn Kiệt

ii

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 9

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Cấu trúc của luận văn 11

Chương 1 Khái quát về cải biên học và đối tượng nghiên cứu 12

1.1 Những nền tảng của cải biên học 12

1.1.1 Khái niệm cải biên 13

1.1.2 Lí thuyết cải biên - sự phức hợp của các lí thuyết 20

1.2 Tiểu thuyết “Phiên bản” – Sự sáng tạo của nhà văn 24

1.3 Phim “Hương Ga” - Sản phẩm của quá trình cải biên 27

1.3.1 Thông tin khái quát về “Hương Ga” 27

1.3.2 Tóm tắt nội dung phim 28

Tiểu kết chương 1 30

Chương 2 Tính cải biên khả thi của tiểu thuyết “Phiên Bản” 31

2.1 Những thuận lợi khi cải biên từ văn học sang điện ảnh 31

2.1.1 Đề tài tội phạm 31

2.1.2 Nhân vật trong tiểu thuyết và điện ảnh 35

2.1.3 Hệ thống hình ảnh - biểu tượng 36

2.1.4 Kết cấu của tiểu thuyết 39

2.2 Những thách thức từ ngôn ngữ văn học sang điện ảnh 41

2.2.1 Độ dài văn bản và thời lượng phim 42

2.2.2 Sự khắt khe từ công chúng 44

2.2.3 Văn hóa và kiểm duyệt 47

2.2.4 Chọn lựa diễn viên cho nhân vật 53

2.2.5 Ngôn ngữ văn học 55

2.2.6 Tư tưởng của tác phẩm 59

Tiểu kết chương 2 66

Chương 3 Phim “Hương Ga” - sự hồi đáp của đạo diễn 69

3.1 Cải biên cấu trúc tự sự trong phim “Hương Ga” 69

3.1.1 Khả năng cải biên bằng hình ảnh và màu sắc 85

3.1.2 Khả năng cải biên bằng âm thanh và diễn xuất 88

3.2 Cải biên về tình tiết 93

3.3 Cải biên tư tưởng tôn giáo 104

Tiểu kết chương 3 109

KẾT LUẬN 110

TÀI LIỆU THAM KHẢO 112

PHỤ LỤC THAM KHẢO 116

1

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Văn học và điện ảnh có mối quan hệ hết sức mật thiết với nhau Mối quan hệ gắn bó này là sự kết hợp của hai sinh thể mặc dù có giá trị riêng, có đời sống độc lập tách biệt nhau thế nhưng, giữa điện ảnh và văn học vẫn liên tục có “sự trao đổi” ý tưởng và nội dung Văn học và điện ảnh liên tục hỗ trợ cho nhau để tạo ra những sản phẩm mang dấu ấn cho từng lĩnh vực Văn học cung cấp ý tưởng sáng tạo cho nhà làm phim để xây dựng nên sản phẩm cho lĩnh vực điện ảnh Thế nhưng, đôi khi chính bộ phim điện ảnh của các đạo diễn lại tác động ngược đến tác phẩm văn học Nếu xét theo quy luật cải biên

từ văn học sang điện ảnh, văn học rõ ràng đã tác động đến các tác phẩm cải biên theo một chiều - đó là điều mà các công trình nghiên cứu trước đây thường nhấn mạnh Tuy nhiên trên thực tế, có những sản phẩm điện ảnh sau khi được thực hiện cải biên từ văn học đã làm rõ ý nghĩa hoặc bổ sung thêm ý nghĩa cho tác phẩm văn chương – làm cho tác phẩm văn chương thêm phần giá trị Trong lịch sử của ngành điện ảnh, khi đứng trước nhu cầu về thị hiếu ngày càng tinh tế và có chiều sâu của công chúng, những tác phẩm điện ảnh buộc phải liên tục biến hóa để đáp ứng nhu cầu nội tại của cung – cầu thị trường giải trí và thương mại Qua mỗi giai đoạn lịch sử của dân tộc, văn học

đã cung cấp cho điện ảnh những mẫu hình tượng nhân vật đa dạng, phong phú

từ diện mạo lẫn tính cách Phim cải biên từ văn học gắn liền với đi ện ảnh từ thời kỳ đầu cho đến tận bây giờ Theo dòng chảy của sự phát triển xã hội và khoa học – kỹ thuật, mối quan hệ này diễn ra ngày càng đa dạng hơn Điện ảnh là loại hình nghệ thuật tổng hợp của rất nhiều loại hình nghệ thuật như: hình ảnh, âm thanh, ngôn từ… Khi xuất hiện sự kết hợp giữa văn học và điện ảnh, sự kết hợp giữa nhà làm phim với tác giả văn học thì kết quả của quá trình cải biên thường là những tác phẩm điện ảnh thú vị và hấp dẫn vì có sự đối thoại của hai loại hình nghệ thuật Chúng tôi nhận thấy rằng, khi làm phim điện ảnh cải biên từ tác phẩm văn học thì tác phẩm cải biên thường sẽ

2

được chú ý và có nhiều người biết đến hơn Phim điện ảnh cải biên được chú

ý bởi hai nguồn công chúng Thứ nhất đó là những công chúng đã đọc và biết đến tác phẩm văn học trước đó; thứ hai đó là bộ phận những công chúng lần đầu xem và ấn tượng bởi nội dung phim điện ảnh Ngoài ra, những tác phẩm văn học được cải biên thường có câu chuyện thú vị nên tạo động lực cho các nhà làm phim khai thác Do đó, các tác phẩm điện ảnh được cải biên từ văn học cũng thường có câu chuyện thú vị và hấp dẫn từ sự tiếp nhận và sáng tạo thêm của nhà làm phim Mỗi người đọc đến với tác phẩm văn học sẽ có những cách tiếp nhận khác nhau tuỳ vào kinh nghiệm sống, kiến thức và những trải nghiệm cá nhân Như vậy chúng ta có thể thấy rằng, phim điện ảnh cải biên

có cuộc sống mới so với tác phẩm văn học nguồn vì chúng được triển khai thông qua sự tiếp nhận của riêng người đọc là nhà làm phim và được thể hiện trong một hình thức nghệ thuật khác - Chúng tôi gọi đó là sản phẩm của sự cải biên từ văn học sang điện ảnh Những tác phẩm điện ảnh có sự cải biên dựa vào những sáng tác văn học xuất hiện ngày càng nhiều Các sản phẩm cải biên này luôn khẳng định giá trị riêng biệt của điện ảnh và văn họ c trước sự đánh giá từ khán giả và các nhà nghiên cứu phê bình văn học – điện ảnh

Từ cuối thế kỷ XIX cho đến nay điện ảnh đã có nhiều sự thay đổi và phát triển cả về nội dung lẫn kỹ thuật thể hiện Có thể nhận định rằng sau hơn

100 năm hình thành và phát triển nhanh chóng, điện ảnh đã chuyển từ một loại hình với những thước phim đơn sơ ban đầu vốn không có câu chuyện và kịch tính dần lâu đã trở thành một loại hình nghệ thuật mới Trở thành một nghệ thuật và công cụ truyền thông đại chúng, giải trí quan trọng bậc nhất của

xã hội hiện đại Kể từ sau năm 1895, điện ảnh chính thức ra đời Trải qua hơn

120 năm kể từ ngày ra đời, trong những năm gần đây, các bộ phim điện ảnh cải biên từ tác phẩm văn học luôn thu hút sự chú ý của người xem Đó là những nhận định hết sức phong phú từ công chúng sau khi tiếp nhận phim cải biên từ văn học Công chúng khi mới đón nhận phim điện ảnh cải biên chủ yếu thiên về so sánh sự giống nhau và khác nhau của phim và tác phẩm văn học Họ quan tâm đến cốt truyện trong phim điện ảnh cải biên có gì thay đổi

3

so với tác phẩm văn học nguồn? Bối cảnh; không gian và thời gian bị dịch chuyển hay giữ nguyên? Hệ thống nhân vật có điều gì mới lạ? Diễn viên có thể hiện hết linh hồn của nhân vật như trong tác phẩm văn học hay không?… Công chúng càng đặt ra câu hỏi, càng đưa ra những yêu cầu khắt khe, càng chứng tỏ rõ ràng hơn sức mạnh và yếu tố thành công khi tiến hành cải biên tác phẩm văn học thành phim điện ảnh Cũng chính vì điều này, các nhà sản xuất phim điện ảnh nói chung và dòng phim điện ảnh cải biên không ngừng tự làm mới mình, luôn sản xuất phim một cách tích cực và luôn hướng tới thị hiếu công chúng Trên thế giới hiện nay, có thể tìm thấy khá nhiều công trình viết

về phim cải biên Tuy nhiên ở Việt Nam, số lượng những bài viết, những c ông trình nghiên cứu chuyên sâu về cải biên học thật sự vẫn còn nhiều hạn chế

Đa phần những bài viết này phân tích sự giống và khác nhau của tác phẩm cải biên với tác phẩm văn học Vì thế các lí thuyết về cải biên học của thế giới vẫn chưa được giới thiệu và áp dụng sâu rộng, mà phần lớn những bài nhận xét đều viết từ góc nhìn xem văn học là văn bản gốc, điện ảnh là tác phẩm bậc hai, phái sinh Đa số vẫn còn đề cao tuyệt đối vị trí của tác phẩm văn học và nhà văn mà quên đi giá trị của đạo diễn và sản phẩm phim điện ảnh Chính điều này đã làm mất đi sự trọn vẹn của hành trình đi từ nghệ thuật ngôn từ đến nghệ thuật hình ảnh; âm thanh Thực hiện công trình nghiên cứu này, chúng tôi cho rằng để có thể hiểu được giá trị của một bộ phim cải biên phải nhìn ở nhiều góc độ Cách nhìn nhận phải có sự công bằng đối với quá trình sáng tạo của người thực hiện cải biên một tác phẩm từ lĩnh vực này sang lĩnh vực khác Đề tài cũng làm rõ con đường của sự chuyển hóa và cộng hưởng của tác phẩm khi đi từ nghệ thuật ngôn từ đến nghệ thuật hình ảnh và ngược lại chứ không phải là sự so sánh sự giống nhau và khác nhau trên phương diện

loại hình Tiểu thuyết “Phiên bản” là một tác phẩm nổi tiếng của nhà văn Nguyễn Đình Tú ra mắt độc giả lần đầu vào tháng 03 năm 2011 “Phiên bản”

là tiểu thuyết mang tính hiện thực xã hội, là bi kịch về sự tha hoá của con người dưới tác động của hoàn cảnh xã hội Từ khi ra đời đến nay (2009 -

2019), tiểu thuyết “Phiên bản” của nhà văn Nguyễn Đình Tú đã được độc giả

4

trong nước đón nhận nồng nhiệt Điều này được chứng minh là qua liên tiếp 7 lần tái bản kể từ năm 2009 với số lượt in hơn 14.000 bản tiểu thuyết Bên

cạnh đó, tiểu thuyết “Phiên bản” của nhà văn Nguyễn Đình Tú cũng là cuốn

tiểu thuyết mang đậm chất điện ảnh trong cách viết và trình bày nội dung

Trong tiểu thuyết “Phiên bản”, nhà văn Nguyễn Đình Tú đã để các

mảng ký ức, nội dung được sắp xếp xáo trộn với nhau như thủ pháp dựng phim, nhiều câu văn giàu hình ảnh Những độc giả tinh hoa có thể nghiên cứu

và lí giải tác phẩm này bằng những lý thuyết hậu hiện đại, tìm hiểu khả năng cải biên tác phẩm văn học sang nghệ thuật nghe nhìn của điện ảnh Vào ngày

27 tháng 10 năm 2014, bộ phim “Hương Ga” của đạo diễn Ngô Quốc Cường

chính thức công chiếu tại các rạp phim Việt Nam và tạo được tiếng vang tích

cực Đây là phim cải biên từ tiểu thuyết “Phiên bản” Chính vì lẽ đó cho nên khi được công chiếu trên cả nước, “Hương Ga” đã thu hút người xem cũng

như nhận được nhiều nhận xét đánh giá từ các bình luận đơn giản đến các bài phê bình chuyên về văn học và điện ảnh

Mặc dù tiểu thuyết “Phiên bản” và phim điện ảnh “Hương Ga” đã

thành công khi được công chúng đón nhận Thế nhưng, nhìn chung vẫn chưa

có những nghiên cứu chuyên sâu về hành trình đi từ tác phẩm văn học “Phiên bản” đến tác phẩm điện ảnh “Hương Ga” Vai trò cùa đạo diễn phim cải biên

vẫn còn chưa được nhận định xứng đáng Với mong muốn nghiêm túc thực hiện một đề tài nghiên cứu về vấn đề cải biên học cũng như làm rõ mối quan

hệ trên chặng hành trình từ văn học đến điện ảnh của tiểu thuyết “Phiên bản”

và phim điện ảnh “Hương Ga” bằng cách áp dụng những lí thuyết cải biên học, chúng tôi chọn thực hiện đề tài: Tiểu thuyết “Phiên bản” của nhà văn Nguyễn Đình Tú - Hành trình từ văn học đến điện ảnh

5

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ 2.1 Cải biên từ văn học đến điện ảnh

Cải biên học là một vấn đề đã xuất hiện từ rất lâu trong lịch sử điện ảnh thế giới Tuy nhiên, ở Việt Nam thì vấn đề này vẫn còn khá mới, mặc dù phim cải biên

đã xuất hiện khá lâu trong nền điện ảnh nước nhà Qua quá trình tìm hiểu có phần còn hạn chế về tư liệu, chúng tôi tạm thống kê lại những công trình nghiên cứu về cải

biên học như sau Năm 2009, Trương Nữ Diệu Linh có công trình Từ tác phẩm văn học đến phim truyện điện ảnh, Luận văn cao học Đại học Khoa học xã hội và Nhân

văn Luận văn đã nêu các yếu tố trong cấu trúc tác phẩm văn học qua góc nhìn điện ảnh như: ngôn từ, cốt truyện, hình tượng nghệ thuật,… khái quát các đặc trưng của phim điện ảnh Sự chuyển dịch kí hiệu nghệ thuật từ thế giới trừu tượng của văn học đến thế giới hữu hình của điện ảnh Người viết đã phân tích nêu lên những vấn đề về tiếp nhận văn học và sự cảm thụ tác phẩm phim cải biên Năm 2010, Đỗ Thị Ngọc

Điệp với luận văn thạc sĩ Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh (từ góc nhìn tự sự) đã nêu lên một số vấn đề tự sự học trong việc chuyển thể

Vấn đề về cốt truyện, nhân vật, kết cấu trong việc chuyển thể từ tác phẩm văn học sang điện ảnh được phân tích rõ ràng Đó là một quá trình tiếp thu các yếu tố tự sự, sau đó bổ sung, cải biên để phù hợp với tác phẩm điện ảnh Năm 2012, Nguyễn Thị

Hoa trong luận văn thạc sĩ Từ trang viết đến màn bạc: chuyển thể điện ảnh và sự hội đáp của người xem/người đọc qua một số tác phẩn văn học Việt Nam đương đại đã

đưa ra những quan điểm về chuyển thể điện ảnh từ các tác phẩm văn học Luận văn

đã khái quát những vấn đề cơ sở lí luận, giải thích các khái niệm chuyển thể là gì và

sự chuyển dịch nội dung hình thức từ tác phẩm văn học sang điện ảnh Đứng trên lí thuyết về tiếp nhận, người viết đã vận dụng khái niệm tầm đón đợi, cách tiếp nhận đối với một tác phẩm chuyển thể Từ việc vận dụng những lí thuyết về phim chuyển thể, Nguyễn Thị Hoa đã phân tích những tác phẩm phim cụ thể để làm rõ hơn về lí thuyết tiếp nhận Cũng trong năm 2012, Nguyễn Thị Ngọc Diễm có công trình

nghiên cứu Vấn đề chuyển thể tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp sang điện ảnh Người

viết đã nêu ra một số vấn đề lí thuyết về văn học và điện ảnh trong đó có thế giới ngôn ngữ và hình tượng, đồng thời liệt kê những điểm chung của hai loại hình nghệ