Luận văn thạc sĩ văn học việt nam truyện ngắn cánh đồng bất tận của nguyễn ngọc tư từ tác phẩm văn học sang điện ảnh

UBND TỈNH BÌNH DƢƠNG TRƢỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT NGUYỄN THỊ VÂN TRUYỆN NGẮN CÁNH ĐỒNG BẤT TẬN CỦA NGUYỄN NGỌC TƢ TỪ TÁC PHẨM VĂN HỌC SANG ĐIỆN ẢNH CHUYÊN NGÀNH VĂN HỌC VIỆT NAM MÃ SỐ 8220121 LUẬN VĂN T[.]

UBND TỈNH BÌNH DƯƠNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

NGUYỄN THỊ VÂN

TRUYỆN NGẮN CÁNH ĐỒNG BẤT TẬN

CỦA NGUYỄN NGỌC TƯ -

TỪ TÁC PHẨM VĂN HỌC SANG ĐIỆN ẢNH

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SỸ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS VÕ VĂN NHƠN

NGUYỄN THỊ VÂN

TRUYỆN NGẮN CÁNH ĐỒNG BẤT TẬN

CỦA NGUYỄN NGỌC TƯ -

TỪ TÁC PHẨM VĂN HỌC SANG ĐIỆN ẢNH

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SỸ

BÌNH DƯƠNG - 2018

MỤC LỤC

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT

NGUYỄN THỊ VÂN

TRUYỆN NGẮN CÁNH ĐỒNG BẤT TẬN

CỦA NGUYỄN NGỌC TƯ -

TỪ TÁC PHẨM VĂN HỌC SANG ĐIỆN ẢNH

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SỸ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS VÕ VĂN NHƠN

BÌNH DƯƠNG - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn: Truyện ngắn Cánh đồng bất tận của Nguyễn

Ngọc Tư từ tác phẩm văn học sang điện ảnh là công trình nghiên cứu của tôi

dưới sự hướng dẫn của thầy PGS.TS Võ Văn Nhơn Công trình này chưa được công bố và không trùng lặp với bất cứ một công trình nào trước đây Những ý kiến tham khảo, trích dẫn của các tác giả đều có nguồn gốc và chú thích cụ thể,

rõ ràng

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về những lời cam đoan trên

Bình Dương, tháng 12 năm 2018

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Vân

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn PGS.TS Võ Văn Nhơn Thầy không chỉ hướng dẫn, góp ý trao đổi về phương pháp luận, nội dung nghiên cứu

và các hướng dẫn khoa học khác mà còn động viên, khích lệ đảm bảo cho luận văn của tôi hoàn thành có chất lượng

Xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Thủ Dầu Một đã tạo mọi điều kiện cho việc học tập nghiên cứu

và hoàn thành luận văn của tôi

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với gia đình, bạn bè đồng nghiệp đã luôn động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Vân

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT STT Kí hiệu chữ viết tắt Chữ viết tắt

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Danh mục chữ viết tắt iv

Mục lục i

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 12

1.1 Một số vấn đề chung về chuyển thể tác phẩm văn học sang điện ảnh 13

1.1.1 Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh 13

1.1.2 Quan niệm về chuyển thể 17

1.1.3 Những điểm cần chú ý khi chuyển thể 20

1.2 Nhân vật trong tác phẩm văn học và nhân vật trong tác phẩm điện ảnh 22 1.2.1 Khái niệm và vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học 22

1.2.1.1 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm văn học 22

1.2.1.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học 24

1.2.2 Khái niệm và vai trò của nhân vật trong tác phẩm điện ảnh 25

1.2.2.1 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm điện ảnh 25

1.2.2.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm điện ảnh 26

1.3 Kết cấu trong tác phẩm văn học và kết cấu trong tác phẩm điện ảnh 27

1.3.1 Kết cấu trong tác phẩm văn học 27

1.3.2 Kết cấu trong tác phẩm điện ảnh 29

1.4 Cốt truyện trong tác phẩm văn học và cốt truyện trong phim điện ảnh 31

1.4.1 Khái niệm và vai trò của cốt truyện trong tác phẩm văn học 31

1.4.1.1 Khái niệm cốt truyện trong tác phẩm văn học 31

1.4.1.2 Vai trò của cốt truyện trong tác phẩm văn học 32

1.4.2 Khái niệm và vai trò của cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh 33

1.4.2.1 Khái niệm cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh 33

1.4.2.2 Vai trò của cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh 34

1.5 Không gian - thời gian trong tác phẩm văn học và điện ảnh 36

1.5.1 Không gian - thời gian trong tác phẩm văn học 36

1.5.2 Không gian - thời gian trong tác phẩm điện ảnh 37

1.6 Tác giả Nguyễn Ngọc Tư cùng truyện ngắn Cánh đồng bất tận và đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình cùng phim truyện Cánh đồng bất tận 38

1.6.1 Tác giả Nguyễn Ngọc Tư và truyện ngắn Cánh đồng bất tận 38

1.6.2 Đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình và tác phẩm điện ảnh Cánh đồng bất tận 40

Chương 2 NGHỆ THUẬT CHUYỂN THỂ NHÂN VẬT TÁC PHẨM VĂN HỌC CÁNH ĐỒNG BẤT TẬN SANG TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH CÙNG TÊN 2.1 Hệ thống nhân vật: tiếp thu, bổ sung và chuyển thể 44

2.2 Tính cách nhân vật: tiếp thu, bổ sung và chuyển thể 47

2.2.1 Nhân vật Út Võ 47

2.2.2.Nhân vật vợ của Út Võ 55

2.2.3 Nhân vật Sương 58

2.2.4 Nhân vật Nương 65

2.2.5 Nhân vật Điền 69

Chương 3 NGHỆ THUẬT CHUYỂN THỂ KẾT CẤU TÁC PHẨM VĂN HỌC CÁNH ĐỒNG BẤT TẬN SANG TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH CÙNG TÊN 74

3.1 Mở đầu và kết thúc: bổ sung và chuyển thể 74

3.2 Đường dây cốt truyện chính: bổ sung và chuyển thể 79

3.3 Chi tiết nghệ thuật: bổ sung và chuyển thể 84

3.4 Nghệ thuật chuyển thể qua tổ chức không gian - thời gian 96

3.4.1 Nghệ thuật chuyển thể qua tổ chức không gian 96

3.4.2 Nghệ thuật chuyển thể qua tổ chức thời gian 106

KẾT LUẬN 111

TÀI LIỆU THAM KHẢO 115 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Ngày nay, xã hội phát triển, đời sống của con người ngày càng được nâng cao về vật chất và tinh thần, từ đó nhu cầu thẩm mỹ của con người ngày một thay đổi, cụ thể là “món ăn tinh thần” của nghệ thuật thứ 7 đòi hỏi sự chắt lọc kĩ lưỡng, tỉ mỉ về chất lượng Vì vậy, một bộ phim không chỉ dừng lại phản ánh tính hiện thực, ý nghĩa của nhân văn, truyền tải thông điệp, chủ đề tư tưởng của tác phẩm điện ảnh mà còn là cả sự trau chuốt về từng khung hình, âm thanh, ánh sáng, nhạc phim, bối cảnh, đạo cụ, phục trang, thiết kế mỹ thuật,… Cho nên đòi hỏi đạo diễn ngoài sự chuyên nghiệp, phong cách cá nhân, kinh nghiệm riêng thì còn phải hết sức nghiêm túc, có tâm và bền bỉ theo đuổi mục đích xây dựng một

bộ phim có chất lượng về nội dung phim và đầu tư bài bản về kĩ thuật dựng phim Vì thế, trước khi khởi quay một bộ phim đòi hỏi đạo diễn, nhà biên kịch phải hết sức cẩn trọng, tính toán kỹ lưỡng, chắc chắn kịch bản sẽ thành công đáp ứng được yêu cầu của xã hội, đem lại sự mãn nhãn cho người xem và lợi nhuận cho nhà đầu tư Từ đó, đánh dấu sự thăng hoa, tên tuổi, vị trí của đạo diễn, biên kịch, diễn viên và cả đoàn làm phim Đồng nghĩa bộ phim đó sẽ thành công và

mở ra một bước tiến mới, tên tuổi cho đạo diễn nối tiếp thành công ở những bộ phim sau

Bên cạnh đó, tác phẩm văn học là cả một kho tàng văn chương nghệ thuật,

từ bao đời nay từ những câu chuyện văn học dân gian, thần thoại cho đến những tác phẩm bất hủ, tuyệt tác, kinh điển Tất cả hòa chung tạo thành một “khối vàng ròng” có giá trị không bị bào mòn bởi năm tháng Ngược lại, những “khối vàng ròng” này lại như viên ngọc sáng giá, quý báu càng mài giũa lại càng thêm tỏa sáng lấp lánh, đẹp đẽ từ những trang viết đến từng khuôn hình, thước phim trên màn ảnh nhỏ

Nhà văn, nhà biên kịch, đạo diễn đều là những con người làm nghệ thuật, sản sinh nghệ thuật, yêu quý trân trọng nghệ thuật, nâng niu và gìn giữ, bảo lưu cái đẹp, những tâm hồn cao quý ấy đã gặp gỡ, đồng điệu, giao hòa và trở thành

tri âm tri kỉ qua những tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh Đó chính là sự chuyển thể từ tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh Từ con đẻ nghệ thuật của ngôn từ, câu chữ sang một thế giới điện ảnh với hình ảnh, âm thanh nhưng ở

đó người ta vẫn bắt gặp được cái hồn cốt, bóng dáng, hình hài của tác phẩm văn học mặc dù tác phẩm đó đã có một đời sống tái sinh mới

Văn học là cái nôi sáng tác và truyền cảm hứng, khởi nguồn của bao nhiêu nhạc sĩ, hoạ sĩ sau này là bộ môn nghệ thuật thứ 7 - điện ảnh, truyền hình Có thể nói, chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh đã và đang là hiện tượng hết sức phổ biến và phát triển rộng lớn trong đời sống văn hoá nghệ thuật

ở Việt Nam và trên thế giới Do vậy, chuyển thể tác phẩm văn học từ những tác phẩm nổi tiếng đã được khán giả biết đến rộng rãi Từ cuối thế kỷ XIX, từ khi điện ảnh ra đời, văn học và điện ảnh vẫn luôn đi song hành, hỗ trợ cùng nhau trên con đường nghệ thuật Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh đã trở thành quan

hệ cộng sinh khi mà thông qua nó, giá trị của các tác phẩm văn học và điện ảnh càng được khẳng định, nhân lên và phát huy thế mạnh độc lập của riêng mình Tuy có những đặc trưng riêng biệt nhưng văn học đã tự nhiên đi vào thế giới điện ảnh để tỏa sáng Cho nên, nghiên cứu về vấn đề chuyển thể từ tác phẩm văn học đến điện ảnh như một chiếc cầu nối để đưa hai ngành nghệ thuật này gắn kết tạo thành mối tơ duyên Từ đó, người viết mong muốn đóng góp một phần nhỏ đưa tác phẩm văn học lên màn ảnh với giá trị thực tiễn cao hơn cho sự phát triển của thế giới nghệ thuật thứ 7 được thăng hoa và cất cánh bay cao

Trải qua bao thời kì biến đổi của hoàn cảnh lịch sử xã hội và truyền thống, văn học Nam Bộ như một dòng suối mát rượi từ bao đời nay, ấp ủ bao tâm hồn của những người con hào sảng, ngay thẳng nghĩa hiệp, bình dị, đằm thắm đậm chất Nam Bộ Từ đó, sinh ra những cây đại thụ tiên phong, đặt nền móng cho tiểu thuyết Nam Bộ như nhà văn Nguyễn Trọng Quản, Phú Đức, Hồ Biểu Chánh, Phi Vân, Bình Nguyên Lộc và những nhà văn giữ lửa như Đoàn Giỏi, Sơn Nam,…

đã dày công vun đắp cho văn học phương Nam trở thành huyết mạch không thể thiếu được của nền văn học nước nhà Độc giả đã từng say mê các tác phẩm văn học Nam Bộ chắc hẳn không thể nào quên được sắc thái riêng của vùng đất

phương Nam ngọt ngào, chân chất, mộc mạc mang hương vị sông nước Cửu Long Giang, mát rượi của những dòng sông chở nặng phù sa Ở đó có những câu chuyện về con người Nam Bộ với tấm lòng thơm thảo, giàu tình nghĩa, hi sinh đầy cao thượng, thương ai thương hết lòng, chịu phần thiệt về mình mà không một lời hờn trách Đó còn là cả một bức tranh miệt vườn thiên nhiên, xanh mướt của ruộng đồng, chân chất rơm rạ, mùi mặn phèn chua cùng những món ăn dân

dã đậm đà hương vị miền sông nước không nhầm lẫn vào đâu được tạo nên một nét văn hóa đậm màu sắc Nam Bộ Tất cả hồn hậu, mộc mạc và nghĩa tình ấy chúng ta bắt gặp, tìm thấy ở nhà văn trẻ đương thời Nguyễn Ngọc Tư Nguyễn Ngọc Tư là sự tiếp nối của thế hệ trẻ, của những người con sinh ra và lớn lên gắn

bó, sâu nặng với vùng đất Nam Bộ

Nguyễn Ngọc Tư sinh tại xã Tân Duyệt, huyện Đầm Dơi, tỉnh Cà Mau và

là nữ nhà văn trẻ của Hội nhà văn Việt Nam Nguyễn Ngọc Tư được coi như một

“Đặc sản Nam Bộ” (Trần Hữu Dũng, 2004), vẫn cái giọng văn mềm mại, đặc sệt chất Nam Bộ, chị như cây đước bình dị mà quý báu của làng văn vùng sông nước miền Tây, sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư thu hút sự chú ý rất nhiều đến các nhà

văn và đông đảo bạn đọc Nhưng khi tập truyện ngắn Cánh đồng bất tận ra đời

tên tuổi của Nguyễn Ngọc Tư mới thật sự được biết đến rộng rãi và gây tiếng vang lớn và trở thành hiện tượng văn học trong cả nước và lan rộng cả nước

ngoài Tập truyện ngắn Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư đạt giải thưởng của Hội nhà văn Việt Nam năm 2006 Năm 2010 Cánh đồng bất tận được dựng

thành phim cùng tên bởi đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình và dành được nhiều

giải thưởng Đặc biệt năm 2018, Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư đoạt

giải văn học tại Đức

Nhiều tác phẩm văn học của Nguyễn Ngọc Tư đã được dựng thành phim

như Cải ơi và Biển đời mênh mông chuyển thể thành phim Cải ơi Truyện ngắn

Hiu hiu gió bấc chuyển thể thành phim Gió bấc, Đời như ý chuyển thể từ tác

phẩm cùng tên, Nước gì như nước mắt chuyển thể thành phim Nước 2030 Nhưng có thể nói bộ phim điện ảnh Cánh đồng bất tận là bộ phim thành công

nhất trong những tác phẩm chuyển thể từ tác phẩm văn học của Nguyễn Ngọc Tư

sang điện ảnh nói riêng và là một thành công mới của điện ảnh Việt Nam nói chung với một nội dung gây xúc động cùng những khung hình đẹp như tranh, âm thanh giàu cảm xúc và diễn xuất tâm huyết của dàn diễn viên

Từ nhỏ, người viết đã có niềm say mê yêu mến hai lĩnh vực văn học và điện ảnh, hơn nữa được sinh ra, tắm mát giữa những trưa hè trên dòng sông Vàm

Cỏ Tây cả một tuổi thơ êm đềm và thời thanh xuân tươi đẹp lớn lên và gắn bó học tập ở mảnh đất miền Tây Nam Bộ Vì vậy, người viết có một sự đồng cảm dành nhiều tình cảm và sự trân trọng đến những sáng tác của nhà văn Nguyễn

Ngọc Tư Đặc biệt khi truyện ngắn Cánh đồng bất tận được chuyển thể thành

phim điện ảnh cùng tên của đạo diễn Nguyễn Phan Quang Bình, được quay trên chính quê hương của người viết lại càng thôi thúc người viết khao khát đi sâu khám phá, tìm hiểu vào “lãnh thổ” của thế giới điện ảnh này như một món quà dành tặng cho quê hương cũng như để bổ sung cho người viết cùng những người yêu văn học và tác phẩm điện ảnh có thêm cái nhìn sâu sắc thấu đáo, đa chiều về vấn đề chuyển thể văn học lên màn ảnh Từ đó, người viết phát hiện ra vẻ đẹp tiềm ẩn còn ẩn chứa trong mỗi tác phẩm văn học và điện ảnh Bên cạnh đó, người viết cũng mong muốn khám phá ra những hướng đi mới mẻ, bắt nhịp với xu hướng chung của điện ảnh đem lại những món ăn tinh thần có giá trị chất lượng

về nội dung tư tưởng, sự đầu tư bài bản gọt dũa, trau chuốt phần cảm thụ thẩm

mỹ hình thức nghe nhìn, để phim chuyển thể từ tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh ngày càng gặt hái thành công hơn, đặc biệt là phương diện nhân vật và kết cấu phim

Từ những lý do trên, người viết đã quyết định chọn đề tài: “Truyện ngắn

Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư - Từ tác phẩm văn học sang điện ảnh”

cho luận văn Thạc sĩ của mình

2 Lịch sử vấn đề

Văn học và điện ảnh có mối quan hệ mật thiết, đa chiều Văn học là nguồn chất liệu trực tiếp, phong phú và vô cùng quan trọng trong điện ảnh Chính vì vậy, mối quan hệ đa chiều giữa văn học và điện ảnh là một thực tế sống động không thể phủ nhận Ngay từ những ngày đầu văn học - điện ảnh đã có mối quan hệ đặc biệt

gắn bó, đã có nhiều công trình nghiên cứu một cách bài bản, có hệ thống về việc chuyển thể này Tiếp nhận và thừa kế từ những công trình nghiên cứu và bài báo viết về vấn đề chuyển thể văn học sang điện ảnh, người viết đã đi tìm hiểu một số công trình nghiên cứu dưới đây nhằm học hỏi, bổ sung kiến thức để luận văn của mình được hoàn chỉnh hơn:

Luận văn thạc sĩ Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện

ảnh (Từ góc nhìn tự sự) của Đỗ Thị Ngọc Điệp (2010) đã nghiên cứu vấn đề

chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh từ góc nhìn tự sự, vận dụng

lý thuyết tự sự để tìm hiểu và lý giải quá trình chuyển thể tác phẩm văn học thành phim điện ảnh Tác giả chú ý đến cấu trúc tự sự, kết cấu của tầng bậc trần thuật,

mô hình trần thuật, ngôn ngữ tự sự, loại hình cốt truyện điện ảnh Từ đó làm sáng

tỏ vấn đề cơ bản: những yếu tố tự sự nào của tác phẩm văn học có thể đi vào môi trường điện ảnh, những yếu tố tự sự nào sẽ bị lược bỏ hoặc phải biến đổi cho phù hợp với ngôn ngữ biểu đạt của điện ảnh trong quá trình chuyển thể và tác giả cũng lí giải nghệ thuật điện ảnh đang ảnh hưởng đến cách viết, cách kể chuyện, cách cấu trúc tác phẩm,… của nhiều nhà văn hiện đại như thế nào

Cuốn dẫn luận và nghiên cứu“Điện ảnh và văn học” của Timothy

Corrigan (2011) đã chỉ ra khá nhiều điểm tương đồng cũng như khác biệt giữa văn học và điện ảnh trên cơ sở tái hiện một loạt giai đoạn lịch sử, các phong tục văn hoá và phương pháp phê bình Tuy nhiên, xét về phương diện nhân vật và cốt truyện trong việc chuyển thể dường chưa được người viết chú trọng

Quyển sách kỉ yếu Những lằn ranh văn học - Kỉ yếu hội thảo quốc tế

(2011) đã có hai bài viết phân tích mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh như: bộ

phim truyện chuyển thể Cánh đồng bất tận và cuộc đối thoại giữa văn học - điện

ảnh của Lê Thị Dương, Nhìn lằn ranh giữa văn học và điện ảnh qua Sắc, Giới

của Phan Thu Vân

Luận án tiến sĩ Từ tác phẩm văn học đến tác phẩm điện ảnh (Khảo sát

việc chuyển thể truyện văn học thành phim truyện điện ảnh trong lịch sử văn học

và điện ảnh Việt Nam) của Phan Bích Thủy (2012) đã đề cập một cách căn bản

và chi tiết về mối quan hệ giữa văn học - điện ảnh, chỉ ra những điểm tương đồng