43 KHÁI NIỆM ĐẢNG LÃNH ĐAO, ĐẢNG CẨM QUYỂN VÀ MỤC ĐÍCH LÃNH ĐẠO, CẦM QUYÊN CỦA ĐẢNG ★ PGS, TS NGUYỄN MINH TUẤN Viện Xây dựng Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh • Tóm tắt Trước khi luận bàn[.]
Trang 1KHÁI NIỆM ĐẢNG LÃNH ĐAO, ĐẢNG CẨM QUYỂN
VÀ MỤC ĐÍCH LÃNH ĐẠO, CẦM QUYÊN CỦA ĐẢNG
★ PGS, TS NGUYỄN MINH TUẤN
Viện Xây dựng Đảng, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
• Tóm tắt: Trước khi luận bàn về đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền của Đảng, cẩn làm rõ và thống nhất về các khái niệm Đảng lãnh đạo, Đảng cầm quyền Cho đến nay, các khái niệm này đểu đã được nghiên cứu ở các góc độ khác nhau, nhưng ý kiến vẫn còn có sự khác biệt nhất định Bài viết này tập hợp một số kết quả nghiên cứu về các khái niệm Đảng lãnh đạo, Đảng cầm quyền đã công bố trên một số kỷ yếu đề tài, hội thảo khoa học, bài viết đăng trên các tạp chí.
• Từ khóa: Đảng lãnh đạo, Đảng cầm quyển, mục đích lãnh đạo, cầm quyền của Đảng.
Đảngquyền, nhưng vấn Cộng sản Việt đề Nam “Đảng lãnh làĐảngđạo”, cầm
“Đảng cầm quyền” vẫn lànhững khái
niệm, chủ đề lớn chưa được nghiên cứu một
cách đầy đủvàcónhậnthức thống nhất Thậm
chí, khái niệmĐảng cầm quyền và Đảng lãnh
đạo lâunay thường được mặc định dùngthay
thếcho nhau, dẫn đến việc hiểu chưa đúng và
khôngphân biệt được sự khác nhau giữanội
dung, phươngthứcvà năng lực cầm quyền với
nội dung, phương thức và năng lực lãnh đạo
Mặc dùđã thừanhận ở nhiều văn kiện đảng:
“nhiềunoi cấp ủy đảng lấn sân,bao biện làm
thaychính quyền” hay“không ít cấp ủy buông
lỏng vai trò lãnh đạo chínhquyền”, nhưng rất
khó chỉ ra cấp ủy nào “lấn sân” hay “buông
lỏng” Do vậy, trước hết cần làm rõ khái niệm
“Đảnglãnh đạo”, “Đảngcầm quyền”để có căn
cứ khoa học cho việc nghiên cứu cácnội dung liên quan đến Đảng cầm quyền Hai khái niệm
này hiệnđangcó nhiều ýkiếnkhác nhau
Loại ý kiến thú nhất cho ràng: “Đảng lãnh đạo
và Đảngcấmquyênlà hai khái niệmcơ bản giống
nhau, có nộihàm đồng nhất, trongđiều kiện Đảng
có chính quyển có thể dùng lẫncho nhau”{1)
Loại ýkiến nàydựa trên cơ sở: các khái niệm
“Đảng lãnhđạo” và “Đảng cầmquyền” đềunói
về chủ thể là Đảng, đối tượng lãnhđạo là toàn xã
hội Khi giành đượcchính quyền, đốitượng lãnh đạo của Đảngvẫn là xã hội, nhưng quan trọng
và chủ yếu là Nhà nước Sự lãnh đạocủa Đảng
chủ yếuthôngqua chính quyền, nênvẫn gọilà
“Đảng lãnh đạo”,không nhấtthiết phải chuyển
gọilà “Đảng cầmquyền”, nếu có dùng kháiniệm
LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ số 530 (4/2022)
Trang 2“Đảngcầm quyền” thìcũng không thểbỏ được
khái niệm "Đảng lãnh đạo”.Dùng “Đảngcầm
quyền” chỉlà để xác địnhrõvaitrò, trách nhiệm
của Đảng trong thòi kỳ này trướcnhân dân,đất
nước, dân tộc.Theođó,không nên đặt ra vấn đề
nội dung cầm quyềnvà phưong thức cầm quyền
như thế nào
Tuy vậy, loại ý kiến này cũng thừa nhận
“Đảng cầm quyền” và “Đảnglãnhđạo” vẫn có
hai sự khácbiệt nhỏ: một là, khái niệm “Đảng
lãnh đạo”là nói chung cho cảthòi kỳ Đảng lãnh
đạo nhândânđấutranh giànhchínhquyền và
thòi kỳ nhân dân đã giành được chính quyền,
Đảng lãnh đạo nhân dân xây dựng CNXH và bảo
vệ Tổquốc, cònkhái niệm “Đảng cầm quyền”
chỉ nói vềhoạtđộnglãnh đạo của Đảng trong
thời kỳ đã có chính quyền; hai là, khái niệm
“Đảngcầm quyền” nhấnmạnh,ttonghoạtđộng
lãnh đạo nói chung đối với các tổ chức của hệ
thống chính trị vàcác tổ chức xã hội khác, hoạt
động lãnh đạo củaĐảngđối vóiNhà nước là chủ
yếu Theo quan niệmnày,kháiniệm “Đảngcầm
quyền” cốtđể nhấn mạnh đặcđiểm vàtrọng
tâm lãnh đạocủa Đảngkhi đã có chínhquyền
Theo quanniệm đó, nhóm tác giả này đềxuất,
dùng cụm từ “Đảng cầm quyềnlãnh đạo Nhà
nước và xã hội” sẽ diễn đạt đầyđủ vai tròcủa
lãnh đạo của Đảng khi cóchính quyền.Vìthế,
không cần vàcũng không nên đặt vấn đề phân
biệt giữa phương thứccầm quyền với phương
thứclãnhđạo
Loại ý kiến thứ hai cho ràng: “Đảnglãnh đạo
và Đảng cầm quyền là hai khái niệm khác
nhau”(2), không thể dùngkhái niệm “Đảng cầm
quyển”thay thếkhái niệm “Đảng lãnh đạo”
Tác giả lập luận: vềngữ pháp, “Đảngcầm
quyền” chỉ là một cụmtừ, trong đó “Đảng”là
danh từ, “cầmquyền” là tínhtừgiảithíchcho
danh từ “Đảng”;không nên hiểu“cầm”, “nắm”
là động từ Trong Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh hay trong Cưong lĩnh xây dựng đất nước trong thòi kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Bổ sung và phát ữiển năm 201 l)vầ mộtsố văn kiện
của Đảng, cụm từ Đảng cầm quyền” chỉ để khảng định vịthế củaĐảng: Đảngta làĐảng cầm quyền Còn kháiniệm “Đảng lãnh đạo” thì khác
“Đảnglãnhđạo” là một câu đầy đủ, trong đó
“Đảng” là danh từ (chủngữ) và “lãnh đạo” là
động từ (vịngữ) và đương nhiên, đối tượng lãnh đạo là xãhội nóichung (thường là khi chưagiành
đượcchínhquyền)hay Nhà nướcvà xã hội (khi
có chính quyền) Kháiniệm "Đảng lãnh đạo”
cũng không gióihạn ở việcĐảng chỉ lãnh đạo Nhà nước,mà Đảng lãnh đạo đốivói tất cả các tổ chức khác tronghệ thống chính trị, các tổ chức
xã hội và toàn xãhội Đảnglàtổ chức lãnh đạo
chứ khôngphải là cơquan quản lý; Đảng không
có quyền lực nhà nước; Đảng không làmthay
công việc quản lýcủa cơ quan nhà nước;Đảng
chỉthựchiệnviệc quản lý tổ chức đảng và đảng viên ừong nội bộĐảng theo Điều lệ Đảng vàcác
quy định của Đảng Vì thế, không ngạiviệc dùng
khái niệm “Đảng lãnh đạo”thìchưa lộttả được
sự lãnh đạo củaĐảng đối vóiNhà nước Khái
niệm “Đảng lãnh đạo”tuyệt nhiên không phủ nhận,hạn chếviệc Đảng lãnh đạoNhànước;trái lại, tự nó đã chứa đựngviệc lãnh đạo Nhà nước
làsứ mệnh chínhcủaĐảng khi Đảng cầmquyền
Theo đó, không nên và không thểsử dụng khái
niệm “Đảng cầm quyền” thay thế cho “Đảng lãnhđạo”, cũng như không thể lấy phương thức
cầm quyền thay cho phươngthức lãnhđạo
Loại ý kiến thú ba choràng: “Đảng lãnh đạo”
và “Đảng cầm quyền” là haikhái niệm khác nhau, trong đó“khái niệm đảng cầm quyền rộng hơn đảnglãnh đạo”®
Tác giả bài viết lậpluận rằng, đảng chínhtrị nào cũng có chức năng lãnh đạoxãhội(rộng hay
LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ - số 530 (4/2022)
Trang 3hẹp,nhiều hay ít, duy nhất hay chỉ tham gia) để
thực hiện sứ mệnh của mình Đối vớiĐảng ta,
khichưagiành chính quyền hay khi đã giành
được chính quyển thì Đảngvẫncó chức năng
lãnh đạo xã hội Tuy vậy, khi Đảng lãnh đạo
nhân dân giànhđược chính quyền,Đảng cóvị
thế của Đảng cầmquyền, Đảng lãnh đạo toàn
diện, trong đóchính quyền chỉ là một đốitượng
lãnh đạo của Đảng (tất nhiên là quan trọng
nhất), chứ khôngphải đối tượngduy nhất Vì
vậy, khi đã có chính quyền, dùng “Đảngcầm
quyền” là đủ, vìchủthểvẫnlà Đảng, đối tượng
lãnh đạo làxãhội (trong đó có nhà nước),nên
cầntập trung làm rõ phưongthức cầm quyền
của Đảng, chứ không phải tách bạchtuyệt đối
phưongthứclãnh đạo của Đảng và phương thức
cầm quyền củaĐảng
Loại ý kiến thứ tưngược lại vói loại ý kiếnthứ
ba, cũng cho ràng, “Đảng lãnh đạo”và Đảng
cầmquyền” là hai khái niệm khác nhau, nhưng
khái niệm “Đảnglãnh đạo” có ý nghĩarộnglớn,
sâusáchơn khái niệm“Đảng cầmquyền”(4)
Các tác giả này lập luận ràng, khái niệm “Đảng
cầm quyền” hẹp hơn khái niệm“Đảnglãnh đạo”,
vì phạm vi, đối tượng của Đảng chỉ là chính
quyền, giải quyếtmối quanhệ giữa Đảngvói
chính quyền Trong trường hợp này,Đảngvẫn
lãnhđạo, nhưnglãnhđạo chủ yếu thông qua
chínhquyền đểthựchiện mục tiêu lãnhđạo toàn
xãhội “Đảngra đờiđã thực hiện chức nănglãnh
đạo các tầng lóp nhân dân đấu tranh giành
quyển lực nhà nước Khi có chính quyền nhà
nước, Đảng vừa lãnh đạo, vừa cầm quyền Đảng
lãnh đạoNhà nước vàxãhội, nhưng Đảng chỉ
cầmquyền thông qua Nhà nước.Đối tượnglãnh
đạođa dạng,phongphúhơn cầmquyền”'5’ Khái
niệm “Đảng lãnhđạo” có phạm vi sử dụng rộng
hơn Kháiniệm này khôngchỉ biểuđạt vai trò của
Đảnglàlực lượng lãnh đạo,mà còn nóirõhoạt
động của Đảng là lãnh đạo Nó phân biệt rõ:
Đảnglàtổ chức lãnh đạo chứ không phảilà cơ quan quản lý Kháiniệm “Đảng lãnh đạo” phản
ánh hoạt động cơ bảncủa Đảngtrong cả thòi kỳ
chưa có chính quyền và thòi kỳĐảng cầmquyền
Trong điều kiện Đảng cầm quyền, hoạt động lãnhđạocủaĐảng không giới hạn ở việc Đảng lãnh đạoNhànước, mà Đảnglãnh đạo đốivóitất
cả các tổ chức khácừong hệ thống chínhtrị, các
tổ chức xãhội và toànxãhội; Đảngkhông chỉ lãnh đạo chính trị, mà lãnh đạocảtư tưởng,tổ
chức, cán bộ theo đường lốichính trị của Đảng
Loại ý kiến thứ năm cho ràng: trong sự khác
nhaugiữa“Đảng lãnh đạo” vàkhái niệm “Đảng cầm quyền”, “Đảng cầm quyền” làmột khái niệm gán vói quyềnlực nhà nước, còn “Đảng lãnhđạo
là một khái niệm không gánvóiquyền lực”(6)
Ý kiến nàythừa nhận: Đảng cầmquyền”có
những nộidungliên quan mậtthiết đến “Đảng lãnh đạo”, nhưng có những nội dungkhác với
“Đảng lãnh đạo” “Đảng lãnh đạo” là chỉ sựtác
động, ảnh hưởngcủa Đảng bàng việc xácđịnh được Cương lĩnh,đường lối, mục tiêu chínhtrị
đúngđán, đáp ứng được lọi ích và nguyện vọng
cơbản của đông đảo quần chúngnhân dân;các
tổchức đảng và đảngviên trở thành lựclượng tiên phong vậnđộng, lãnh đạoquần chúng nhân dân thực hiện “Đảng lãnh đạo” không phải dựa
vào quyền lực (hiểu theo nghĩa cưỡngbức, ép
buộc) trong quátrình tácđộng đến đối tượng
lãnh đạo là quần chúng nhân dân;mà vận động quần chúngnhân dân ủng hộ, đitheoĐảng Sự lãnh đạo của Đảngđốivói quần chúng nhândân
là sự vận độngmangtính thuyết phục để nhân dân đi theo, ủng hộ, thực hiện Cương lĩnh,
đường lối, nghị quyết của Đảng “Đảng lãnh
đạo” đượchiểu như sự suy tôn củaquần chúng nhân dân, thừa nhận Đảng là lực lượnglãnh đạo củamình Vì thế, Đảng phải cónăng lực thực
LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ - Sô 530 (4/2022)
Trang 4tiễn tập họp, tổ chứcquần chúng bàng những
hình thứcthíchhọpđể tạo nên sức mạnh thực
hiệnđường lối của Đảng Kháiniệm “Đảng cầm
quyền”được hiểu là“đảngnám chính quyền”
bằng cáctổchứcđảng vànhững người đại diện
của Đảng trực tiếpthựchiệncông việc quản lý
trong bộmáy nhà nước KhiĐảng cầm quyền
đúng đán, sáng suốt(có đường lối, chủ trương,
chính sách đúng đán, được đa số nhân dân tin
theo; giữ đượcvai trò là ngườitiên phong,đại
diện cho ýchí,nguyện vọngvàlợi ích của tuyệt
đạiđasố nhân dân), phù họp vói Hiến pháp và
phápluật cũng có nghĩa làĐảng đồng thòi vẫn
giữ được vai tròlàngười lãnh đạo đốivóixã hội
Cũng có ý kiến nêu thẳng ràng, “cầm quyền là
nám giữ chính quyền nhà nướcnhàm lãnh đạo
và quảnlý toànbộ đất nước”, cho nên “Đảng
cầm quyền là đảng đại diện cho một giai cấp
đang nắm giữ chính quyền nhà nước để điều
hành, quản lý đất nước nhằm trước hết phục vụ
lợi ích cho giai cấp mình, sau đó là lợi ích của
toàn xã hội ” m
Cả 5 loại ý kiến nêutrêncó nhữngđiểmgiống
nhau và khác nhau do cách tiếp cận khác nhau,
thậm chí trái ngược nhau, nhưng đều khẳng
định:Đảnglãnhđạo là kháiniệm chỉ rõ: lãnh đạo
làsứ mệnh, chức năng cơbản, xuyên suốtvà là
lýdo tồntại của Đảng cả khi chưacó chínhquyền
cũng như khi có chính quyền.Vấn đề cơ bản nhất
của Đảng lãnhđạolà lãnh đạo chính trị,bao gồm
nhữngcôngviệccủamột đảng chính trị phảilàm
đểthực hiện được sứmệnhcủamình Không có
một đảngchính trịnào khôngbàngmọicách thể
hiện vaitrò lãnh đạo xã hội theo cáchriêng, phù
họp vói điềukiệncủa mỗi nước vànăng lực thực
tế củađảng Vìvậy, kháiniệm “Đảnglãnh đạo”
sẽ không mất đi khiĐảng cầmquyền.Nói cách
khác, khi Đảng cầm quyển thì không có nghĩalà
Đảng khônglãnh đạo
Tuy vậy, các khái niệm “Đảng lãnh đạo”,
“Đảng cầm quyền”không hoàn toàn giống nhau
“ Đảng lãnh đạo ” là việc Đảng xây dựng, ban hành Cưong lĩnh, đường lối, chủ trưong, tuyên truyền, vận động nhân dân tin theo và tổ chức thực hiện nhằm thực hiện thắnglọi các mục tiêu đã đề ra
Đó là sự tácđộng, ảnhhưởng củaĐảng (qua
các tổ chức đảng và đảng viên) đối vói quần
chúngnhân dân Đảnglãnh đạo quần chúng
nhân dân cónghĩalà Đảng phải vạch hướng, xác định được mục tiêu đúngđán đáp ứng được lọi ích và nguyện vọng cơ bản của đông đảo quần chúng nhân dân,đồngthòi phảicó được uy tín
cao đểthuyết phục,vận động được quầnchúng
nhândân ủnghộ, đi theo Đảng
Trong điều kiện có chính quyền, Đảng lãnh
đạo không dựadẫm vào quyềnlực (quyềnlực được hiểu theonghĩa được hiến định)trong quá
trình tác động đến đối tượng lãnh đạolàquần chúng nhân dân.Đảng lấyuy tín của mình là một Đảngcó “đạo đức và văn minh” để thuyếtphục
quần chúngnhân dân đi theo, ủng hộ, thực hiện
Cương lĩnh, đường lối, chủ trương của Đảng
Ngaycả khi cóchính quyền, trở thành Đảng cầm
quyền tức làđảng cóquyền lực, được pháp luật thừa nhận,cóvaitròchi phối hoạtđộng của Nhà nước,Đảng vẫn phảilãnh đạoxãhộibàngnhững ảnh hưởng tích cực từ phía Đảng: đường lối đúng, cán bộ đảng viên trongsạch, vững mạnh, giữđượcuy tíntrướcnhân dân thì nhân dân mói tintưởng, trao quyềnchoĐảng nám giữ những
vịtrí quan trọng trong cơ quan nhà nước (qua bầu cử thực sự dân chủ)
Khi Đảnglàlực lượngduy nhất lãnhđạo xã hội
càng phải thểhiệnvịthếcầm quyền của mình
bàng chínhnộilực của mình.Lãnhđạovẫn là vấn
đề sống còn củaĐảng, là chức năng và vaitrò xuyênsuốtcủa Đảng Chủ tịch Hổ Chí Minh nhấn
mạnh: “Chỉ trongđấutranh và công tác hàng
LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ - Sô 530 (4/2022)
Trang 5ngày, khi quần chúng rộng rãithừanhận chính
sáchđúng đán vànăng lực lãnh đạo củaĐảng, thì
Đảngmói giành được địa vị lãnh đạo”(8)
Đảng cầm quyên là Đảng đã giành được
chính quyền, lãnh đạo chính quyền để chính
quyền điều hành, quản lý đất nước theo Cưong
lĩnh, đường lối, chủ trưong, chính sách của Đảng
nhàm thực hiện thắng lọi các mục tiêu đã đề ra
Đảngcầm quyềnlà Đảngthựchiện chức năng
lãnh đạo của mình chủ yếu thông qua chính
quyền, chứkhông phải chỉ duy nhất thông qua
chính quyền Vìthế, có thể hiểukhái niệm Đảng
cầmquyền theo nghĩa rộng,tức làkhicóchính
quyền, chủ thể Đảng giữ vai trò lãnh đạocảhệ
thống chính trị Theo đó, phưong thức cầm
quyền của Đảngcũngcóthểđược tiếp cận theo
nghĩa rộng, khôngthuần túychỉđốivớichính
quyền nhà nước
Hiện nay, Hiến pháp và các văn kiện đảng đã
xác định vaitrò lãnh đạo của Đảngđốivói Nhà
nướcvà xãhội Phương thức lãnh đạo của Đảng
cũngđượcxác định cụthể trongĐiều lệ Đảng và
các văn kiện củaĐảng Tuy vậy, để khác phục
tìnhtrạng bấtcậpvề mốiquanhệgiữaĐảng vói
chính quyền các cấp, việc nghiên cứuphương
thức cầm quyền của Đảng nên tiếp cận theo
nghĩa hẹp, tức là Đảng nám và sử dụngquyềnlực
được Hiến pháp ghi nhận đểtác độngvào Nhà
nước, chiphốixãhội thông qua quyển lực nhà
nước để thực hiện mục tiêu chính trị của mình
Về mục đích cầm quyền của Đảng, ngay từ
khi ra đòi, Đảng là tổ chức lãnhđạo giai cấp
công nhân,nhân dân laođộng vàcả dân tộcViệt
Nam tiến hành đấu tranh cách mạng để giải
phóng dântộc, đánh đổ chế độ thực dân phong
kiến, giành chínhquyền về tay nhândân Khi
giành được chính quyền, Đảngsử dụng chính
quyền, lãnh đạo chính quyền để xây dựng chế
độ xã hội mói xã hội XHCN
Như vậy,mục đích cầm quyền -lãnh đạoNhà
nước củaĐảng chính là để hiện thực hóa mục tiêu, lý tưởng, đường lối củaĐảng, vì sự phát triển phồn vinh của đất nước, đem lại tự do, ấmno, hạnhphúc chonhân dân,pháthuy quyểnlàm chủ của nhân dân Xétvềbản chất, mục đích
cầm quyền của Đảng chính là để thể chế hóa, hiện thực hóa quyền lực của Đảngcầm quyền; ý
chí, quyết tâm chính trị của nhândân lao động
thànhquyền lực nhànước -quyền lực công - để toàn xã hội thựchiện Chỉ có thôngqua bộmáy nhà nước, thông qua nám vững và sử dụng bộ máychính quyền nhà nước, quyền lực của Đảng
mói được thực hiện; mục tiêu, lýtưởng củaĐảng
mói có thể đạt được, qua đó Đảng mói hoàn
thành được vai trò, sứ mệnh lịchsử của mình □
Ngày nhận bài: 6-11 -2021; Ngày phản biện: 25-12-2021; Ngày duyệt đăng: 22-4-2022.
(1), (2), (4) Đảng lãnh đạo và Đảng cầm quyền, Tạp chí Lý luận chính trị, sổ 12-2015.
(3) Sự giống nhau và khác nhau giữa nội dung, phưong thức lãnh đạo và cầm quyền của Đảng Cộng sản Việt Nam hiện nay, Tạp chí Lý luận chính trị, số 3-2018.
(5) Nội dung, phưong thức câm quyên của Đảng Cộng sản Việt Nam Pong điều kiện mói, Đề tài khoa học cấp Nhà nước, mã số KX.04.03/16-20.
(6) Nhận thức khái niệm “Đảng lãnh đạo ”, “Đảng cầm quyền” theo tư tưởng Hồ Chí Minh, Tạp chí
Xây dựng Đảng, số 7-2011.
(7) Tỉnh ủy Bác Ninh - Ban Tổ chức Trung ương - Tạp chí Cộng sản: Kỷ yếu Hội thảo khoa học
“Phuong thức cầm quyền của Đảng - những vấn đề
lý luận và thực tiễn” , ngày 31-3-2021, Ừ.18.
(8) Hổ Chí Minh: Toàn tập, t.3, Nxb Chính ưị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, Ừ.168.
LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ - Sô 530 (4/2022)