Những nhân tố chính trị trong quan hệ thương mại mỹ trung quốc

CHÂU MỸ NGÀY NAY SỐ 01 2022 3 QUAN HỆ QUỐC TÉ NHỮNG NHÂN TÓ CHÍNH TRỊ TRONG QUAN HỆ THƯƠNG MẠI MỸ TRUNG QUỐC CÙ Chí Lợi* * Viện Nghiên cứu Châu Mỹ Tóm tăt Quan hệ thương mại luôn chịu sự chi phổi rất[.]

CHÂU MỸ NGÀY NAY SỐ 01-2022 3

QUAN HỆ QUỐC TÉ

NHỮNG NHÂN TÓ CHÍNH TRỊ TRONG QUAN HỆ THƯƠNG MẠI MỸ - TRUNG QUỐC

CÙ Chí Lợi *

* Viện Nghiên cứu Châu Mỹ

Tóm tăt: Quan hệ thương mại luôn chịu sự chi phổi rất lớn của các quan hệ chỉnh trị

Do đó, quan hệ thương mại Mỹ - Trung càng phát triển càng tích tụ những mâu thuẫn lớn cả về kinh tế và chỉnh trị Mỹ đã dùng các quan hệ thương mại để lôi kẻo Trung Quốc vào vòng ảnh hưởng và phục vụ lợi ích chính trị của mình Trong khi đó, Trung Quốc đã khai thác triệt để các cơ hội trong quan hệ thương mại với Mỹ để chấn hưng nền kinh tế và nâng cao vị thế quốc tế Từ khi bình thường hoá quan hệ ngoại giao năm 1979 cho tới hiện nay, quan hệ thương mại Mỹ - Trung đã trải qua những bước thăng trầm to lớn, từ quan hệ họp tác hồ trợ cho đến việc áp dụng các biện pháp trừng phạt quy mô lớn Những năm gần đây, các nhân to chính trị trong quan hệ Mỹ - Trung

đã có tác động to lớn đến quan hệ kinh tế song phương, làm cho quan hệ thương mại

Mỹ - Trung cũng rơi vào tình trạng khó khăn Xu thế này có thể tiếp tục gia tăng trong thời gian tới, mặc dù hai nước vẫn đang duy trì các mối quan hệ buôn bản và đầu tư.

Từ khoá: Mỹ; Trung Quốc; Quan hệ thương mại; Thâm hụt thương mại; Chiến tranh thương mại

1 Quan hệ chính trị, ngoại giao Mỹ

- Trung kể từ khi bình thường hoá

quan hệ ngoại giao

Mỹ và Trung Quốc là hai quốc gia có

chế độ chính trị khác biệt, tuy nhiên, lợi

ích quốc gia đã đưa hai nước từ đối đầu

trở thành đối tác khi hai nước bình

thường hoá quan hệ vào năm 1979 Mỹ

có những toan tính lâu dài trong việc

bình thường hoá và thúc đẩy quan hệ

với Trung Quốc Một mặt, Mỹ bình

thường hoá quan hệ với Trung Quốc

nhằm lôi kéo nước này vào liên minh

chống Liên Xô (cũ), mặt khác Mỹ cũng

hy vọng rằng, việc bình thường hoá và

lôi kéo Trung Quốc vào quỹ đạo kinh tế của mình sẽ làm cho Trung Quốc có những thay đổi và chuyển hoá đi theo

mô hình của Mỹ

Sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc,

Mỹ đẩy mạnh quan hệ với Trung Quốc với hy vọng rằng “chủ nghĩa thực dụng” của Trung Quốc sẽ “sập bẫy” chính trị

Mỹ Việc đồng ý đưa Trung Quốc gia nhập To chức Thương mại Thế giới (WTO) là một toan tính chính trị mang tính chiến lược Phát biểu về việc Trung Quốc gia nhập WT0, Tổng thống Mỹ đương nhiệm khi đó, Bill Clinton, cho rằng: “Bằng việc tham gia vào WTO,

4 SỎ 01-2022 CHÂU MỸ NGÀY NAY

Trung Quốc không chỉ đơn giản là đồng

ý nhập khấu nhiều hơn các sản phẩm

của chúng ta, mà Trung Quốc còn đồng

ý nhập khẩu một trong những giá trị đẹp

đẽ nhất của nền dân chủ: tự do kinh tế

Trung Quốc càng tự do hoá nền kinh tế

của mình, quốc gia này sẽ càng tự do

hoá các tiềm năng của người dân -

những sáng kiến, các tưởng tượng, tinh

thần doanh nghiệp to lớn của họ Và khi

các cá nhân có quyền lực, không chỉ mơ

mà còn hiện thực hoá các mơ ước của

mình, họ sẽ đòi hỏi có tiếng nói lớn hơn

trong xã hội”1

Mặc dù còn nhiều trục trặc trong quan

hệ chính trị song phương nhất là các vấn

đề dân chủ và nhân quyền, nhưng Mỹ

vẫn chủ động thúc đẩy quan hệ với

Trung Quốc Mối quan hệ giữa Mỹ và

Trung Quốc về mặt chính trị và an ninh

có những dấu hiệu cải thiện trong những

năm đầu thế kỷ XXI, khi mà Trung Quốc

đã ủng hộ mạnh mẽ cuộc chiến chống

khủng bố toàn cầu của Chính quyền

George w Bush và đồng thời hợp tác

với Chính quyền Bush giải quyết vấn đề

hạt nhân của Bắc Triều Tiên Cùng với

các vấn đề an ninh khu vực và toàn cầu,

quan hệ Mỹ - Trung được củng cố bằng

các chuyến thăm cấp nhà nước giữa hai

quốc gia được tổ chức thường xuyên tại

Bắc Kinh hay Washington DC Để

khuyến khích việc hợp tác, Mỹ đã mở

cửa thị trường cho hàng hoá Trung Quốc

và quan hệ Mỹ - Trung kể từ khi Trung

Quốc gia nhập WT0 cho đến những năm

đầu thập kỷ 2010 vẫn phát triển ổn định

và các bất đồng đã được hai nước trao đối và giải quyết qua nhiều kênh khác nhau, đặc biệt là qua kênh Đối thoại Chiến lược và Kinh tế Mỹ - Trung

Cuộc khủng hoảng tài chính của Mỹ năm 2008 có tác động to lớn tới cả kinh

tế và chính trị của Mỹ về kinh tế, cuộc khủng hoảng này đã làm cho kinh tế Mỹ suy thoái nghiêm trọng và kéo dài trong nhiều năm, nó đã làm cho sức mạnh và tiềm lực kinh tế của Mỹ bị chững lại về mặt chính trị, nội bộ chính trị của Mỹ có những mâu thuẫn lớn về các vấn đề trong nước nhất là khi Tổng thống Barack Obama lên nắm quyền, và trên phương diện quan hệ quốc tế, cuộc khủng hoảng tài chính cũng đã có những tác động tới các mối quan hệ quốc tế của

Mỹ, nhất là mối quan hệ với Nga và Trung Quốc (Friedberg, 2010) Cuộc khủng hoảng tài chính đã dẫn đến những nhận định mới của phía Trung Quốc về

Mỹ rằng sức mạnh của Mỹ đã suy giảm,

và cho rằng đây là “thời cơ chiến lược” cho Trung Quốc khẳng định vị thế của mình trong quan hệ với Mỹ, cũng như trong các vấn đề quốc tế Với nhận thức

đó, Trung Quốc đã triển khai chính sách đối ngoại mới với những tham vọng mới trong việc tranh chấp lãnh thổ với Nhật Bản tại khu vực Biển Hoa Đông, đưa ra những yêu sách Đường chín đoạn tại Biển Đông, đồng thời gia tăng ảnh hưởng tại các khu vực trên thế giới Chính quyền của Tổng thống Mỹ Barack Obama nhận thấy các động thái chính trị, quân sự mới của Trung Quốc

CHÂU MỸ NGÀY NAY SỐ 01-2022 5

là một thách thức với Mỹ, vì vậy đã

triển khai chiến lược “Tái cân bằng”

sang Châu Á, nhấn mạnh Mỹ là quốc

gia tại Châu Á - Thái Bình Dương, thúc

đẩy tự do hàng hải tại khu vực Biển

Đông và Biển Hoa Đông, và triển khai

chính sách kinh tế mới bằng việc thúc

đẩy đàm phán xây dựng một khu vực

mậu dịch tự do nối các quốc gia hai ven

bờ Thái Bình Dương - Hiệp định thương

mại tự do xuyên Thái Bình Dương

Trung Quốc đáp trả chiến lược “Tái cân

bằng” của Mỹ bằng việc đẩy mạnh nâng

cấp lực lượng quốc phòng, hiện đại hoá

lực lượng hải quân, đẩy mạnh tranh

chấp lãnh thổ với các nước tại khu vực

Châu Á, đưa ra “Sáng kiến: Vành đai,

Con đường” nhằm gia tăng ảnh hưởng

của mình tại khu vực, thống trị và đẩy

Mỹ ra khỏi khu vực Châu Á (Chatzky

và McBride, 2020)3 Dưới thời Chính

quyền Barack Obama, Mỹ và Trung

Quốc có những trục trặc trong quan hệ

song phương trên phương diện chiến

lược, tuy nhiên Chính quyền của Tổng

thống Barack Obama vẫn theo đuổi

chính sách ngoại giao và kinh tế mềm

mại nhằm tập trung khắc phục các bất

ổn kinh tế và xã hội trong nước

Mối quan hệ Mỹ - Trung Quốc trở

nên căng thẳng hơn dưới thời chính

quyền của Tổng thống Donald Trump

khi ông đưa ra nhiều nhận xét gay gắt về

Trung Quốc, nhất là đặt vấn đề rất

nghiêm trọng về thâm hụt thương mại

rằng, Trung Quốc đã “cường hiếp” kinh

tế Mỹ, “cưóp việc làm của người Mỹ”,

Chính quyền Donald Trump đã đẩy căng thẳng trong quan hệ Mỹ - Trung lên một mức mới khi cho ràng Trung Quốc là đối thủ cạnh tranh chiến lược (White House, 2017) Tình trạng căng thẳng trong thời

kỳ này còn được mở rộng trên cả lĩnh vực ngoại giao, an ninh khi Mỹ tăng cường hiện diện quân sự, gia tăng các hoạt động tập trận tại khu vực tây Thái Bình Dương, thách thức Trung Quốc trong việc bảo vệ tự do hàng hải, và đẩy mạnh quan hệ quốc phòng với các nước trong khu vực Cùng với việc gia tăng sức mạnh quân sự tại khu vực Châu Á, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã triển khai chính sách thương mại cứng rắn bằng việc điều tra các biện pháp vi phạm

tự do thương mại của Trung Quốc và tiến hành áp thuế cao đối với nhiều hàng hoá xuất khẩu của Trung Quốc vào Mỹ, và trên thực tế, Mỹ và Trung Quốc đã rơi vào cuộc chiến tranh thương mại từ giữa năm 2018 kéo dài cho đến hiện nay Nhìn chung, quan hệ chính trị và quan

hệ thương mại đã song hành và có tác động chặt chẽ trong quan hệ song phương Mỹ - Trung Quốc Khi mối quan

hệ chính trị nồng ấm trong thập kỷ 1990

và 2010, các hoạt động thương mại được thúc đẩy thuận lợi, và khi những nghi ngờ chính trị xuất hiện từ sau năm

2010, các hoạt động thương mại song phương Mỹ - Trung Quốc đã gặp nhiều trở ngại Với sự can dự, đan kết kinh tế chặt chẽ giữa Mỹ và Trung Quốc như hiện nay, quan hệ thương mại song phương Mỹ - Trung vẫn tiếp tục diễn ra,

6 SỐ 01-2022 CHÂU MỸ NGÀY NAY

tuy nhiên sự phát triển của quan hệ

thương mại giữa hai quốc gia này sẽ

gặp nhiều rào cản

2 Quan hệ thương mại Mỹ - Trung

- Quan hệ thương mại Mỹ - Trung

Quôc trước thời Chính quyển Tống

thống Donald Trump

Quan hệ kinh tế nói chung và quan hệ

thương mại nói riêng giữa Mỹ và Trung

Quốc kể từ sau khi bình thường hoá

(1979) cho tới giữa thập kỷ 2010 có sự

phát triển thăng hoa và mối quan hệ

thương mại này đã có những đóng góp

to lớn cho sự phát triển kinh tế của cả

Mỹ và Trung Quốc Trên thực tế, việc

tiếp cận thị trường Mỹ một cách dễ dàng

do các ưu đãi thương mại mà Mỹ cấp

cho Trung Quốc đã tạo ra một thời kỳ

“bùng nổ” thương mại của Trung Quốc

khi hàng hoá của Trung Quốc xuất sang

Mỹ tăng trưởng hàng năm luôn ở mức

hai con số dù đó là ở thời kỳ trước hay

sau khi Trung Quốc gia nhập WT0 Vào

tháng 1/1979, Mỹ và Trung Quốc đã

tuyên bố bình thường hoá quan hệ ngoại

giao, và chỉ 6 tháng sau, hai nước đã ký

kết “Thoả thuận quan hệ thương mại”

qua đó Trung Quốc được cấp quy chế tối

huệ quốc cho hàng hoá xuất khẩu vào thị

trường Mỹ, khai thông quan hệ thương

mại song phương sau nhiều năm gián

đoạn Việc cấp cho Trung Quốc quy chế

tối huệ quốc trong buôn bán là một sự

thay đổi rất quan trọng và đây là một

dấu mốc lớn cho một giai đoạn phát triển

của quan hệ thương mại Mỹ - Trung

Theo thống kê của Ưỷ ban Thương mại Quốc tế Mỹ (USITC), năm 1979, tổng kim ngạch thương mại hàng hóa Mỹ - Trung là 2 tỷ USD, năm 1980 là 5 tỷ USD và con số này tăng lên thành 20 tỷ USD năm 1990 Quan hệ thương mại Mỹ

- Trung tiếp tục phát triển mạnh sau những năm 1990 khi tổng kim ngạch thương mại song phương vào năm 2000

đã đạt con số 116 tỷ USD (tăng 5,8 lần

so với 1990), trong đó Trung Quốc xuất khẩu đạt 100 tỷ USD, và con số xuất khẩu của Mỹ là 16 tỷ USD2

Dưới một bầu không khí chính trị tích cực trong quan hệ Mỹ - Trung, vào cuối những năm 1990, hai nước đã tiến xa hơn trong quan hệ thương mại khi Mỹ

đã đồng ý đàm phán với Trung Quốc trong tiến trình gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WT0) Tiến trình đàm phán giữa Mỹ và Trung Quốc đã kết thúc và Trung Quốc gia nhập WT0 vào năm 2001 Việc tham gia WT0 là một cơ hội lớn cho hàng hóa của Trung Quốc thâm nhập vào các thị trường khác nhau trên thế giới, và trong đó Mỹ vẫn

là thị trường số 1 mà Trung Quốc hướng tới Ke từ khi Trung Quốc gia nhập WT0, thương mại Mỹ lại có nền tảng phát triển mới, thương mại song phương

có bước phát triển vượt bậc: giá trị thương mại song phương đã tăng gấp hơn 3 lần từ năm 2001 đến năm 2008, lên tới 409,3 tỷ USD năm 2008 Theo thống kê ngoại thương của Mỹ, từ năm

2006, Trung Quốc đã vượt qua Mexico trở thành đối tác thương mại lớn thứ hai

CHÂU MỸ NGÀY NAY SỐ 01-2022 7 của Mỹ Kể từ năm 2000 cho tới năm

2008, xuất khẩu hàng hoá của Trung

Quốc có sự gia tăng gần gấp 4 lần từ

100 tỷ USD lên 337,8 tỷ USD Ở chiều

ngược lại, mặc dù xuất khẩu hàng hoá

của Mỹ sang thị trường Trung Quốc

không đạt quy mô lớn như xuất khẩu

của Mỹ, nhưng cũng đạt mức tăng

trưởng ấn tượng từ khoảng 16,3 tỷ USD

vào năm 2000 lên 71,5 tỷ USD vào năm

2008 (USITC) Từ các số liệu này có thể

thấy, mặc dù hai nước đã có được những

lợi ích to lớn trong buôn bán song

phương, nhưng bức tranh chung cho

thấy mối quan hệ bất đối xứng khi mà

thâm hụt thương mại của Mỹ với Trung

Quốc gia tăng rất mạnh mẽ từ 10,4 tỷ

USD vào năm 1990 lên 83,8 tỷ USD

vào năm 2000 và 266,3 tỷ USD vào năm

2008 Sự bất cân bằng thương mại mở

rộng trong quan hệ thương mại song

phương Mỹ - Trung là một điềm báo

cho những trục trặc ngày càng gia tăng

trong quan hệ thương mại song phương

Do tác động của khủng hoảng tài chính (2007/08), quan hệ thương mại Mỹ

- Trung có sự sụt giảm trong năm 2009, tuy nhiên mối quan hệ thương mại này lại tiếp tục gia tăng từ sau năm 2010 Trong giai đoạn 2010-2016, xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ tăng từ 364,9

tỷ USD lên 462,6 tỷ USD, và ở chiều ngược lại, xuất khẩu của Mỹ cũng tăng

từ mức 91,9 tỷ USD lên 115,6 tỷ USD Nhìn một cách tổng quát, mặc dù chịu tác động lớn của cuộc khủng hoảng tài chính, quan hệ thương mại Mỹ - Trung Quốc phát triển khá nhanh trong giai đoạn của Chính quyền Obama Tổng kim ngạch trong giai đoạn này tăng trung bình 4,9%/năm, xuất khẩu của Mỹ sang Trung Quốc tăng trung bình 6,8%/năm, xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ tăng trung bình 4,5%/năm Thâm hụt thương mại của Mỹ với Trung Quốc trong giai đoạn này tiếp tục tăng, năm cao nhất là năm 2010 với tốc độ tăng 20,4%, và trung bình là 3,8%/năm

(Đơn vị: tỷ USD)

Bảng 1: Thương mại hàng hóa Mỹ - Trung Quốc giai đoạn 2008-2016

Năm Xuất khẩu

của Mỹ

Nhập khẩu của Mỹ

Tồng kim ngạch

Cán cân thưong mại

Nguồn: U.S International Trade Commission (USTIC) DataWeb và Statista

8 SỐ 01-2022 CHÂU MỸ NGÀY NAY

CÓ nhiều nguyên nhân dẫn đến thâm

hụt thương mại Mỹ - Trung Quốc, theo

các nhà phân tích kinh tế thì nguyên

nhân sâu xa dẫn đến tình trạng thâm hụt

này có thế là do bản thân các công ty

Trung Quốc có sức cạnh tranh ngày càng

tăng trên thị trường quốc tế và nhu cầu

của Mỹ về hàng hóa Trung Quốc rất lớn

Hầu hết các nhà kinh tế nhất trí rằng

tính cạnh tranh về giá của Trung Quốc

là do hai yếu tố chính: một là, do mức

sống của người dân thấp, vì thế cho

phép các doanh nghiệp Trung Quốc chi

trả lương thấp cho công nhân; hai là, do

tỷ giá hối đoái đồng nhân dân tệ luôn

được thiết lập thấp hơn so với USD

Thâm hụt thương mại của Mỹ đổi với

Trung Quốc có tác động lớn đến nền

kinh tế Mỹ, nhất là trong giai đoạn

khủng hoảng và hậu khủng hoảng

Thâm hụt thương mại của Mỹ cũng có

nghĩa là các công ty của Mỹ không thể

cạnh tranh được với hàng hóa giá rẻ của

Trung Quốc, cho nên buộc họ phải hạ

giá thành sản phẩm Để hạ được giá

thành, nhiều công ty đã bắt đầu triển khai

công việc gia công sang các nước Án Độ

và Trung Quốc, việc này khiến cho tình

trạng thất nghiệp của Mỹ càng trở nên

trầm trọng hơn Có phân tích cho rằng,

ngành sản xuất chế tạo của Mỹ (ngành

tạo ra nhiều công ăn việc làm) đã bị mất

vài triệu việc làm do thâm hụt trong buôn

bán với Trung Quốc (Robert, 2020)

- Quan hệ thương mại Mỹ - Trung

Quốc từ sau Chính quyền Donald Trump

Những căng thẳng trong quan hệ

thương mại Mỹ - Trung Quốc đã được

báo trước kể từ khi ông Donald Trump tiến hành vận động tranh cử và nhiều lần cho rằng thâm hụt thương mại lớn với Trung Quốc là không thể chấp nhận được Thật ra các vấn đề trong quan hệ thương mại Mỹ - Trung Quốc đã có từ lâu, và Chính quyền Obama cũng đã nhiều lần đặt vấn đề này tại các kênh ngoại giao, đặc biệt là trong các cuộc Đối thoại Chiến lược và Kinh tế Mỹ - Trung Mặc dù vậy, các vấn đề trục trặc trong buôn bán giữa hai quốc gia vẫn không được giải quyết và thâm hụt thương mại vẫn gia tăng Trung Quốc tiếp tục duy trì (hoặc gần đây áp đặt) một số chính sách nhà nước có xu hướng làm bóp méo thương mại và dòng đầu tư Các lĩnh vực chính mà các nhà hoạch định chính sách Mỳ và các bên liên quan quan ngại là gián điệp kinh tế không gian mạng bị cáo buộc rộng rãi của Trung Quốc chống lại các doanh nghiệp Mỹ; thực thi tương đối không hiệu quả quyền sở hữu trí tuệ; các chính sách cải cách có tính chất phân biệt đối xử; kỷ lục về vi phạm thực thi các nghĩa vụ của WTO; việc sử dụng các chính sách công nghiệp, trợ cấp và quy định của các cơ quan có thẩm quyền Trung Quốc (ví dụ: chống độc quyền, mua sắm và tiêu chuẩn) để thúc đẩy phát triển kinh tế, các mục tiêu công nghệ và quân sự; và các chính sách can thiệp nhằm tác động đến giá trị đồng nhân dân tệ Các chính sách như Made in

China 2025 nhằm tạo ra lợi thế cạnh tranh cho Trung Quốc trong các ngành

CHÂU MỸ NGÀY NAY SỐ 01-2022 9 công nghiệp chiến lược, một phần bằng

cách đầu tiên đạt được công nghệ và

chuyên môn từ các công ty Mỹ để có

được năng lực cốt lõi Các chính sách

này dường như khuyến khích chuyển

giao công nghệ, cấp phép và các yêu cầu

liên doanh; công nghệ và trí tuệ do nhà

nước chỉ đạo trộm cắp tài sản (IP); và

các vụ mua lại do chính phủ tài trợ

Các chính sách như vậy tác động tiêu

cực đến các lợi ích kinh tế của Mỳ, và là

một trong những nguyên nhân dẫn đến

tình trạng mất việc làm ở Mỹ

Mối quan tâm của Mỹ về thực tiễn

quan hệ thương mại với Trung Quốc tập

trung vào vai trò mở rộng của nhà nước

đối với nền kinh tế và các rào cản của

Trung Quốc trong các lĩnh vực mà quốc

gia này đang mở rộng ra nước ngoài và

nồ lực xuất khẩu quy chuẩn và nguyên

tắc trên toàn cầu Trung Quốc không

sẵn lòng thừa nhận và giải quyết các

quan ngại của Mỹ, vì thế từ năm 2018

đến năm 2020, Quốc hội Mỹ và Chính

quyền Trump đã thực hiện các hành

động để giải quyết những lo ngại này

Năm 2018, Đại diện Thương mại Mỹ

(USTR) theo Mục 301 của Đạo luật

Thương mại năm 1974 (19 use §2411),

kết luận rằng Trung Quốc tham gia vào

việc cưỡng ép chuyển giao công nghệ,

không gian mạng - cho phép trộm cắp

tài sản trí tuệ (IP) và bí mật thương mại

của Mỳ, cấp phép phân biệt đối xử và

phi thị trường, và các vụ mua lại tài sản

chiến lược của Mỹ do nhà nước tài

trợ Chính phủ Mỹ sau đó đã áp đặt

thuế quan nhập khẩu từ Trung Quốc trị giá khoảng 250 tỷ USD, Trung Quốc đã phản đối bằng cách đánh thuế đối với sản phẩm của Mỳ trị giá 110 tỷ USD

Mỹ và Trung Quốc đã ký một thỏa thuận giai đoạn một vào tháng 1/2020, trong đó Trung Quốc cam kết tăng cường IP thực thi và tăng cường khả năng tiếp cận trong lĩnh vực nông nghiệp và tài chính nhưng hầu hết các mối quan tâm của Mỹ vần chưa được giải quyết Thỏa thuận bao gồm các điều khoản để Trung Quốc mua của Mỹ

468 tỷ USD hàng hóa, năng lượng, nông nghiệp và dịch vụ trong hơn hai năm Nhưng thực tế, mua hàng của Trung Quốc từ Mỹ ở năm đầu tiên (2020) giảm xuống dưới mức cam kết

và trong nhiều lĩnh vực thấp hơn nhiều

so với mức thương mại năm 2017 Chính phủ Mỹ năm 2018 cũng áp đặt thuế nhôm và thép để giải quyết tình trạng dư thừa công suất ở Trung Quốc

Để giải quyết các chính sách công nghiệp của Trung Quốc nhằm mục đích dân sự và lãnh đạo công nghệ quân sự, Chính quyền Trump tìm cách hạn chế chuyển giao công nghệ của Mỹ cho Trung Quốc, tăng cường giám sát các mối quan hệ học thuật, củng cố cơ quan

rà soát đầu tư, thắt chặt kiểm soát xuất khẩu, và cấm đầu tư của Mỹ vào các công ty gắn liền với quân đội Trung Quốc; cấm các công ty Trung Quốc như Huawei, China Mobile và China Telecom vào thị trường Mỹ và khuyến khích các nước khác làm theo

10 SỐ 01-2022 CHÂU MỸ NGÀY NAY

Năm 2018, kim ngạch thương mại

song phương đạt đỉnh cao nhất trong

lịch sử quan hệ kinh tể thương mại Mỹ -

Trung: với tổng thương mại hàng hóa là

659,8 tỷ USD Tuy nhiên, sang năm

2019, cuộc chiến thương mại Mỹ -

Trung đã khiến dòng chảy thương mại

song phương suy giảm, xuất khẩu hàng

hóa của Mỹ sang Trung Quốc năm 2019

là 106,4 tỷ USD, giảm 11,5% so với

năm 20183, trước khi phần lớn thuế

quan được thực thi, Mỹ đã xuất khẩu

hàng hóa trị giá 130,4 tỷ USD sang

Trung Quốc, cơ cấu xuất khẩu rất đa

dạng và hỗ trợ sản xuất, du lịch, và lĩnh

vực kinh doanh và dịch vụ tài chính

Năm 2019, Mỹ nhập khẩu 451,7 tỷ

USD hàng hóa từ Trung Quốc, chiếm

18% tổng nhập khẩu hàng hóa Căng

thẳng leo thang nhanh chóng vào đầu

năm 2018, với việc Mỹ áp thuế chống

bán phá giá 30% đối với tất cả các tấm

pin mặt trời và máy giặt, bao gồm cả các

sản phẩm của Trung Quốc Lệnh áp thuế

tiếp theo là mức thuế 25% đối với thép

và nhôm nhập khấu toàn cầu, được biện

minh trên cơ sở an ninh quốc gia và tác

động đáng kể đến nhập khẩu từ Trung

Quốc Sau đó, USTR bắt đầu áp đặt thuế

quan trên diện rộng đối với hàng hóa

nhập khẩu của Trung Quốc dựa trên

cuộc điều tra Mục 301 Cho đến giữa

năm 2018, Mỹ áp mức thuế áp đặt 25%

đối với 50 tỷ USD nhập khẩu máy móc,

tiếp theo là thuế quan 10% được áp

dụng đối với 250 tỷ USD nguồn cung

cấp công nghiệp vào tháng 10/2018,

thuế đối với những hàng hóa này sau đó được tăng lên 25% vào tháng 5/2019 Trung Quốc đáp lại với mức thuế tương đương đối với hàng hóa của Mỹ, tập trung vào xe cộ, nông sản, dầu mỏ và khí đốt tự nhiên và thiết bị vốn Các tác động tức thời và rõ ràng của thuế quan đối với nền kinh tế đã khiến dòng chảy thương mại giảm đến và đi từ Trung Quốc, với mồi đợt tăng thuế dẫn đến giảm xuất nhập khấu song phương Xuất khẩu của Mỹ sang Trung Quốc năm

2019 giảm 18% so với năm 2017; trong khi nhập khẩu giảm 11 % so với cùng kỳ (US - China Business Council, 2021) Sự kết hợp của thuế quan cao hơn, dòng chảy thương mại giảm và căng thẳng gia tăng đã gây thiệt hại cho nền kinh tế

Mỹ, doanh nghiệp và hộ gia đình thông qua một số kênh như giá tiêu dùng tăng, các khoản đầu tư bị trì hoãn hoặc hủy

bỏ, gián đoạn chuồi cung ứng từ chiến tranh thương mại dẫn đến chi phí đầu vào cao hơn, làm ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh và tỷ suất lợi nhuận Mặc dù Mỹ và Trung Quốc vào đầu năm 2020 đã đạt thoả thuận, theo đó Trung Quốc sẽ điều chỉnh chính sách thương mại tạo điều kiện cho hàng hoá

Mỹ thâm nhập vào thị trường nước này

và Trung Quốc cam kết sẽ mua nhiều hàng hoá của Mỹ hơn Tuy nhiên quan hệ thương mại Mỹ - Trung trong thời gian gần đây vẫn chưa quay trở lại trạng thái bình thường Nhìn chung, xuất khẩu của Trung Quốc vào Mỹ đã giảm mạnh trong những năm Tổng thống Donald Trump

CHÂU MỸ NGÀY NAY SỐ 01-2022 11 nắm giữ chính quyền khi con số nhập

khẩu của Mỹ tò Trung Quốc đã giảm từ

539,5 tỷ USD năm 2018 xuống còn

435,4 tỷ USD vào năm 2020 Ở chiều

ngược lại, xuất khẩu của Mỹ sang Trung

Quốc đã giảm từ 130,4 tỷ USD năm

2017 xuống còn 106,4 tỷ USD năm 2019

trước khi quay trở lại mức 124,6 tỷ USD

năm 2020, mặc dù vẫn thấp hơn mức

130,4 tỷ USD năm 2017 Sự sụt giảm của kim ngạch thương mại song phương

Mỹ - Trung trong giai đoạn này có sự ảnh hưởng của Đại dịch COVID-19 khi các nền kinh tế đều gặp khó khăn, nhưng

có thể nói chính sách thương mại cứng rắn của Mỹ và sự trả đũa của Trung Quốc đã làm cho buôn bán song phương

Mỹ - Trung Quốc suy giảm đáng kể

Bảng 2: Thưong mại hàng hóa Mỹ - Trung Quốc giai đoạn 2017-2020

(Đơn vị: tỳ USD)

Năm Xuất khẩu

của Mỹ

Nhập khẩu của Mỹ

Tổng kim ngạch

Cán cân thương mại

Nguồn: U.S International Trade Commission (USTIC) DataWeb và Statỉsta

Bảng 2 cho thấy, thâm hụt thương mại

của Mỹ với Trung Quốc có sự suy giảm

đáng kể từ mức 419,2 tỷ USD năm 2018

xuống còn 310,8 tỷ USD năm 2020

Mặc dù có tác động của nhân tố Đại

dịch COVID-19, sự thu hẹp thâm hụt

thương mại của Mỹ với Trung Quốc cho

thấy chính sách thương mại cứng rắn

của Mỹ với Trung Quốc đã có những tác

động rất đáng kể tới việc lấy lại cân

bằng thương mại song phương, và chính

sách áp thuế của Chính quyền Donald

Trump đã làm giảm lượng hàng hoá của

Trung Quốc xuất khẩu vào thị trường

Mỹ Con số về mức giảm của thâm hụt

thương mại của Mỹ với Trung Quốc

cũng chỉ nói lên một phàn của vấn đề

thương mại song phương, trong khi đó

vấn đề cơ cấu thương mại có thể nói rõ thêm về thực chất quan hệ thương mại song phương giữa hai quốc gia dưới tác động của chính sách thương mại cứng rắn của Chính quyền Donald Trump Việc Mỹ hạn chế bán các hàng hoá công nghệ cao cho Trung Quốc cũng đã làm cho nhiều doanh nghiệp công nghệ của Trung Quốc gặp rất nhiều khó khăn, mà điển hình là công ty Huawei, một công

ty hàng đầu về các thiết bị viễn thông của Trung Quốc có mức doanh thu về điện thoại giảm 41,1% trong quý IV năm 2020 do Mỹ hạn chế bán các thiết

bị và các phần mềm cho sản phẩm này (Kean, 2021)

Sau khi Tổng thống Joe Biden lên nhậm chức, phía Trung Quốc rất kỳ vọng

12 SÓ 01-2022 CHÂU MỸ NGÀY NAY

rằng chính quyền mới của Mỹ sẽ điều

chỉnh chính sách thương mại và dỡ bỏ

các biện pháp thương mại cứng rắn

mang tính trừng phạt của Chính quyền

Donald Trump trước đây Tuy nhiên,

nhừng tín hiệu cho đến cuối năm 2021,

tức là sau một năm cầm quyền của ông

Joe Biden, Mỳ vẫn chưa triển khai các

biện pháp nới lỏng thương mại với

Trung Quốc Vào tháng 11/2021, Đại

diện Thương mại Mỹ Katherine Tai vẫn

cáo buộc Trung Quốc không thực hiện

các cam kết thương mại đã được ký kết

dưới thời của Tổng thống Donald

Trump và vì vậy, Mỹ sẽ không loại bỏ

ngay lập tức thuế quan do Chính quyền

Donald Trump áp đặt vào hàng hoá

Trung Quốc Nhìn chung, việc nối tiếp

chính sách thương mại của Chính quyền

Donald Trump của Chính quyền Joe

Biden là hoàn toàn có thể hiểu được khi

mà chính trị giữa hai nước chưa tạo được

bầu không khí mềm mại và suôn sẻ Mặc

dù việc áp đặt các biện pháp thương mại

cứng rắn lên Trung Quốc cũng tạo ra

những khó khăn lớn cho nhiều ngành

công nghiệp, nhiều doanh nghiệp, nhưng

có thể thấy, nếu nhìn ưên phương diện

cân bằng thương mại thì có thể thấy thâm

hụt thương mại hàng hoá Mỹ - Trung có

một số cải thiện kể từ sau khi Mỹ áp

thuế cao đối với hàng hoá Trung Quốc,

mặc dù mức cải thiện này là chưa vững

chắc Mức thâm hụt thương mại với

Trung Quốc đã giảm từ 419,2 tỷ USD

năm 2018 xuống còn 310,8 tỷ USD

năm 2020, và 355,3 tỷ USD năm 2021

3 Một số nhận xét

Mối quan hệ thương mại Mỹ - Trung

kể từ khi bình thương hoá cho đến hiện nay đã trải qua những bước phát triển thăng trầm khác nhau, từ hợp tác mang tính hồ trợ sang việc áp dụng các biện pháp trừng phạt quy mô lớn Những biến đổi trong quan hệ thương mại song phương Mỹ - Trung vừa có các yếu tố kinh tế, vừa có các yếu tố chính trị Từ tiến trình phát triển trong quan hệ thương mại Mỹ - Trung kể từ khi hai nước bình thường hoá quan hệ ngoại giao cho đến hiện nay, có thể rút ra một

số nhận xét sau:

- Sự phát triển quan hệ thương mại

Mỹ - Trung cho thấy hai nước là các đối tác thương mại lớn và rất quan trọng của nhau Mặc dù, trong giai đoạn đầu kể từ khi bình thường hoá, Mỹ chủ động trong việc tạo điều kiện thúc đẩy hoạt động buôn bán quốc tế của Trung Quốc, Trung Quốc đã nhanh chóng chứng minh họ là một thị trường lớn của các công ty Mỹ trên cả phương diện xuất khẩu hàng hoá và đầu tư khai thác thị trường nội địa của Trung Quốc Người tiêu dùng Mỹ cũng được hưởng lợi lớn

từ các hàng hoá giá rẻ từ Trung Quốc Quan hệ thương mại song phương đã đóng góp rất quan trọng cho tiến trình phát triến của nền kinh tế lớn thứ nhất

và thứ hai thế giới Nhập siêu là một vấn

đề quan trọng trong quan hệ thương mại song phương Mỹ - Trung, tuy nhiên nhập siêu của Mỹ từ Trung Quốc một phần đã bị chính trị hoá về kinh tế học,