• Nghiên cứu Trao đổi 65 TÁC ĐỘNG CỦA HỘI NHẬP QUỐC TÉ ĐÉN CÁC CHUẨN Mực VÀ QUY TẲC ÚNG xử CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VIỆT NAM TS NGUYỀN THỊ THANH DUNG Ngày nhận bài 22/7/2022 Ngày thẩm định 29/7/2022 N[.]
Trang 1• Nghiên cứu - Trao đổi 65
TS NGUYỀN THỊ THANH DUNG<‘>
Ngày nhận bài: 22/7/2022 Ngày thẩm định: 29/7/2022 Ngày duyệt đăng: 20/8/2022
Tóm tắt: Văn hóa chính trị là tập hợp các giá trị được hình thành qua thực tiễn chính trị, được cộng đồng thừa nhận, chia sẻ và có ỷ nghĩa định hướng hành vi cho moi chủ thế khi tham gia vào đời sổng chính trị Văn hóa chính trị được thê hiện qua các chuân mực và quy tắc ứng xử nhằm điều chỉnh hành vi của cộng đồng Hội nhập quốc tế đã tác động đên các giá trị, chuẩn mực, quy tảc ứng xử của văn hóa chinh trị Việt Nam theo các chiêu hướng khác nhau đã đưa tới những biến đối trong nhận thức và hành động của các chủ thế trong đời sống chính trị Bài viết làm rõ tác động của hội nhập quốc tế đến các chuẩn mực và quy tắc ứng xử của văn hóa chính trị Việt Nam và đề xuất một số nội dung góp phần định hướng tư tưởng và hành động của các chủ thế tham gia vào đời sống chính trị hiện nay.
Từ khóa: hội nhập quốc tế; quy tắc ứng xử; văn hóa chính trị
IHỘi nhập quốc tế và các chuẩn mực, quy tắc úng xử của văn hóa
•chính trị Việt Nam
Hội nhập quốc tế một xu thế lớn của thế
giới hiện đại, tác động mạnh mẽ đến quan hệ
quốc tế và đời sống của từng quốc gia Hội
nhập quốc tế vượt lên trên sự hợp tác quốc tế
thông thường, đòi hỏi sự chia sẻ và tính kỷ
luật cao của các chủ thế tham gia
Đại hội lần thứ VI của Đảng (năm 1986) đã
đề ra đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ và rộng
mở Đại hội lần thứ của Đảng VII của Đảng
(năm 1991) xác định rõ chủ trương: “độc lập
tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan
hệ đối ngoại” với phương châm “Việt Nam
muốn làm bạn với tất cả các nước trong cộng
Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh
đồng quốc tế, phấn đấu vì hòa bình, độc lập và phát triển”0’, đánh dấu bước khởi đầu tiến trình hội nhập trong giai đoạn mới của nước ta Sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) tháng 01/2007, Ban Chấp hành Trung ương Đảng đã ban hành Nghị quyết số 08-NQ/TW ngày 05/02/2007 về một sổ chủ trương, chỉnh sách lớn để nền kinh tế phát triển nhanh và bền vừng khỉ Việt Nam là thành viên của Tố chức Thương mại thế giới Nghị quyết đã
nêu rõ các cơ hội, thách thức của việc gia nhập WT0 và đề ra các định hướng lớn để nền kinh
tế nước ta phát triến nhanh, bền vững Tháng 01/2011, Đại hội lần thứ XI của Đảng đã đề ra đường lối đối ngoại của Việt Nam trong thời
kỳ phát triền mới, trong đó có chủ trương “chủ động và tích cực hội nhập quốc tế”
Thực hiện chủ trương, chính sách nhất quán của Đảng về hội nhập kinh tế quốc tế, tiến trình
Trang 2hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam đã đạt
được những kết quả vững chắc Việt Nam đã gia
nhập ASEAN vào tháng 7/1995, ký kết Hiệp
định Thương mại song phương Việt Nam - Hoa
Kỳ (BTA) (năm 2000), gia nhập WTO (tháng
01/2007) và tham gia 08 Hiệp định Thương mại
tự do (FTA) khu vực và song phương Cụ thể,
Việt Nam cùng với các nước ASEAN ký các
Hiệp định thương mại tự do giữa khối ASEAN
với các đối tác, như Trung Quốc (năm 2004),
Hàn Quốc (năm 2006), Nhật Bản (năm 2008),
Australia và New Zealand (năm 2009), với Ấn
Độ năm 2009 Ngoài ra, Việt Nam đã ký 2 FTA
song phương là FTA Việt Nam - Nhật Bản (nãm
2008) và FTA Việt Nam - Chile (năm 2011)
Việt Nam đã tham gia đàm phán 6 FTA
khác, gồm Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình
Dương (TPP); FTA với Liên minh châu Âu
(EU); Liên minh thuế quan Nga - Belarus -
Kazakhstan; Khối thương mại tự do châu
Au (EFTA) gồm các nước Thụy Sỳ, Nauy,
Liechtenstein và Iceland; FTA với Hàn Quốc
và FTA giữa khối ASEAN với Hồng Kông
(Trung Quốc) Ngoài ra, Việt Nam tích cực
chủ động tham gia sâu vào diền đàn Hợp tác
Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC)
Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế vừa là cơ
hội, vừa là thách thức, tiềm ẩn những tiêu cực
Trên lĩnh vực văn hóa chính trị, hội nhập quốc
tê vừa tạo ra những giá trị tích cực, vừa tác
động tiêu cực đến chuẩn mực và quy tắc ứng
xử của văn hóa chính trị Việt Nam
Các chuẩn mực và quy tắc ứng xử của vãn
hóa chính trị là tập hợp những cách thức thực
hiện các quan hệ chính trị trong xã hội, quá
trình tác động qua lại của các giai cấp, dân
tộc, tổ chức, cơ quan của cộng đồng xã hội
khác nhau và cúa các cá thê nhăm thực hiện
những lợi ích chính trị của mình trong quá trình
giành, giữ và thực thi quyền lực nhà nước Đó
là tông hợp những nguyên tăc pháp lý, thông
lệ thành văn hoặc bất thành văn, khung khổ,
những biện pháp và phương tiện mà các lực
lượng chính trị, các tập đoàn xã hội sử dụng
trong các quan hệ chính trị
• Nghiên cứu - Trao đổi
Trong đời sống chính trị, các chuẩn mực chỉ có thể phát huy được vai trò khi các thể chế chính trị đạt được trình độ phát triển hoàn thiện tương ứng Nó biểu hiện ở sức mạnh, tính hiệu lực của truyền thống, tính pháp lý, tính phổ biến của các chuẩn mực xã hội trong việc điều chỉnh hành vi, quan hệ xã hội, phù họp với mục tiêu chính trị và các giá trị chính trị Sự hoàn thiện các thể chế chính trị tạo điều kiện cho việc thực hiện đúng vai trò, chức năng, phối họp hành động của các chủ thể chính trị, trong đó có người dân, tạo ra tính khả thi, tính hiệu quả của các chuẩn mực và quy tắc ứng xừ Các giá trị cốt lõi trong văn hóa chính trị Việt Nam là cơ sở để hình thành các chuẩn mực và quy tắc ứng xừ trong đời sống chính trị Do đó, sự biến đổi của các giá trị cốt lõi,
dù là nguyên nhân gì, cũng đều kèm theo sự biến đổi của các chuẩn mực, quy tắc ứng xử, rộng hơn là các biểu tượng văn hóa
Hiện nay, trong hoạt động của hệ thống chính trị Việt Nam, có một số nguyên tắc được coi như những chuẩn mực chủ yểu, từ
đó trong thực tiễn chính trị sẽ xây dựng các quy tắc ứng xử tương ứng:
1) Quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân; 2) Đảng Cộng sản Việt Nam là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội;
3) Nguyên tắc tập trung dân chủ;
4) Quyên lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công phối họp và kiếm soát giữa các cơ quan nhà nước trong thực thi các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp;
5) Nguyên tắc tự nguyện, hiệp thương dân chủ, thống nhất và phối họp hành động trong
tổ chức và hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
Từ các nguyên tắc trên, những chuẩn mực
và bộ quy tắc ứng xử cụ thể trong từng lĩnh vực,
tổ chức và từng địa phương sẽ được triển khai Hầu hết các chuẩn mực và quy tắc ứng xử của văn hóa chính trị Việt Nam hiện đại, đều đã được hiến định hoặc luật định Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, các chuẩn mực và quy tắc ứng xử phải tuân theo những giá
Khoa học chính trị - số 06/2022
Trang 3• Nghiên cứu - Trao đổi
trị chung của cộng đồng quốc tế, toàn nhân loại,
dù các chuẩn mực ấy được hiến định, luật hóa,
hay được chấp nhận như là một thông lệ Vì
vậy, chuẩn mực và bộ quy tắc ứng xử có thể
biến đổi để đáp ứng đòi hỏi với những “luật
chơi chung” của hội nhập quốc tế
2 Tác động tích cực của hội nhập quốc tế
đến các chuẩn mực và quy tắc ứng xử của
văn hóa chính trị Việt Nam
Quá trình hội nhập quốc tế tác động tất cả
các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, xã hội, văn
hóa, trong đó có những tác động tích cực đen
chuẩn mực và quy tắc ứng xử của văn hóa
chính trị Việt Nam, cụ thể:
Một là, toàn cầu hóa và hội nhập quốc
tế làm cho ranh giới giữa các nước mờ đi,
khoảng cách địa lý như ngắn lại, mức độ cập
nhật thông tin như tức khắc, sự xâm nhập lẫn
nhau về tư tưởng, lối sống giữa các quốc gia
là rất lớn Đặc biệt là có sự tăng lên nhanh
chóng của các yếu tố nước ngoài trong quan
hệ giao lưu quốc tế của Việt Nam
Haỉ là, hội nhập quốc tế tạo ra sự tiếp xúc
giữa các giá trị văn hóa với nhiều sản phẩm
văn hóa, phương tiện công nghệ, thông tin,
truyền thông, các dự án trao đổi hợp tác văn
hóa khoa học giáo dục
Ba là, các giá trị cốt lõi của văn hóa chính
trị Việt Nam vần giữ được tính ổn định trong
quá trình hội nhập, nhưng có tính linh hoạt
và mêm dẻo hon Giá trị văn hóa được hun
đúc, công nhận và chia sẻ qua suốt chiều dài
thăng trầm của lịch sử, không chỉ giữa Nhà
nước với người dân, giữa các giai tầng trong
xã hội Việt Nam, mà còn giữa các nước có
những quan hệ lịch sử với Việt Nam, vì vậy,
có tính bền vững và ổn định khá cao trước tác
động của hội nhập quốc tế Theo khảo sát của
Nguyễn Văn Kim (2016), tinh thần yêu nước
chỉ chênh lệch 1% so với trước đây (còn
85%), đoàn kết chênh lệch 3% (còn 75%)(2)
Việc áp dụng các khảo sát, đo đạc năng lực
của chính quyền cũng được áp dụng thường
xuyên, thậm chí định kỳ Quan hệ giữa chính
quyền với người dân ngày càng xích gần đến
67 chuẩn mực của hội nhập quốc tế, từ cải cách hành chính, nâng cao năng lực phục vụ, trách nhiệm giải trình đến chống tham nhũng
Bổn là, quá trình hội nhập quốc tế tạo ra nhiều
cơ chế đế nhân dân giám sát việc thực hiện các chuẩn mực và quy tắc ứng xử của văn hóa chính trị Dựa trên giá trị “thân dân” truyền thống, chuấn mực và quy tắc ứng xử cua những người lãnh đạo, công chức ngày nay được “đặt” trong nhiều cơ chế để nhân dân giám sát hơn Không gian mạng cũng tạo điều kiện tốt hơn cho người dân và công chức “thực hành” dân chủ Phương thức tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước, trong cụ thể hóa các giá trị chính trị thành chuẩn mực và quy tắc ứng xử cũng thay đổi dưới tác động của hội nhập Từ mô hình nhà nước tập trung quan liêu bao cấp, Việt Nam đã chuyến sang lựa chọn mô hình nhà nước pháp quyền, các nguyên tắc của nó theo mô hình nhà nước
“cai trị” hay quản lý theo pháp luật cho đến
mô hình nhà nước phục vụ và gần đây là mô hình “nhà nước kiến tạo phát triển”
Nếu như trước đây, thương người ương giá trị nhân văn chỉ bó hẹp trong các mối quan hệ cá nhân hoặc cộng đồng làng xã, thì ngày nay được
mở rộng hơn với các hoạt động tù’ thiện được tổ chức đủ loại hình thức, quy mô, thậm chí, Chính phủ và người dân Việt Nam còn thực hiện nhiều hình thức chia sẻ với nạn nhân chịu các thảm họa ở các quốc gia ưên thế giới, từ thăm hỏi đến quyên góp ùng hộ Tất cã những biến đổi đó đều
có tác động lớn từ quá trình hội nhập quốc tế
Năm là, chuẩn mực ứng xử và các quy tắc
ứng xử trong vãn hóa chính trị Việt Nam năng động, có khả năng đáp ứng các chuẩn mực của hội nhập Thái độ của người Việt Nam
về các vấn đề toàn cầu, từ chủ nghĩa khùng
bố, đến biến đổi khí hậu đều tương đồng với chuẩn mực của nhân dân thế giới
Trong bang giao với các nước, trên cơ sở giá trị cốt lõi là tinh thần hòa hiếu Việt Nam, các chuẩn mực và quy tắc ứng xử có sự thay đôi đáng kể Chúng ta xác định lại các mối quan hệ bạn - thù, đối tác - đối tượng, linh hoạt hơn, thực tế hơn, phù hợp với chuẩn mực
Trang 4quốc tế hơn Từ giá trị cốt lõi là chú nghĩa
yêu nước Việt Nam, chúng ta đã khẳng
định: “phải đặt lợi ích của quốc gia - dân
tộc lên trên hết” Đó là một khoảng cách rất
xa so với chù nghĩa quốc tế vô sản hư vô giáo
điều trước đây, thậm chí đã nhận ra những
mối tình “hữu nghị viển vông”
Nguyên Tổng Giám đốc UNESCO
Koichiro Matssura cho rang: “Khi toàn cầu
hóa được đẩy mạnh và khi sự phụ thuộc lẫn
nhau tăng lên, các nền văn minh và văn hóa có
nhu cầu sống còn là cần tiếp xúc, cách tân, tác
động qua lại, trao đổi và đối thoại trên cơ sở
bình đẳng về phẩm giá và sự khoan dung”(3>
3 Tác động tiêu cực của hội nhập quốc tế
đến các chuẩn mực và quy tắc ứng xử của
văn hóa chính trị Việt Nam
Khi tiếp xúc với các nền văn hóa khác
trong quá trình hội nhập quốc tế, nền văn
hóa Việt Nam nói chung, văn hóa chính trị
nói riêng phải đối mặt với thách thức là phải
tránh thành bản sao của các nền vãn hóa
khác, phải có bản lĩnh và giữ gìn bản sắc Vì
vậy, hội nhập quốc tế cũng tác động tiêu cực
đến chuẩn mực và quy tắc ứng xử của văn hóa
chính trị Việt Nam với các nội dung cụ thể sau:
Thứ nhất, quá trình hội nhập quốc tế tất
yếu sẽ tác động đến quá trình “xâm lăng văn
hóa” Đây là một cuộc chiến tranh tâm lý,
ngấm dần dần vào giới trẻ, thậm chí cả một
bộ phận cán bộ, đảng viên Đó là sự tác động
vào nhận thức về cách sống, về lý tưởng, về
sự cống hiến và hưởng thụ của một bộ phận
người dân Điều này sẽ dần đến sự suy thoái
về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự
diễn biến”, “tự chuyển hóa” Thậm chí, có
thể dẫn tới tiếp tay hoặc cấu kết với các thế
lực xấu, thù địch, phản bội lại lý tưởng và sự
nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc Chủ
tịch nước Nguyễn Xuân Phúc (khi còn là Thủ
tướng) đã phát biểu trong ngày Di sản văn hóa
Việt Nam năm 2019 rằng: “Đáng sợ hơn mọi
sự xâm lăng, đó là xâm lãng vãn hóa, là mất
gốc”(4) Thực tế đã xuất hiện tình trạng đáng
báo động về việc một số người dân Việt Nam,
• Nghiên cứu - Trao đổi
đặc biệt là giới trẻ, có cả một bộ phận cán bộ
có nhận thức lệch lạc, sống thực dụng, buông thả, phai nhạt lý tưởng và đạo đức, có dấu hiệu bị đồng hóa, tôn sùng thần tượng và văn hóa nước ngoài mà quay lưng lại với truyền thống văn hóa tốt đẹp và lịch sử dân tộc
Thứ hai, dưới hình thức lan truyền các sản
phẩm văn hóa nước ngoài, những sản phẩm văn hóa ngoại lai, không phù hợp, thậm chí
đi ngược lại những giá trị văn hóa truyền thống dân tộc, được phố biến rộng rãi trên các phương tiện truyền thông mới Thậm chí, kể
cả những người hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, có những văn nghệ sĩ đã “tự diễn biến”,
“tự chuyển hóa”, không giữ được chuẩn mực đạo đức Một số sản phẩm nghệ thuật chạy theo thị hiếu, đề cao yếu tố chiêu trò, đồi trụy
đã vô tình hay cố ý trở thành đối tượng tác động xấu đến nhận thức của giới trẻ
Thứ ba, các thế lực thù địch luôn tìm mọi cách đề đưa tư tưởng, lối sống xa lạ, không phù họp đến với giới trẻ Việt Nam Việc tôn thờ tiền bạc, lối sống cá nhân ích kỷ chính là những biểu hiện đi ngược lại truyền thống văn hóa trọng tình, đoàn kết cộng đồng của dân tộc, tạo ra nhiều hệ lụy trong xã hội Nguy hiểm hơn, chúng thường tuyên truyền các luận điệu trái chiều, xuyên tạc với nội dung: “hội nhập quốc tế sẽ làm mất độc lập, tự chủ và bản sắc dân tộc”<5) Chúng cho rằng, độc lập, tự chu là một “hằng số bất biến”, không thể tương tác, dung hợp với hội nhập quốc tế; hội nhập quốc
tế làm gia tăng sự phụ thuộc lần nhau giữa các nước nên đã hội nhập quốc tế là không thể giữ được độc lập, tự chủ Muốn có độc lập, tự chủ thì không thể hội nhập quốc tế; càng hội nhập quốc tế một cách sâu rộng sẽ càng bị lệ thuộc vào các nước tư bản phát triển và không sớm thì muộn sẽ bị đi chệch hướng xã hội chủ nghĩa Những luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch đang tác động vào ý thức hệ của một bộ phận người Việt Nam nhẹ dạ, cả tin, nhận thức còn hạn chế, tạo ra lệch lạc trong nhận thức và hành vi về các quy tắc, chuẩn mực văn hóa truyền thống của Việt Nam
Khoa học chính trị - số 06/2022
Trang 5• Nghiên cứu - Trao đổi
Như vậy, hội nhập quốc tế đã có những tác
động to lớn đến văn hóa chính trị Việt Nam
Những ảnh hướng từ quá trình này có thê được
ghi nhận theo nhiều chiều cạnh, vừa giúp củng
cố những giá trị cốt lõi, các chuẩn mực và biểu
tượng bền vững của văn hóa chính trị, vừa góp
phần điều chỉnh là tạo ra những giá trị, chuẩn
mực mới, phù hợp hơn với một cộng đồng
chính trị đang trong quá trình phát triển
Hội nhập giúp bổ sung những giá trị, chuẩn
mực và tiến bộ của văn hóa, văn minh của thế
giới, làm giàu văn hóa dân tộc và thúc đấy tiến
bộ xã hội Hội nhập có thể tạo ra một số thách
thức đối với quyền lực nhà nước và làm phức
tạp hơn đối với việc duy trì an ninh và ổn định
xã hội Hội nhập có thể làm gia tăng nguy cơ đối
với bản sắc dân tộc và văn hóa truyền thống, có
thế làm xói mòn các giá trị văn hóa chính trị dân
tộc do sự “xâm lăng” của văn hóa ngoại lai
Văn hóa và tiếp biến văn hóa chính trị là
động lực của sự phát triển, nhất là trong điều
kiện toàn cầu hóa, kinh tế tri thức và xã hội
thông tin của thế giới ngày nay Giao lưu văn
hóa trong hội nhập quốc tế kích hoạt tính tích
cực chính trị, nâng cao dân trí, mở rộng tầm
nhìn, xây dựng nhân cách, bồi dưỡng năng lực
sáng tạo cho các nhà lãnh đạo, giới trí thức ưu
tú cũng như quần chúng nhân dân Nhờ đó,
hội nhập quốc tế nâng cao năng lực tiếp biến,
lựa chọn, củng cố những giá trị văn hóa truyền
thống, xác lập những giá trị văn hóa mới
Đế ứng phó với sự tác động của xâm lăng
văn hóa trong quá trình hội nhập quốc tế, cần:
(i) Hình thành nhận thức đúng đắn, đầy
đủ và có bản lĩnh văn hóa, giá trị văn hóa về
nhận thức, cần xác định rằng văn hóa rất phức
tạp, vì thế, hiện tượng xâm lăng văn hóa cũng
khó nhận biết rõ ràng Việc xác định và giữ gìn
văn hóa dân tộc cần phải hết sức cụ thế đế phù
hợp với hoàn cảnh, về hành động, chúng ta
nên chuyền văn hóa, bản sắc văn hóa từ những
khái niệm trừu tượng thành những nội hàm cụ
thể, tồn tại trong các sản phẩm và dịch vụ văn
hóa Những câu chuyện về lòng yêu nước, giá
trị nhân văn, tấm lòng cao cả sẽ được truyền
69 cảm hứng tốt hơn qua những tác phẩm văn học, những sự kiện thể thao, văn hóa, nghệ thuật để người dân dễ hiểu, dễ biết và dề làm Các hoạt động văn hóa - nghệ thuật, đặc biệt là hoạt động biểu diễn nghệ thuật, là một kênh quan trọng trong quá trinh nâng cao nhận thức, tri thức toàn diện cho người dân trong cuộc đấu tranh với các quan điểm vãn hóa, văn nghệ lệch lạc, xấu độc, phản động cùng các âm mưu, thủ đoạn trong chiến lược “diễn biến hòa bình” trên lĩnh vực tư tưởng văn hóa của các thế lực thù địch
(ii) Cần làm tốt hơn nữa công tác giáo dục đạo đức, lối sống trong nhân dân Đây là công việc cần thực hiện thường xuyên, kiên trì lấy cái đẹp dẹp cái xấu, lấy tấm gương tích cực để cổ vũ, lan tỏa những hành vi đạo đức, lối sống chuẩn mực của nhân dân, từ đó lan tỏa ra toàn xã hội
Tác động của toàn cầu hóa đối với văn hóa chính trị của Việt Nam là một vấn đề hiện hữu
Sự chuyển hóa vãn hóa chính trị ở mức độ nào đó chắc chắn sẽ diễn ra Để giữ được độc lập thực sự, cả xã hội và từng người dân cần hiểu rõ và từ đó tin tưởng vào những giá trị, chuẩn mực của văn hóa chính trị Việt Nam Những giá trị mới có thể hình thành, những chuẩn mực mới có thể xuất hiện, những biểu tượng mới có thể được ra đời thông qua con đường tiếp biến văn hóa, tức là tự nguyện, lựa chọn, trải nghiệm và chia se Đó là một quá trình năng động hóa các thể chế, kích hoạt tính tích cực chính trị của toàn xã hộiO
(1) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng toàn tập, t.51, Nxb Chính trị quốc gia , Hà Nội, 2007, tr.49
(2) và (3) Nguyễn Văn Kim, Tiếp biến và hội nhập văn
hóa ở Việt Nam, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà
Nội, 2016, tr 178 và 48
(4) Thiên Điếu, Thủ tướng: ‘'‘'Đáng sợ hơn mọi sự xâm lăng là xâm lăng văn hóả’’, tuoitre.vn, ngày 23/11/2019
<5) Xem: ThS Trần Đức Tiến, Hội nhập quốc tế có làm mất
độc lập, tự chủ và bản sắc dãn tộc? tapchicongsan.org.vn,
ngày 20/11/2019