BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HCM NGUYỄN THÀNH HƯNG BIẾN ĐỘNG TỶ SUẤT SINH LỢI THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN, HIỆU QUẢ VÀ RỦI RO BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM TỪ CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT[.]
Trang 1
NGUYỄN THÀNH HƯNG
BIẾN ĐỘNG TỶ SUẤT SINH LỢI THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN, HIỆU QUẢ VÀ RỦI RO: BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM
TỪ CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI VIỆT
NAM NIÊM YẾT
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
TP Hồ Chí Minh, năm 2022
Trang 2TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP.HCM
NGUYỄN THÀNH HƯNG
BIẾN ĐỘNG TỶ SUẤT SINH LỢI THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN, HIỆU QUẢ VÀ RỦI RO: BẰNG CHỨNG THỰC NGHIỆM
TỪ CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI
VIỆT NAM NIÊM YẾT
NGÀNH: TÀI CHÍNH - NGÂN HÀNG (NGÂN HÀNG)
Mã số: 93.40.201
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
Người hướng dẫn khoa học
TS PHẠM PHÚ QUỐC
TS THÂN THỊ THU THỦY
TP Hồ Chí Minh, năm 2022
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan luận án “Biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán, hiệu
quả và rủi ro: Bằng chứng thực nghiệm từ các ngân hàng thương mại Việt Nam
niêm yết” này là công trình do chính tôi tiến hành nghiên cứu, trong đó tôi cam đoan
không có bất cứ nội dung nghiên cứu đã do tác giả khác thực hiện Kết quả nghiên cứu
đạt được là trung thực và có trích dẫn nguồn tham khảo đầy đủ Nội dung do chính tôi
biên soạn, theo đúng quy định và chưa được công bố trong công trình nào khác
Nghiên cứu sinh
Nguyễn Thành Hưng
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trước tiên, tôi xin gửi lời cám ơn chân thành đến TS Phạm Phú Quốc, người hướng dẫn
khoa học thứ nhất cho luận án Thầy đã gợi ý giúp cho tôi những ý tưởng làm nền tảng
cho việc khám phá trong nghiên cứu Trong quá trình viết luận án, Thầy rất nhiệt tình hỗ
trợ tìm tài liệu cũng như góp ý cho tôi
Tôi cũng xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn đến TS Thân Thị Thu Thủy, người hướng
dẫn khoa học thứ hai cho luận án Cô đã rất tận tâm góp ý và chỉnh sửa luận án Sự giúp
đỡ của Cô giúp tôi hoàn thảnh luận án này
Nghiên cứu sinh
Nguyễn Thành Hưng
Trang 5MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN .ii
MỤC LỤC iii
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT vii
DANH MỤC BẢNG BIỂU .viii
DANH MỤC ĐỒ THỊ ix
TÓM TẮT LUẬN ÁN BẰNG TIẾNG VIỆT x
ABSTRACT xii
CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU 1
1.1 Bối cảnh nghiên cứu 1
1.2 Động cơ nghiên cứu 6
1.3 Mục tiêu nghiên cứu 12
1.3.1 Mục tiêu tổng quát 12
1.3.2 Mục tiêu cụ thể 12
1.4 Câu hỏi nghiên cứu 12
1.5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 13
1.5.1 Đối tượng nghiên cứu 13
1.5.2 Phạm vi nội dung 13
1.5.3 Phạm vi không gian 14
1.5.4 Phạm vi thời gian 14
1.6 Phương pháp nghiên cứu 15
1.7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 15
1.8 Kết cấu của luận án 19
TÓM TẮT CHƯƠNG 1 21
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ CÁC NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM 22
2.1 Tổng quan các khái niệm nghiên cứu 22
2.1.1 Biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán 22
Trang 62.1.2 Hiệu quả hoạt động ngân hàng 23
2.1.3 Rủi ro ngân hàng 24
2.1.4 Quy mô ngân hàng 25
2.2 Lý thuyết và thực nghiệm tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả và rủi ro 26
2.2.1 Lý thuyết và thực nghiệm tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả 26
2.2.1.1 Lý thuyết tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả 26
2.2.1.2 Lược khảo nghiên cứu thực nghiệm 28
2.2.2 Lý thuyết và thực nghiệm tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên rủi ro 33
2.2.2.1 Lý thuyết về tác động của biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên rủi ro 33
2.2.2.2 Lược khảo nghiên cứu thực nghiệm 34
2.2.3 Lý thuyết và thực nghiệm về tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán, hiệu quả và rủi ro xem xét theo quy mô ngân hàng 38
2.2.3.1 Lý thuyết về vai trò của quy mô 38
2.2.3.2 Lược khảo các nghiên cứu thực nghiệm 40
2.3 Khoảng trống nghiên cứu 42
2.4 Giả thuyết nghiên cứu chính 45
2.4.1 Giả thuyết tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả 45
2.4.2 Giả thuyết tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên rủi ro 45
2.4.3 Giả thuyết tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả và rủi ro trong điều kiện thay đổi quy mô ngân hàng 46
TÓM TẮT CHƯƠNG 2 47
CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 48
3.1 Mô hình nghiên cứu 48
Trang 73.1.1 Mô hình tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu
quả 48
3.1.2 Mô hình tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên rủi ro 52
3.1.3 Mô hình tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả trong điều kiện thay đổi quy mô ngân hàng 56
3.1.4 Mô hình tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên rủi ro trong điều kiện thay đổi quy mô ngân hàng 58
3.2 Mô tả cách đo lường các biến nghiên cứu chính 59
3.2.1 Biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán 59
3.2.2 Hiệu quả hoạt động ngân hàng 61
3.2.3 Rủi ro ngân hàng 64
3.3 Dữ liệu và phương pháp nghiên cứu 65
3.3.1 Dữ liệu nghiên cứu 65
3.3.2 Phương pháp nghiên cứu 66
3.3.2.1 Hồi quy tuyến tính cổ điển, mô hình tác động cố định và mô hình tác động ngẫu nhiên 67
3.3.2.2 Phương pháp hồi quy tổng quát hóa thời điểm hệ thống (S-GMM) 69
TÓM TẮT CHƯƠNG 3 72
CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 73
4.1 Thống kê mô tả biến nghiên cứu 73
4.2 Tương quan giữa các biến nghiên cứu 76
4.3 Kết quả nghiên cứu 79
4.3.1 Kết quả ảnh hưởng của biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả 79
4.3.2 Kết quả tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên rủi ro 89
4.3.3 Kết quả tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả và rủi ro trong điều kiện thay đổi quy mô của ngân hàng 96
4.4 Kiểm tra tính vững 104
Trang 84.4.1 Kiểm tra tính vững tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng
khoán lên hiệu quả 105
4.4.2 Kiểm tra tính vững tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên rủi ro 107
4.4.3 Kiểm tra tính vững tác động biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả và rủi ro trong điều kiện thay đổi quy mô ngân hàng 109
TÓM TẮT CHƯƠNG 4 114
CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH 116
5.1 Kết luận 116
5.2 Đóng góp của luận án 122
5.2.1 Đóng góp về tác động biến động tỷ suất sinh lời thị trường chứng khoán lên hiệu quả 122
5.2.2 Đóng góp về tác động biến động tỷ suất sinh lời thị trường chứng khoán lên rủi ro 123
5.2.3 Đóng góp về tác động biến động tỷ suất sinh lời thị trường chứng khoán lên hiệu quả và rủi ro xem xét theo quy mô ngân hàng 124
5.3 Hàm ý của luận án 125
5.3.1 Hàm ý về tác động biến động tỷ suất sinh lời thị trường chứng khoán lên hiệu quả 125
5.3.2 Hàm ý về tác động biến động tỷ suất sinh lời thị trường chứng khoán lên rủi ro 126
5.3.3 Hàm ý về tác động biến động tỷ suất sinh lời thị trường chứng khoán lên hiệu quả và rủi ro trong điều kiện thay đổi quy mô của ngân hàng 127
5.4 Hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu tiếp theo 128
5.4.1 Hạn chế của luận án 128
5.4.2 Hướng nghiên cứu tiếp theo 129
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 131
TÀI LIỆU THAM KHẢO 132
PHỤ LỤC 153
Trang 9DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
Từ viết tắt Tiếng Anh Tiếng Việt
phần
Hà Nội
TP.HCM
tính cổ điển
động cố định
động ngẫu nhiên
Moments
Phương pháp hồi quy tổng quát hóa thời điểm
of Moments
Phương pháp hồi quy tổng quát hóa thời điểm hệ thống
trường chứng khoán
Market
Thị trường công ty đại chúng chưa niêm yết
Trang 10DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 2.1: Khảo lược các nghiên cứu thực nghiệm về SMV và hiệu quả 31
Bảng 2.2: Tổng hợp các nghiên cứu thực nghiệm để lập luận mối quan hệ giữa SMV và rủi ro 37
Bảng 4.1: Thống kê mô tả các biến nghiên cứu 73
Bảng 4.2: Tương quan cặp giữa các biến nghiên cứu 78
Bảng 4.3: Kết quả hồi quy ảnh hưởng của SMV lên hiệu quả ngân hàng 82
Bảng 4.4: Ảnh hưởng của SMV lên rủi ro ngân hàng 91
Bảng 4.5: Kết quả hồi quy ảnh hưởng của biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả trong điều kiện thay đổi quy mô ngân hàng (SIZE) 100
Bảng 4.6: Kết quả hồi quy ảnh hưởng của biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả trong điều kiện thay đổi quy mô ngân hàng (DUM_SIZE) 101
Bảng 4.7: Kết quả hồi quy ảnh hưởng của biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên rủi ro trong điều kiện thay đổi quy mô ngân hàng (SIZE) 102
Bảng 4.8: Kết quả hồi quy ảnh hưởng của biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên rủi ro trong điều kiện thay đổi quy mô ngân hàng (DUM_SIZE) 103
Bảng 4.9: Ảnh hưởng của biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả (sử dụng phương pháp hồi quy S-GMM) 106
Bảng 4.10: Ảnh hưởng của biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên rủi ro (sử dụng phương pháp hồi quy S-GMM) 108
Bảng 4.11: Ảnh hưởng của biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả trong điều kiện thay đổi quy mô của ngân hàng (quy mô tuyệt đối SIZE và sử dụng phương pháp hồi quy S-GMM) 110
Bảng 4.12: Ảnh hưởng của biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên hiệu quả trong điều kiện thay đổi quy mô của ngân hàng (biến giả quy mô DUM_SIZE và sử dụng phương pháp hồi quy S-GMM) 111
Trang 11Bảng 4.13: Ảnh hưởng của biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên rủi ro trong điều kiện thay đổi quy mô của ngân hàng (quy mô tuyệt đối SIZE và sử dụng phương pháp hồi quy S-GMM) 112
Bảng 4.14: Ảnh hưởng của biến động tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên rủi ro trong điều kiện thay đổi quy mô của ngân hàng (biến giả quy mô DUM_SIZE và sử dụng phương pháp hồi quy S-GMM) 113
Bảng 5.1: Câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết có liên quan và kết quả 118
DANH MỤC ĐỒ THỊ
Hình 1.1: Các thành tố quan trọng của hệ thống tài chính và phạm vi nghiên cứu 7
Hình 1.2: Dịch chuyển dòng vốn từ tiết kiệm sang đầu tư và các hướng nghiên cứu 9
Hình 2.1: Mô hình hóa cơ chế tác động của biến động tỷ suất sinh lợi thị trường lên hiệu quả hoạt động của ngân hàng 27
Hình 2.2: Mô hình hóa lý thuyết giải thích cơ chế ảnh hưởng của SMV lên rủi ro ngân hàng 34
Hình 2.3: Mô hình hóa vai trò của quy mô theo lý thuyết quy mô ngân hàng tối ưu và
lý thuyết tính kinh tế theo quy mô 39
Trang 12TÓM TẮT LUẬN ÁN BẰNG TIẾNG VIỆT
Hiệu quả và rủi ro của ngân hàng là hai chủ đề nhận được sự quan tâm trong các nghiên cứu khoa học thực nghiệm trong thời gian gần đây Theo đó, phần lớn nghiên cứu hiện tại tập trung khai thác các nhân tố có thể tác động đến rủi ro và hiệu quả của các ngân hàng (Chen và cộng sự, 2021; Moudud-Ul-Huq và cộng sự, 2018; Shaban và James, 2018; Moudud-Ul-Huq và cộng sự, 2020; Aebi và cộng sự, 2012; Riewsathirathorn và cộng sự, 2011; Al-Homaidi và cộng sự, 2018) Ngoài ra, có một nhánh nghiên cứu thực nghiệm đang phát triển nhằm mục đích xem xét tác động của nhân tố rủi ro và hiệu quả hoạt động của ngân hàng lên các yếu tố giá cổ phiếu hoặc tỷ suất sinh lợi của cổ phiếu (Hadad và cộng sự, 2011; Brealey và cộng sự, 2012; Rjoub và cộng sự, 2017; Al-Shubiri, 2010; Ali và cộng sự, 2018) Tuy nhiên, tác giả nhận thấy có ít nghiên cứu thực nghiệm về biến động tỷ suất sinh lợi của thị trường chứng khoán đến hiệu quả và rủi ro của ngân hàng
Từ việc khảo lược, tổng hợp và đánh giá các lý thuyết và công trình nghiên cứu thực nghiệm đã có, luận án định vị được các khoảng trống nghiên cứu chính như sau: (i)
Có một số ít các bài nghiên cứu đề cập đến vai trò và ảnh hưởng của biến động trong tỷ suất sinh lợi trên thị trường chứng khoán lên yếu tố hiệu quả hoạt động của các ngân hàng; tuy nhiên chiều hướng tác động có sự trái ngược nhau; (ii) Thêm nữa, tác giả chưa phát hiện nghiên cứu khoa học thực nghiệm nào đề cập đến ảnh hưởng của biến động trong tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán lên yếu tố rủi ro; và (iii) Vai trò của quy
mô đến ảnh hưởng của biến động trong tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán đến rủi
ro của ngân hàng chưa được xem xét thấu đáo
Từ những khoảng trống nghiên cứu này, luận án xác định mục tiêu nghiên cứu ảnh hưởng của biến động trong tỷ suất sinh lợi trên thị trường chứng khoán lên rủi ro và hiệu quả hoạt động của 24 Ngân hàng Thương mại niêm yết trên các sàn chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn Quý 2/2006- Quý 1/2021 Luận án sử dụng kết hợp các phương
Trang 13pháp hồi quy sử dụng trên mẫu dữ liệu bảng có tính chất không cân bằng bao gồm phương pháp hồi quy bình phương bé nhất tổng quát (OLS), phương pháp hồi quy kiểm soát các tác động cố định (FEM) và phương pháp hồi quy kiểm soát các tác động ngẫu nhiên (REM) trong đó có kết hợp với các kiểm định khác nhau với mục tiêu chọn ra mô hình thích hợp (như kiểm định nhân tử Lagrange và kiểm định thống kê F) giữa các phương pháp OLS, FEM và REM Ngoài ra, phương pháp tổng quát hóa thời điểm hệ thống (S-GMM) trên dữ liệu bảng động được sử dụng để kiểm tra tính bền vững (robustness) của các kết quả nghiên cứu thông qua ưu điểm của phương pháp này giúp xử lý khắc phục hiện tượng nội sinh, vấn đề tự tương quan và quán tính trong các cách đo lường yếu tố hiệu quả và rủi ro ngân hàng Theo đó, luận án sử dụng biến công cụ tổng quát hóa thời điểm (S-GMM) kết hợp với các kiểm định (tự tương quan bậc hai của phần dư - AR(2)
và kiểm định Hansen) với mục tiêu kiểm tra hiệu quả của mô hình động, từ đó đạt được các tham số hồi quy đáng tin cậy các phương pháp hồi quy tuyến tính cơ bản
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, biến động trong tỷ suất sinh lợi trên thị trường chứng khoán có ảnh hưởng tích cực lên hiệu quả hoạt động ngân hàng Kết quả này được hỗ trợ giải thích bởi quan điểm của lý thuyết triển vọng Bên cạnh đó, trái ngược với lý thuyết bất ổn tài chính và quan điểm lý thuyết nghịch lý biến động, rủi ro của ngân hàng gia tăng trong thời kỳ biến động tăng tỷ suất sinh lợi thị trường chứng khoán Mối quan
hệ này tồn tại khi xem xét đến yếu tố quy mô của ngân hàng; theo đó, biến động trong tỷ suất sinh lợi trên thị trường chứng khoán làm gia tăng hiệu quả và rủi ro đáng kể cho các ngân hàng có đặc điểm quy mô tổng tài sản lớn
Do đó, luận án đóng góp bằng chứng mang tính chất thực nghiệm tại Việt Nam, cho thấy biến động trong tỷ suất sinh lợi trên thị trường chứng khoán gây ra những thay đổi đáng kể trong hiệu quả và rủi ro của hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam và tác động này phụ thuộc nhất định vào quy mô của ngân hàng Từ đó, một số hàm ý chính sách được đề xuất cho ngân hàng nhà nước và các nhà điều hành ngân hàng trong việc
Trang 14nhận thức được tầm quan trọng của biến động trong tỷ suất sinh lợi trên thị trường chứng khoán đến rủi ro và hiệu quả hoạt động của hệ thống ngân hàng các ngân hàng thương mại cổ phần Việt Nam niêm yết
Từ khóa: Biến động chỉ số thị trường chứng khoán, rủi ro, hiệu quả, Ngân hàng
Thương mại
ABSTRACT
Bank efficiency and risk are two topics that have received much attention in recent empirical studies Current studies focus on examining the determinants of bank risk and efficiency (Chen et al., 2021; Moudud-Ul-Huq et al., 2018; Shaban and James, 2018; Moudud- Ul-Huq et al., 2020; Aebi et al., 2012; Riewsathirathorn et al., 2011; Al-Homaidi et al., 2018) In addition, there is a growing strand of empirical research that aims to examine the impact of bank risk and performance on factors of stock price or stock return (Hadad et al., 2011; Brealey et al., 2012; Rjoub et al., 2017; Al-Shubiri, 2010; Ali et al., 2018) However, the author finds that there are few studies on the volatility of stock market returns on the efficiency and risk of banks
From the review of previous theories and empirical studies, current thesis locates the main research gaps as follows: (i) There are a few studies on the effects of stock market volatility on the efficiency of banks; however, the direction of this impact is inconclusive; (ii) To the best of understandings, the author has not found any research mentioning the effect of stock market return volatility on risk; (iii) There is no research
on the role of size on the effect of stock market return volatility on bank risk
From these research gaps, the thesis aims to detect the impact of stock market volatility on risk and performance of 24 commercial banks listed on Vietnam stock exchanges Vietnam in the period of 2nd Quarter of 2006 – 1st Quarter of 2021 The thesis uses a combination of panel data regression methods including least squares