BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH NGUYỄN THANH PHONG ẢNH HƯỞNG CỦA THÂM NHẬP NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI ĐẾN CẠNH TRANH VÀ HIỆU QUẢ CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ TP[.]
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH
NGUYỄN THANH PHONG
ẢNH HƯỞNG CỦA THÂM NHẬP NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI ĐẾN CẠNH TRANH
VÀ HIỆU QUẢ CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
TP Hồ Chí Minh - Năm 2021
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP HỒ CHÍ MINH
NGUYỄN THANH PHONG
ẢNH HƯỞNG CỦA THÂM NHẬP
NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI ĐẾN CẠNH TRANH
VÀ HIỆU QUẢ CỦA CÁC NHTM VIỆT NAM
Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
Mã số: 9340201
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS PHẠM VĂN NĂNG
TP Hồ Chí Minh - Năm 2021
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của tôi Các thông tin, số liệu trong luận án là trung thực và có nguồn gốc rõ ràng, cụ thể Kết
quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ
công trình nghiên cứu nào khác
Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 7 năm 2021 Nghiên cứu sinh
Nguyễn Thanh Phong
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Phạm Văn Năng, người hướng dẫn khoa học đã tận tình chỉ bảo, hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án này
Tôi xin gửi lời cảm ơn đến Quý thầy cô Trường Đại học Kinh tế TP HCM Sự hướng dẫn nhiệt tình, tận tâm của Quý thầy cô đã giúp tôi hoàn thiện kiến thức và năng lực nghiên cứu để hoàn thành luận án này
Trong quá trình thực hiện luận án, một phần của luận án đã được sử dụng để công bố trên các tạp chí chuyên ngành tài chính – ngân hàng để gia tăng độ tin cậy của luận án, tôi xin cảm ơn Hội đồng biên tập Tạp chí Ngân hàng, Tạp chí Khoa học
và Đào tạo Ngân hàng, Tạp chí Công nghệ Ngân hàng đã có nhiều ý kiến phản biện giúp hoàn chỉnh một số nội dung của luận án
Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, đặc biệt là vợ và hai con tôi, cùng với bạn
bè đã động viên, giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án này
Trang 5MỤC LỤC
Trang
2.1.1 Khái niệm về thâm nhập của ngân hàng nước ngoài 7 2.1.2 Lý thuyết về động cơ thâm nhập của ngân hàng nước ngoài 7 2.1.3 Phương thức thâm nhập của ngân hàng nước ngoài 9 2.1.4 Đo lường thâm nhập của ngân hàng nước ngoài 10
Trang 62.2 ẢNH HƯỞNG CỦA THÂM NHẬP NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI ĐẾN
2.2.2 Lý thuyết cấu trúc cạnh tranh ngành 12 2.2.3 Cạnh tranh trong thị trường ngân hàng thương mại 14 2.2.3.1 Đặc điểm cạnh tranh trong thị trường ngân hàng thương mại 14 2.2.3.2 Tác động của cạnh tranh đối với sự ổn định của hệ thống ngân hàng
2.2.4 Phương pháp đo lường cạnh tranh trong thị trường ngân hàng thương mại
17 2.2.4.1 Phương pháp đo lường cạnh tranh theo cách tiếp cận cấu trúc 17 2.2.4.2 Phương pháp đo lường cạnh tranh theo cách tiếp cận phi cấu trúc 19 2.2.4.3 Lựa chọn phương pháp đo lường cạnh tranh trong luận án 30 2.2.5 Tổng quan các nghiên cứu về ảnh hưởng của thâm nhập ngân hàng nước ngoài đến cạnh tranh của các ngân hàng thương mại trong nước 32 2.2.5.1 Các nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận cấu trúc 32 2.2.5.2 Các nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận phi cấu trúc 33
2.3 ẢNH HƯỞNG CỦA THÂM NHẬP NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI ĐẾN
2.3.1 Khái niệm hiệu quả của ngân hàng thương mại 35 2.3.2 Phân loại hiệu quả của ngân hàng thương mại 37 2.3.3 Phương pháp đo lường hiệu quả của ngân hàng thương mại 41 2.3.3.1 Phương pháp chỉ số tài chính 41 2.3.3.2 Phương pháp phân tích hiệu quả biên 43 2.3.4 Lý thuyết về ảnh hưởng của thâm nhập ngân hàng nước ngoài đến hiệu quả
2.3.5 Tổng quan các nghiên cứu về ảnh hưởng của thâm nhập ngân hàng nước ngoài đến hiệu quả của các ngân hàng thương mại trong nước 53 2.3.5.1 Các nghiên cứu ở các quốc gia và khu vực 53
Trang 72.3.5.2 Các nghiên cứu ở trong phạm vi quốc gia 54
3.1.1 Mô hình nghiên cứu thực nghiệm đối với RQ1 63 3.1.2 Tiêu chuẩn xác định ngân hàng nước ngoài 69
3.2.1 Mô hình nghiên cứu đối với RQ2 bằng phương pháp chỉ số tài chính 70 3.2.2 Mô hình nghiên cứu đối với RQ2 bằng phương pháp phân tích hiệu quả
3.2.2.1 Lựa chọn phương pháp phân tích hiệu quả biên trong luận án 76 3.2.2.2 Xác định mô hình cho phương pháp DEA 76 3.2.2.3 Mô hình nghiên cứu đối với RQ2 bằng phương pháp DEA 80
3.3.1 Kiểm tra tính dừng của chuỗi dữ liệu bảng 84 3.3.2 Lựa chọn mô hình hồi quy PLS, FEM, REM 84 3.3.3 Kiểm định các giả định của mô hình hồi quy dữ liệu bảng 86
Trang 84.1 TỔNG QUAN MẪU DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU 91
4.2.1 Kiểm định tính dừng của chuỗi dữ liệu bảng 98 4.2.2 Kiểm định tính cân bằng dài hạn của thị trường ngân hàng Việt Nam 99 4.2.3 Kết quả phân tích hồi quy mô hình nghiên cứu 102 4.2.4 Kiểm định giả thuyết H1 và thảo luận kết quả nghiên cứu 106
4.3.1 Đo lường thâm nhập của ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam 109 4.3.2 Hiệu quả của ngân hàng thương mại Việt Nam theo phương pháp chỉ số tài
4.3.3 Hiệu quả của ngân hàng thương mại Việt Nam theo phương pháp bao dữ
4.3.4 Kiểm định tính dừng của chuỗi dữ liệu bảng 112 4.3.5 Kết quả phân tích hồi quy mô hình nghiên cứu 113 4.3.5.1 Kết quả phân tích hồi quy Mô hình 3.4 114 4.3.5.2 Kết quả phân tích hồi quy Mô hình 3.6 116 4.3.6 Kiểm định giả thuyết H2 và thảo luận kết quả nghiên cứu 119
5.2 ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NGÀNH NGÂN HÀNG VIỆT NAM 127 5.3 THÂM NHẬP CỦA NGÂN HÀNG NƯỚC NGOÀI TẠI VIỆT NAM 128
5.3.1 Chính sách mở cửa thị trường ngân hàng của Việt Nam 128 5.3.2 Xu hướng thâm nhập của ngân hàng nước ngoài tại Việt Nam 129
5.4.1 Các gợi ý chính sách cho các nhà hoạch định chính sách 132 5.4.1.1 Tiếp tục thực hiện chính sách mở cửa thị trường ngân hàng 132 5.4.1.2 Hoàn thiện hệ thống luật về cạnh tranh 134 5.4.2 Các gợi ý chính sách cho các ngân hàng thương mại 135
Trang 95.4.2.1 Tăng cường năng lực cạnh tranh 135 5.4.2.2 Nâng cao hiệu quả hoạt động 140
5.5 HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU VÀ ĐỀ XUẤT HƯỚNG NGHIÊN CỨU
Phụ lục 1: Dữ liệu thu nhập, giá đầu vào theo mô hình Panzar - Rosse 156
Phụ lục 3: Hiệu quả kỹ thuật của các NHTM Việt Nam giai đoạn 2009 - 2019
183 Phụ lục 4: ROA của các NHTM Việt Nam giai đoạn 2009 - 2019 186 Phu lục 5: Xếp hạng chỉ số phát triển tài chính các nước tham gia CPTPP năm
Trang 10DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
AE Allocative Efficiency Hiệu quả phân bổ
CRk Concentration Ratio Tỷ lệ tập trung của k ngân hàng
CPTPP Comprehensive and Progressive
Agreement for Trans-Pacific Partnership
Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến
bộ Xuyên Thái Bình Dương DEA Data Envelopment Analysis Phân tích bao dữ liệu
DFA Distribution Free Approach Tiếp cận không phân phối
DOLS Dynamic Ordinary Least
Squares
Mô hình bình phương tối thiểu tổng quát động
FEM Fixed Effects Model Mô hình ảnh hưởng cố định
FOLS Fully Modified Ordinary Least
Squares
Mô hình bình phương tối thiểu tổng quát hiệu chỉnh toàn phần
H1 Hypothesis 1 Giả thuyết 1 H2 Hypothesis 2 Giả thuyết 2 HHI Hirschman- Herfindahl Index Chỉ số Hirschman- Herfindahl IRS Increasing Returns to Scale Tăng theo quy mô
LAC Long-run Average Cost Chi phí trung bình dài hạn MES Minimum Efficient Scale Quy mô hiệu quả tối thiểu
OLS Ordinary Least Squares Phương pháp bình phương bé nhất PLS Pooled Ordinary Least Squares Bình phương bé nhất kết hợp PTE Pure Technical Efficiency Hiệu quả kỹ thuật thuần REM Random Effects Model Mô hình ảnh hưởng ngẫu nhiên RQ1 Research Question 1 Câu hỏi nghiên cứu 1
RQ2 Research Question 2 Câu hỏi nghiên cứu 2 RSE Robust Standard Error Sai số chuẩn vững
Trang 11Ký hiệu Tiếng Anh Tiếng Việt
SAC Short-run Average Cost Chi phí trung bình ngắn hạn SBV State Bank of Vietnam Ngân hàng Nhà nước Việt Nam SCP Structure-Conduct-Performance Cấu trúc – Hành vi – Hiệu quả
SE Scale Efficiency Hiệu quả quy mô SFA Stochastic Frontier Approach Tiếp cận biên ngẫu nhiên TFA Thick Frontier Approach Tiếp cận biên dày
VRS Variable Returns to Scale Thay đổi theo quy mô WDI World Development Indicators Chỉ số phát triển thế giới WTO World Trade Organization Tổ chức thương mại thế giới
Trang 12DANH MỤC BẢNG
Trang
Bảng 2.1: Tổng hợp giá trị H-Statistic 29
Bảng 2.2: Tổng hợp ưu nhược điểm của các phương pháp đo lường cạnh tranh 31
Bảng 2.3: Tổng hợp các nghiên cứu về ảnh hưởng của thâm nhập NHNNg đến cạnh tranh của thị trường ngân hàng trong nước 34
Bảng 2.4: Tổng hợp các nghiên cứu về ảnh hưởng của thâm nhập NHNNg đến hiệu quả ngân hàng trong nước 57
Bảng 3.1: Mô tả các biến trong mô hình nghiên cứu đối với RQ1 65
Bảng 3.2: Mô tả các biến trong Mô hình 3.4 73
Bảng 3.3: Tổng hợp các nghiên cứu hiệu quả ngân hàng bằng DEA 78
Bảng 3.4: Mô tả các biến trong mô hình DEA 79
Bảng 3.5: Mô tả các biến trong Mô hình 3.4 82
Bảng 3.6: Quy trình kiểm định giả thuyết H1 87
Bảng 3.7: Quy trình kiểm định giả thuyết H2 89
Bảng 4.1: Các ngân hàng trong mẫu nghiên cứu 91
Bảng 4.2: Số ngân hàng trong mẫu nghiên cứu giai đoạn 2009 – 2019 93
Bảng 4.3: Chi tiết thời gian nghiên cứu giai đoạn 2009 - 2019 94
Bảng 4.4: Nguồn dữ liệu của các biến trong các mô hình nghiên cứu 97
Bảng 4.5: Kết quả kiểm định tính dừng của chuỗi dữ liệu bảng 98
Bảng 4.6: Thống kê mô tả biến trong Mô hình 3.3 99
Bảng 4.7: Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình 100
Bảng 4.8: Kết quả kiểm định giả định mô hình 100
Bảng 4.9: Kết quả kiểm định thị trường cân bằng giai đoạn 2009 - 2019 101
Bảng 4.10: Thống kê mô tả biến trong mô hình nghiên cứu 102
Bảng 4.11: Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình 103
Bảng 4.12: Kết quả kiểm định giả định mô hình 103
Trang 13Bảng 4.13: Kết quả hồi quy mô hình nghiên cứu thực nghiệm bằng mô hình PLS,
FEM, REM và REM-RSE 104
Bảng 4.14: Kết quả kiểm định giả thuyết H1 106
Bảng 4.15: Biến thâm nhập của NHNNg tại Việt Nam giai đoạn 2009 - 2019 109
Bảng 4.16: Tỷ suất lợi nhuận trung bình trên tài sản giai đoạn 2009 - 2019 110
Bảng 4.17: Thống kê mô tả biến trong mô DEA 111
Bảng 4.18: Hiệu quả kỹ thuật trung bình giai đoạn 2009 - 2019 112
Bảng 4.19: Kết quả kiểm định tính dừng của chuỗi dữ liệu bảng 113
Bảng 4.20: Thống kê mô tả biến trong mô hình nghiên cứu 114
Bảng 4.21: Kết quả kiểm định lựa chọn và khuyết tật mô hình 114
Bảng 4.22: Kết quả hồi quy Mô hình 3.4 115
Bảng 4.23: Thống kê mô tả biến trong mô hình nghiên cứu 116
Bảng 4.24: Kết quả hồi quy Mô hình 3.6 117
Bảng 4.25: Kết quả kiểm định giả thuyết H2 119
Bảng 5.1: Tổng hợp câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết và kết quả nghiên cứu 125
Bảng 5.2: Tổng hợp chính sách mở cửa thị trường ngân hàng Việt Nam 129
Bảng 5.3: Ngân hàng liên doanh tại Việt Nam 130
Bảng 5.4: Ngân hàng 100% vốn nước ngoài tại Việt Nam 131
Bảng 5.5: Xếp hạng năng lực cạnh tranh các quốc gia ký CPTPP 136
Bảng 5.6: Tỷ lệ vốn tự có/tài sản có rủi ro trung bình các quốc gia ký CPTPP 137
Bảng 5.7: Tỷ lệ đầu vào, đầu ra trung bình giai đoạn 2009 - 2019 141
Trang 14DANH MỤC HÌNH VẼ, ĐỒ THỊ
Trang
Hình 2.1: Hiệu quả kỹ thuật, hiệu quả phân bổ và hiệu quả chi phí 37
Hình 2.2: Đường cong chi phí và lợi thế theo quy mô 39
Hình 2.3: Hiệu quả kỹ thuật thuần và hiệu quả quy mô 40
Hình 3.1: Quy trình phân tích dữ liệu bảng 83
Trang 15TÓM TẮT
Cùng với quá trình mở cửa nền kinh tế, các NHNNg đã kinh doanh tại Việt Nam hơn ba thập kỷ qua Tuy nhiên, vấn đề ảnh hưởng của thâm nhập NHNNg đến cạnh tranh và hiệu quả của các NHTM trong nước cho đến nay vẫn còn nhiều tranh luận, và chưa được nghiên cứu rộng rãi tại Việt Nam
Mục tiêu của luận án này là phân tích ảnh hưởng của thâm nhập NHNNg đến cạnh tranh và hiệu quả của NHTM Việt Nam Nghiên cứu này sử dụng mô hình Panzar – Rosse với biến tương tác để phân tích ảnh hưởng của thâm nhập NHNNg đến cạnh tranh của các NHTM Việt Nam Để phân tích ảnh hưởng của thâm nhập NHNNg đến hiệu quả của các NHTM Việt Nam, nghiên cứu thực hiện phân tích 2 bước: (i) Xác định hiệu quả của các NHTM Việt Nam bằng phương pháp chỉ số tài chính và phương pháp DEA; (ii) Các chỉ số đo lường hiệu quả của các NHTM trong nước sẽ được hồi quy với các biến thâm nhập của NHNNg
Kết quả nghiên cứu cho thấy thâm nhập NHNNg làm tăng mức độ cạnh tranh
và làm giảm hiệu quả của các NHTM Việt Nam Trên cơ sở kết quả nghiên, luận án
đã đề xuất các nhóm giải pháp với các NHTM và một số kiến nghị với các nhà hoạch định chính sách nhằm tăng cường hội nhập, thúc đẩy cạnh tranh và nâng cao hiệu quả của các NHTM Việt Nam
Từ khóa: Thâm nhập ngân hàng nước ngoài, cạnh tranh ngân hàng, mô hình
Panzar – Rosse, hiệu quả ngân hàng, phương pháp DEA
Trang 16ABSTRACT
Along with the process of opening up the economy, foreign banks have been doing business in Vietnam for more than three decades However, the issue of the impact of foreign bank penetration on the competition and efficiency of domestic commercial banks has so far been debated, and has not been widely studied in Vietnam
The objective of this thesis is to examine the impact of foreign bank penetration on competition and efficiency of Vietnamese commercial banks This research uses the Panzar - Rosse model with interactive variables to examine the effects of foreign bank penetration on Vietnam commercial banks' competition To examine the effects of foreign bank penetration on the efficiency of Vietnamese commercial banks, the research uses a 2-step analysis method: (i) Determine the effectiveness of Vietnamese commercial banks by the method of DEA main and method; (ii) Indicators measuring the efficiency of domestic commercial banks will
be regressed with foreign banks' penetration variables
The research results show that foreign bank penetration increases the level of competition and reduces the efficiency of Vietnamese commercial banks Based on the research results, the thesis has proposed groups of solutions to commercial banks and some recommendations to policy makers to enhance integration, promote competition and improve the efficiency of Vietnamese commercial banks
Keywords: Foreign banking penetration, banking competition, Panzar - Rosse
model, banking efficiency, DEA method
Trang 17CHƯƠNG 1
GIỚI THIỆU VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
Luận án này nghiên cứu ảnh hưởng của thâm nhập NHNNg đến cạnh tranh và hiệu quả của NHTM Việt Nam Chương này bắt đầu bằng việc giới thiệu bối cảnh nghiên cứu làm cơ sở cho việc xác định vấn đề nghiên cứu, phần tiếp theo trình bày mục tiêu nghiên cứu, câu hỏi, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và dữ liệu nghiên cứu, điểm mới của luận án, và cuối cùng là giới thiệu cấu trúc của luận án
1.1 BỐI CẢNH NGHIÊN CỨU
Cùng với quá trình mở cửa nền kinh tế, thâm nhập của NHNNg vào Việt Nam
đã gia tăng rất nhanh trong ba thập kỷ qua Đến cuối năm 2019, tổng tài sản của khối NHNNg đạt 1.346 nghìn tỷ đồng chiếm 10% tổng tài sản toàn hệ thống, tăng 573%
so với trước thời điểm Việt Nam gia nhập WTO năm 2006 Tuy nhiên, vấn đề ảnh hưởng của thâm nhập của NHNNg đến cạnh tranh và hiệu quả của các NHTM trong nước vẫn ít được xem xét rộng rãi và còn nhiều tranh luận trong các nghiên cứu thực nghiệm
Từ các nghiên cứu thực nghiệm về ảnh hưởng của thâm nhập NHNNg đến cạnh tranh của thị trường ngân hàng trong nước, tác giả nhận thấy rằng các nghiên cứu này có những kết quả không tương đồng, còn mâu thuẫn và chưa thống nhất Một
số nghiên cứu cho thấy thâm nhập của NHNNg làm tăng tính cạnh tranh của thị trường ngân hàng trong nước (Cho, 1990; Diallo, 2016; Jeon và cộng sự, 2011; Mulyaningsih và cộng sự, 2015) Ngược lại, nghiên cứu của Yeyati và Micco (2007) cho thấy NHNNg làm giảm cạnh tranh Trong khi đó, Poghosyan và Poghosyan (2010) chỉ ra rằng NHNNg thâm nhập bằng phương thức mua lại và sáp nhập làm giảm cạnh tranh, còn phương thức lập cơ sở kinh doanh mới làm tăng cạnh tranh Kết