8 BÁO CÁO BIỆN PHÁP MỘT SỐ HÌNH THỨC VÀ KĨ THUẬT TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG TRONG GIẢNG DẠY MÔN NGỮ VĂN Ở TRƯỜNG THCS ĐIỀN TRUNG 1 Lý do chọn biện pháp Hoạt động khởi động bài học là hoạt động đầu ti[.]
Trang 1BÁO CÁO BIỆN PHÁP : MỘT SỐ HÌNH THỨC VÀ KĨ THUẬT TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG KHỞI ĐỘNG TRONG GIẢNG DẠY MÔN NGỮ
VĂN Ở TRƯỜNG THCS ĐIỀN TRUNG
1 Lý do chọn biện pháp
Hoạt động khởi động bài học là hoạt động đầu tiên trong tiến trình dạy học nhằm giúp học sinh huy động những kỹ năng, kiến thức, kinh nghiệm, của bản thân vào hoạt động học Tại sao cần có hoạt động khởi động? Việc tiếp thu kiến thức mới bao giờ cũng dựa trên những kinh nghiệm đã có trước đó của người học, giúp giáo viên tìm hiểu xem học sinh có hiểu biết như thế nào về những vấn đề trong cuộc sống có liên quan đến nội dung của bài học; tạo hứng thú và một tâm thế tích cực để học sinh bước vào bài học mới Trong quá trình giảng dạy, để tạo được sự hấp dẫn, lôi cuốn, niềm đam mê khám phá tìm tòi trong các tiết học, bài học của học sinh, giáo viên cần phát huy được tính tích cực, chủ động và hứng thú học tập ngay từ hoạt động khởi động, điều này có ý nghĩa rất quan trọng tạo tâm thế tích cực cho học sinh học tập, góp phần phát huy tinh thần yêu nước, lòng nhân ái, tính trung thực và ý thức trách nhiệm Hình thành, phát triển cho học sinh các năng lực chung và năng lực đặc thù là năng lực ngôn ngữ, năng lực văn học
Qua nhiều năm đứng lớp và giảng dạy, tôi luôn trăn trở, tìm tòi và vận dụng những phương pháp mới trong cách thức tổ chức hoạt động khởi động sao cho phù hợp với đối tượng học sinh, điều kiện của nhà trường, khả năng của bản thân để đem lại hiệu quả giáo dục cao nhất.Vì vậy, tôi xin được trình bày biện pháp “Một số hình thức và kĩ thuật tổ chức hoạt động khởi động trong
giảng dạy môn Ngữ văn ở trường THCS Điền Trung” Nhằm nâng cao hiệu
quả tổ chức hoạt động khởi động bài học, góp phần phát huy năng lực, sáng tạo của học sinh
2 Nội dung biện pháp
2.1 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng biện pháp
2.1.1 Về phía giáo viên
Tổ chức các hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh đang là xu thế, là yêu cầu bắt buộc với tất cả các môn học, cấp học Nhiều giáo viên dạy bộ môn Ngữ văn tại trường THCS luôn có ý thức và trách nhiệm đổi mới phương pháp, kỹ thuật dạy học Một số giáo viên rất chú ý đến khâu tổ chức hoạt động khởi động, đã đưa nhiều hình thức khởi động bài học hấp dẫn, lôi cuốn học sinh Bên cạnh đó, một số giáo viên còn gặp khó khăn trong việc lựa chọn hình thức khởi động trong các tiết dạy, bài dạy; sa vào việc tổ chức trò chơi mà quên đi việc đảm bảo đúng yêu cầu trong hoạt động khởi động; chỉ tổ chức hoạt động khởi động khi có người kiểm tra, dự giờ; cách thức tổ chức chưa linh hoạt nên hiệu quả chưa cao
2.1.2 Về phía học sinh.
Kết quả khảo sát 160 học sinh thông qua phiếu điều tra ở Trường trung học cơ sở Điền Trung trước khi áp dụng biện pháp về tỉ lệ học sinh tích cực và hứng thú trong học tập, năm học 2019 - 2020:
Trang 2TT Nội dung khảo sát Số HS khảo sát - 160 học sinh (Trước khi áp dụng)
Câu 1 Em có học bài, chuẩn bị
bài trước khi tới lớp
không?
Thường xuyên Thỉnh thoảng Không
TT Nội dung khảo sát Số HS khảo sát – 160 học sinh
(Trước khi áp dụng) Câu 2 Em có quan tâm đến hoạt động
khởi động của tiết học không?
- Mức độ cao - Mức độ trung
bình
- Mức độ thấp
(Trước khi áp dụng) Câu 3 Nếu hoạt động khởi động tạo cho em sự tò mò,
em có chủ động tìm hiểu kiến thức để giải quyết
vấn đề đặt ra trong hoạt động và tiết học không?
Qua bảng khảo sát, số học sinh không hứng thú, không thích học văn chiếm
tỉ lệ cao
Học sinh đang trong lứa tuổi có sự biến động về tâm lý nên đôi khi các em còn mang tâm lý e dè, không mạnh dạn tham gia các hoạt động học tập
2.2 Biện pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
2.2.1 Kỹ thuật tổ chức hoạt động khởi động
Khi tổ chức hoạt động khởi động, giáo viên cần thực hiện theo các bước
cơ bản sau:
Bước 1
Xác định mục tiêu của hoạt động khởi động (ôn tập lại kiến thức
đã học, tạo tâm thế bước vào bài học, khơi gợi tình huống có vấn
đề để dẫn dắt vào nội dung học tập)
Bước 2 Xác định các phương pháp và kỹ thuật phối kết hợp
Bước 3 Thiết kế xây dựng câu hỏi, hình thức tổ chức, phương tiện cầndùng, dự định cách thức chuyển giao nhiệm vụ học tập. Bước 4 Vận dụng vào quá trình dạy học
Bước 5 Đánh giá hiệu quả của việc tổ chức hoạt động khởi động (kiếnthức, kỹ năng, thái độ - tâm thế, hứng khởi) Bước 6 Rút kinh nghiệm, vận dụng với những hoạt động khởi động khác Như vậy, để tổ chức hiệu quả hoạt động khởi động, giáo viên phải xác định rõ mục tiêu cần đạt, phương pháp và kỹ thuật tổ chức, phương tiện cần dùng; chuyển giao nhiệm vụ cho học sinh một cách rõ ràng Nhiệm vụ khi chuyển giao cho học sinh trong hoạt động khởi động cần đảm bảo các yêu cầu: kiểm tra lại kiến thức của học sinh, tạo hứng thú cho học sinh, tạo ra tình huống
có vấn đề để dẫn dắt HS vào phần hình thành kiến thức mới
Khi xây dựng kịch bản cho hoạt động khởi động, giáo viên lưu ý đến một
số kỹ thuật cơ bản sau:
+ Không lấy những nội dung không thiết thực với bài học, tránh lấy những nội dung mang tính chất minh họa mà cần cụ thể: sử dụng nội dung bài
Trang 3học để khởi động, sao cho trong khởi động sẽ bao quát được nội dung bài học, qua đó giúp GV biết được học sinh đã có kiến thức gì trong bài mới và chưa biết
gì để khai thác sâu vào những nội dung học sinh chưa biết
+ Tổ chức hoạt động khởi động sinh động, phù hợp với tâm lý tuổi từng lớp học, từng đối tượng học sinh để tạo sự hấp dẫn cho học sinh Việc đặt câu hỏi hay tình huống khởi động cần chú ý tạo được hứng thú cho học sinh
2.2.2 Một số hình thức tổ chức hiệu quả hoạt động khởi động trong dạy
học môn Ngữ văn.
a) Khởi động bài học thông qua sử dụng video, tranh ảnh minh họa.
Video hay tranh ảnh minh họa có khả năng trình bày nội dung bài học bằng hình ảnh kết hợp với âm thanh theo một trình tự liên kết hữu cơ Toàn bộ nội dung bài học được truyền tải một cách sinh động qua hiệu ứng âm thanh tạo cho học sinh hứng thú học tập, giúp học sinh nắm vững và ghi nhớ kiến thức Đảm bảo cho tất cả học sinh có cơ hội tham gia thực sự vào quá trình học tập, được trao đổi, hình thành kĩ năng và thái độ học tập cho các em, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học trong nhà trường, phát huy sự hứng thú trong học tập
bộ môn ở học sinh
Các bước sử dụng video, tranh ảnh minh họa trong hoạt động khởi động
Bước 1 Giáo viên nêu câu hỏi gợi mở, nêu vấn đề, tổ chức cho học sinh
tìm hiểu thông điệp mà video hướng đến (câu hỏi đặt ra trước khi HS xem video, mục đích là để trong quá trình HS vừa xem video vừa suy nghĩ và định hướng câu trả lời)
Bước 2 Cho học sinh xem video để học sinh suy nghĩ – thảo luận câu trả
lời giáo viên vừa đưa ra
Bước 3 Học sinh trình bày những kết quả mình nhận ra được từ video, học
sinh khác bổ sung hoàn thiện
Bước 4 Giáo viên nhận xét, bổ sung, học sinh trả lời và hoàn thiện nội
dung khai thác video, giáo viên vận dụng để giới thiệu vào bài
Ví dụ 1: Bài “ Đức tính giản dị của Bác Hồ ” ( Ngữ văn 9 kì 1) Mục tiêu
của bài học là giúp HS chỉ ra được những phương diện biểu hiện đức tính giản
dị của Bác Hồ trong văn bản; chỉ ra được nghệ thuật nghị luận của tác giả… Tôi
tiến hành hoạt động khởi động bằng việc cho HS xem video bài hát “Đôi dép Bác Hồ” HS nghe và xem xong video trả lời câu hỏi:
? Qua bài hát, em hiểu thêm gì về vẻ đẹp con người của Bác.
Ví dụ 2:Khi dạy các bài “Tức nước vỡ bờ”, “Lão Hạc” (Ngữ văn 8 kì
1): tôi tiến hành hoạt động khởi động bằng việc cho HS xem trích đoạn bộ phim
“Làng vũ Đại ngày ấy” HS xem xong và trả lời các câu hỏi:
? Nêu cảm nhận của em về những nhân vật (Chị Dậu, Lão Hạc) hiện
ra trong đoạn phim?
Sau đó Gv dẫn dắt vào bài mới
b) Sử dụng phương pháp kể chuyện trong tổ chức hoạt động khởi động
Tâm lí của lứa tuổi học sinh THCS rất thích nghe thầy, cô kể chuyện vì vậy khi tổ chức hoạt động khởi động bài học, giáo viên có thể sử dụng phương
Trang 4pháp kể chuyện để dẫn dắt học sinh vào bài mới một cách nhẹ nhàng và lý thú Giáo viên có thể kể lại những câu chuyện thường ngày trong thực tiễn cuộc sống hoặc những truyện kể (dù là hình thức nào cũng phải đảm bảo yêu cầu nội dung sát với nội dung bài học sắp triển khai)
Một số lưu ý khi sử dụng phương pháp kể chuyện trong tổ chức hoạt động khởi động.
+ Các câu chuyện, truyện kể phải xuất phát từ nội dung cơ bản của bài, sát với thực tế cuộc sống, phù hợp với trình độ nhận thức và tâm lý lứa tuổi học sinh
+ Các câu chuyện, truyện kể phải có nguồn trích dẫn rõ ràng, nguồn thông tin đó phải là nguồn chính thống để cung cấp cho học sinh
+ Các câu chuyện, truyện kể phải ngắn gọn, súc tích, đảm bảo tính thẩm
mỹ, ngôn ngữ chính xác, dễ hiểu, không cầu kỳ, sáo rỗng
+ Các câu chuyện, truyện kể được khai thác theo các hướng khác nhau, thể hiện ở cách giáo viên đặt câu hỏi và yêu cầu học sinh trả lời
Cách thức tổ chức hoạt động khởi động thông qua chuyện kể:
+ Giáo viên: kể chuyện và đặt câu hỏi (có thể chiếu câu chuyện kể lên máy chiếu dưới dạng văn bản, yêu cầu học sinh đọc cho các bạn cùng nghe)
+ Học sinh: lắng nghe cô giáo kể chuyện và suy nghĩ trả lười câu hỏi
Một số ví dụ minh họa tổ chức hoạt động khởi động bằng phương pháp kể chuyện.
Ví dụ 1: Khi dạy bài “Bài học đường đời đầu tiên ” (Ngữ văn 6 kì 1), giáo viên có thể kể hoặc yêu cầu học sinh kể lại câu chuyện về Chú mèo Hello Kitty Giáo viên dặt câu hỏi: Nguyên nhân nào trực tiếp dẫn đến cái chết của cô
bé? HS: Suy nghĩ, trả lời (Chính sự chọc ghẹo của các bạn đã gây ra cái chết thương tâm cho cô bé)
Sau đó, giáo viên dẫn dắt vào bài: Các em ạ, đôi khi chúng ta nghĩ những lời nói hay hành động chọc ghẹo người khác là bình thường nhưng chính suy nghĩ nông cạn đó đã để lại những hậu quả khôn lường Một lần nữa ta sẽ bắt
gặp điều này ở câu chuyện "Dế Mèn phiêu lưu kí "của Tô Hoài.
Ví dụ 2: Khi dạy bài " Những ngôi sao xa xôi" ( Ngữ văn 9 kì 2) tôi sẽ kể
cho HS nghe chuyện về 10 cô thanh niên xung phong ở ngã ba Đồng Lộc sau
đó dẫn vào bài
c Sử dụng trò chơi trong hoạt động khởi động.
Để đạt hiệu quả trong sử dụng trò chơi học tập thì việc đa dạng hoá trò chơi trong giờ học là vô cùng quan trọng để các em “chơi mà học” Vì vậy khi lựa chọn trò chơi học tập, giáo viên cần lưu ý các nguyên tắc sau:
- Lựa chọn trò chơi phù hợp
- Trò chơi phải gắn với mục tiêu từng tiết học, phù hợp với bài dạy
- Luật chơi rõ ràng, đơn giản dễ nhớ, dễ thực hiện
- Trò chơi phải kích thích được sự hứng thú của từng học sinh
Trang 5- Đánh giá kết quả của trò chơi với thái độ nhẹ nhàng mang tính chất khích lệ, động viên nhưng phải công bằng
Trong phạm vi đề tài này, tôi xin trình bày một số trò chơi mà tôi đã áp
dụng có hiệu qủa trong hoạt động khởi động như các trò chơi: "Ô chữ bí mật,"
"Đuổi hình bắt chữ"… để tạo không khí vui vẻ tạo tâm thế cho HS bước vào bài mới hào hứng, chủ động
Ví dụ: Khi dạy bài thực hành tiếng Việt : Nghĩa của từ (Ngữ văn 6 kì 2) trong đó có việc giải nghĩa các thành ngữ
Tôi đã tổ chức cho HS trò chơi " Đuổi hình bắt chữ" ( Đuổi hình đoán thành ngữ) GV chiếu các hình ảnh HS quan sát và đoán thành ngữ và giâỉ nghĩa các thành ngữ ấy Tữ câu trả lời của học sinh GV dẫn dắt vào bài mới: Các câu
mà các em vừa tìm được đấy là những cụm từ có cấu tạo cố định, biểu thị một ý nghĩa hoàn chỉnh đó là thành ngữ vậy để hiểu rõ về nghĩa của các thành ngữ bài học hôm nay sẽ giúp các em tìm hiểu
*Đối với trò chơi Ô chữ bí mật:
Với thực trạng học sinh lười đọc, lười nghiên cứu bài học, soạn bài đối phó bằng cách chép trên mạng hay trong sách để học tốt như hiện nay thì trò chơi ô chữ bí mật có tác dụng kích thích học sinh tìm hiểu bài mới Bắt buộc học sinh phải đọc thì mới tham gia tốt trò chơi này được
Cách thực hiện: Giáo viên chuẩn bị ô chữ và các câu hỏi gợi ý Mỗi học sinh được chọn một hàng ngang tương ứng với một câu hỏi gợi ý Nếu học sinh giải được từ hàng dọc trước khi mở hết các từ hàng ngang sẽ nhận được phần thưởng đặc biệt do giáo viên chuẩn bị
Lưu ý: Tùy theo lực học của học sinh trong lớp để xây dựng hệ thống câu hỏi phù hợp Đối với các trường hợp không có đủ cơ sở vật chất, phương tiện dạy học như máy chiếu, bảng thông minh có thể tự thiết kế trên giấy Ao Trước tiên giáo viên kẻ ô chữ có sẵn đáp án lên trên giấy, sau đó lấy băng keo hai mặt dán đáp án lại và thiết kế các câu hỏi tương ứng
Ví dụ : Khi dạy bài Hoàng Lê nhất thống chí (Ngữ văn 9 tập 1) tôi đã tổ
chức cho HS trò chơi" Ô chữ bí mật"
CHUẨN BỊ: (Trình chiếu)
Thiết kế ô chữ : Gồm 1 hàng dọc và 10 ô số hàng ngang tương ứng với 10 câu hỏi gợi ý như sau: (HS tham gia chơi dưới hình thức cá nhân)
Câu 1: Hàng ngang số 1 gồm 9 chữ cái: Cuối năm 1788, 29 vạn quân nào kéo
vào nước ta? (Quân Thanh)
Câu 2: Hàng ngang số 6 gồm 9 chữ cái: Đây là tên tướng giặc đã chỉ huy quân
Thanh sang xâm lước nước ta năm 1788? (Tôn Sĩ Nghị )
Câu 3: Hàng ngang số 2 gồm 5 chữ cái: Năm 1789 theo âm lich được gọi là
năm gì? (Kỉ Dậu)
Câu 4: Hàng ngang số 8 gồm 10 chữ cái: Tên một Đô đốc chỉ huy quân ta vượt
biển tiến vào Hải Dương? (Đô đốc Tuyết)
Trang 6Câu 5: Hàng ngang số 3 gồm 5 chữ cái: Đêm ngày mồng 3 tết Kỉ Dậu (1789)
quan ta tấn công đồn nào? ( Hà Hồi)
Câu 6: Hàng ngang số 4 gồm 7 chữ cái và hàng ngang số 5 gồm 6 chữ cái: Mờ
sáng mồng 5 tết năm Kỉ Dậu( 1789) quân ta cùng một lúc đánh vào đồn nào của địch? ( Ngọc Hồi, Đống Đa)
Câu 7 : Hàng ngang số 7 gồm 3 chữ cái : Trận Đống Đa, Ngọc Hồi quân ta ghép những mảnh ván và lấy cái gì quấn ở bên ngoài để làm lá chắn? ( Rơm)
Câu 8 : Hàng ngang số 10 gồm 10 chữ cái : Tến tướng giặc đã thắt cổ tự tử ở
đồn Đống Đa? ( Sầm Nghi Đống)
Câu 9 : Hàng ngang số 9 gồm 6 chữ cái: Nghĩa quân nào đã dành thắng lợi
trong trận đại Phá quân Thanh? ( Tây Sơn).
Ô chữ hàng dọc : Quang Trung
HS chơi xong GV dẫn dắt vào bài: Người anh hùng áo vải Quang Trung-Nguyễn Huệ một thiên tài quân sự, một vị anh hùng dân tộc kiệt xuất Người đã đánh tan 29 vạn quân Thanh xâm lược, làm cho lũ bán nước nhục nhã ê chề… Bài học hômm nay sẽ giúp các em hiểu rõ hơn về người anh hùng áo vải với tài năng quân sự xuất chúng này
2.3 Hiệu quả của biện pháp đối với yêu cầu nâng cao chất lượng công
tác giảng dạy, phù hợp với đối tượng học sinh, thực tiễn nhà
trường, địa phương.
Từ việc đa dạng hóa các hình thức trong hoạt động khởi động thì cả người dạy và người học khi bước vào bài học đã phá bỏ được sự nhàm chán và uể oải khi học tập Học sinh hứng thú, thích học môn Ngữ văn hơn và tiếp thu bài tốt hơn góp phần nâng cao chất lượng bộ môn
Khi khảo sát bằng phiếu điều tra, các em học sinh đều có những phản ứng tích cực với hình thức dạy học mới này, góp phần bồi dưỡng tư tưởng, tình cảm, hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh Thông qua ngôn ngữ
và hình tượng nghệ thuật, bồi dưỡng cho học sinh những phẩm chất chủ yếu, đặc biệt là tinh thần yêu nước, lòng nhân ái, tính trung thực và ý thức trách nhiệm Hình thành, phát triển cho học sinh các năng lực chung và hai năng lực đặc thù
là năng lực ngôn ngữ, năng lực văn học
Trong quá trình dạy học môn Ngữ văn, giáo viên có thể vận dụng linh hoạt hình thức này ở tất cả các khối lớp của cấp Trung học cơ sở đạt hiệu quả cao
2.4 Các kết quả minh chứng về sự tiến bộ của học sinh khi áp dụng
biện pháp
Kết quả khảo sát 160 học sinh thông qua phiếu điều tra ở Trường trung học cơ sở Điền Trung trước khi áp dụng và sau khi áp dụng đề tài về tỉ lệ học sinh tích cực và hứng thú trong học tập, năm học 2021 - 2022 đã có sự chuyển biến đáng kể Kết quả khảo sát như sau:
Trang 7TT Nội dung khảo sát
Số HS khảo sát (Trước khi áp dụng)
Tỉ lệ%
Số HS khảo sát (Sau khi áp dụng)
Tỉ lệ%
1
Em có học bài, chuẩn bị bài trước
2
Em có quan tâm đến hoạt động khởi
3
Nếu hoạt động khởi động tạo cho em
sự tò mò, em có chủ động tìm hiểu
kiến thức để giải quyết vấn đề đặt ra
trong hoạt động và tiết học không?
3 Kết luận
Dạy học theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất người học sẽ phát huy được năng lực học sinh Hướng dẫn học sinh tự chiếm lĩnh tri thức, phát triển tốt các năng lực chung như: năng lực giao tiếp và năng lực giải quyết vấn đề Đồng thời, hình thành và phát triển cho học sinh năng lực đặc thù là năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học; học sinh biết yêu, ghét, biết sẻ chia và trân quý những giá trị đạo đức tốt đẹp; tạo sự hứng thú trong việc học văn, cảm văn và yêu văn hơn Nếu khơi dậy được sự hứng thú, say mê cho học sinh ngay
từ hoạt động khởi động thì học sinh sẽ có mục đích, động cơ học tập đúng đắn, giúp các em hứng thú, tiếp thu kiến thức đạt hiệu quả cao
Tuy vậy, để thực hiện tốt đòi hỏi GV- HS làm tốt những việc sau:
- GV phải có sự chẩn bị chu đáo về mọi mặt như: kiến thức, phương tiện, phương pháp dạy học phù hợp linh hoạt
- GV phải khơi dậy và bồi dưỡng cho HS tình yêu văn học và khám phá
vẻ đẹp của nghệ thuật ngôn từ trong lòng HS;
- HS phải xác định đúng mục đích học tập môn Ngữ văn, chủ động tìm tòi
và tiếp nhận tri thức, sẵn sàng hợp tác, giao lưu, sẵn sàng chia sẻ, biết trình bày chính kiến của bản thân bằng ngôn ngữ trau chuốt, diễn đạt tình cảm, rung động chân thành của mình về một vấn đề văn học
4 Cam kết
Trang 8Tôi xin cam đoan những nội dung trong báo cáo biện pháp thuộc bản quyền của cá nhân tôi Nếu có gian dối hoặc không đúng sự thật trong báo cáo, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm theo quy định của pháp luật./
Điền Trung, ngày 04 tháng 11 năm 2022
Xác nhận của Hiệu trưởng Người báo cáo
Tào Văn Thắng Lê Thị Tuyết