Bài giảng môn triết học bài 1 triết học và vai trò của nó trong đời sống xã hội bài 2 vật chất và ý thức

THỰC HÀNH GIẢNG DẠY I Bài 1: Triết học và vai trò của nó trong đời sống xã hội I. NỘI DUNG TIẾT GIẢNG 1. Mục tiêu, yêu cầu: 1.1. Mục tiêu: 1.1.1. Về kiến thức Vào cuối tiết học, sinh viên chứng tỏ sự hiểu biết của mình về các chủ đề: Khái niệm Triết học, nắm vững vấn đề cơ bản của triết học. Hiểu được bản chất của Chủ nghĩa Duy vật và Chủ nghãi Duy tâm, phân biệt được phương pháp Siêu hình và phương pháp Biện chứng. Thấy được tầm quan trọng và vai trò thiết thực của triết học đối với đời sống xã hội. 1.1.2. Về kĩ năng Sinh viên hiểu biết không nhầm lẫn khi được hỏi về vấn đề cơ bản của Triết học. Phân biệt được các trường phát Triết học khác nhau. 1.1.3. Về thái độ Sinh viên tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo trong học tập; thấy được vai trò triết học MácLênin trong đời sống xã hội. 1.2. Yêu cầu Tích cực, tự giác, chủ động nghiên cứu giáo trình, đọc tài liệu và tham gia xây dựng bài giảng; nắm được nội dung và phương pháp tiếp cận nội dung cốt lõi của bài học có hiệu quả. 2. Nội dung trọng tâm: Vấn đề cơ bản của Triết học, Chủ nghĩa Duy vật và Chủ nghĩa Duy tâm. Vai trò của triết học trong đời sống xã hội. 3. Phương pháp, phương tiện dạy học: Trong tiết giảng sử dụng nhiều phương pháp, trong đó chủ yếu là: Phương pháp vấn đáp, nêu vấn đề kết hợp thuyết trình... Phương tiện dạy học: Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác Lênin, NXB Chính trị Quốc gia Hà Nội năm 2008, phấn, bảng,… 4. Tài liệu tham khảo: Bộ giáo dục và đào tạo, Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin ( Dành cho sinh viên đại học, cao đẳng khối không chuyên ngành Mác – Lênin tư tưởng Hồ Chí Minh), NXB Chính trị Quốc gia Hà Nội năm 2008 tr 2346 Giáo trình Triết học Mác – Lênin, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, 2014. 5. Các bước lên lớp cơ bản Ổn định tổ chức lớp Tổ chức giảng bài mới Tổng kết bài giảng

THỰC HÀNH GIẢNG DẠY I

Bài 1: Triết học và vai trò của nó trong đời sống xã hội

I NỘI DUNG TIẾT GIẢNG

1 Mục tiêu, yêu cầu:

1.1 Mục tiêu:

1.1.1 Về kiến thức

Vào cuối tiết học, sinh viên chứng tỏ sự hiểu biết của mình về các chủ đề: Khái niệmTriết học, nắm vững vấn đề cơ bản của triết học Hiểu được bản chất của Chủ nghĩa Duy vật vàChủ nghãi Duy tâm, phân biệt được phương pháp Siêu hình và phương pháp Biện chứng Thấyđược tầm quan trọng và vai trò thiết thực của triết học đối với đời sống xã hội

2 Nội dung trọng tâm: Vấn đề cơ bản của Triết học, Chủ nghĩa Duy vật và Chủ nghĩa Duy

tâm Vai trò của triết học trong đời sống xã hội

3 Phương pháp, phương tiện dạy học:

- Trong tiết giảng sử dụng nhiều phương pháp, trong đó chủ yếu là: Phương pháp vấnđáp, nêu vấn đề kết hợp thuyết trình

- Phương tiện dạy học: Giáo trình Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác- Lênin,

NXB Chính trị Quốc gia Hà Nội năm 2008, phấn, bảng,…

4 Tài liệu tham khảo:

- Bộ giáo dục và đào tạo, Những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác – Lênin ( Dànhcho sinh viên đại học, cao đẳng khối không chuyên ngành Mác – Lênin tư tưởng Hồ ChíMinh), NXB Chính trị Quốc gia Hà Nội năm 2008 [tr 23-46]

- Giáo trình Triết học Mác – Lênin, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, 2014

5 Các bước lên lớp cơ bản

Thời gian

Phươn

g pháp

Nghe, trả lời

3p Thuyết

trình, vấn đáp

Trong những suy nghĩ đầu tiên của các bạn triếthọc là một môn khó, trừu tượng Nhưng nó cũng không kém phần thú vị nếu chúng ta tập trung và hiểu một các sâu xa chính xác vấn đề

mà triết học nói đến Hôm nay chúng ta sẽ cùngnhau tìm hiểu bài đầu tiên của Triết học Mác –Lênin: Triết học và vai trò của nó trong đời sống xã hội

Nghe, ghi chép

2p Thuyết

trình, viết bảng

1 Quan niệm về Triết học:

- Khi còn ngồi trên ghế THPT các bạn đã có những bước tìm hiểu đầu tiên về triết học, vậy bạn nào có thể cho tôi biết trong trí nhớ của cácbạn Triết học được hiểu như thế nào?

- Qua những câu trả lời của các bạn, chúng ta cũng đã thấy được những hiểu biết đầu tiên củacác bạn về triết học, bây giờ chúng ta sẽ làm rõ hơn quan niệm về triết học trong lịch sử cũng như quan niệm của Mác – Lênin về triết học

Triết học là một môn khoa học ra đời từ rất sớm, trong lịch sử nhân loại, Triết học phát triển ở cả những nước phương Đông và những nước phương Tây

* Ở phương Đông:

+ Trung Quốc: Quan niệm Triết là trí, là sự tinhthông Là nghệ thuật diễn giải, lý luận đạt đến chân lý cao

+ Ấn Độ: Triết học được đọc là darshana, nó

được hiểu là sự chiêm ngưỡng, con đường suy ngẫm dắt con người đến lẽ phải

* Ở phương Tây:

Triết học phát triển mạnh mẽ ở Hy Lạp: Triết

học được viết la tinh hóa - Philosophia được

hiểu là yêu mến sự thông thái

- Tất cả các quan niệm trên đều cho chúng ta thấy điểm chung đó là tất cả đều coi triết học là

- Chú

ý, trả lời câu hỏi

- Chú

ý lắng nghe, ghi

5p

15p

Vấn đáp

Thuyết trình

- Vấn đáp

hình thái cao nhất của tri thức và các nhà triết

học là những nhà thông thái, người có thể chạm

được đến chân lý, được kính trọng trong xã hội

Từ đó ta có thể hiểu Khái niệm triết học như

sau: Triết học là hệ thống tri thức lý luận

chung nhất của con người về thế giới, về vị trí

vai trò của con người trong thế giới đó

Với khái niệm như trên thì ta có thể hiểu triết

học cụ thể hơn với những khía cạnh nào?

Tổng hợp câu trả lời của sinh viên, tóm ý Khái

quát lại như sau:

Với khái niệm trên ta có thể hiểu triết học trên

2 phương diện như sau:

+ Về Nhận thức: Con người sống sinh sống

muốn hiểu và chinh phục tự nhiên Nói cách

khác con người cần hiểu biết về thế giới xung

quanh và về chính bản thân mình Con người

luôn đặt ra câu hỏi: thế giới quanh ta là gì? Nó

có mở đầu và kết thúc không? Con người là gì?

Được sinh ra như thế nào? Mối quan hệ giữa

con người và thế giới bên ngoài ra sao?

chép

2 Đối tượng nghiên cứu của triết học

Như chúng ta đã biết, triết học xuất hiện cách

đây rất lâu và là đã từng được gọi dưới cái tên

Khoa học của mọi khoa học Với bất kỳ một

khoa học nào đều có đối tượng nghiên cứu của

nó và triết học cũng vậy Tuy nhiên đối tượng

nghiên cứu của triết học lại có sự thay đổi theo

thời gian

Hãy nghiên cứu giáo trình và cho cô biết, trong

lịch sử, đối tượng nghiên cứu của triết học đã

thay đổi qua mấy giai đoạn? Đó là những giai

đoạn nào?

Sau khi sinh viên trả lời tổng kết và đưa ra đối

tượng nghiên cứu của triết học qua thời gian:

- Thời kỳ Cổ đại (Thế kỷ VI TCN): Triết học

là Khoa học của mọi khoa học; bao hàm tri

thức của tất cả các lĩnh vực mà không có đối

tượng riêng Tất cả các nhà triết học thời kỳ

này đều là tự nhiên

Lắng nghe, trả lời câu hỏi

15p Thuyết

trình, viết bảng, vấn đáp

- Thời kỳ Trung cổ (IV – XIV): Triết học trở thành nô lệ của thần học có nhiệm vụ giải thích

và chứng minh sợ đúng đắn nội dung của Kinh thánh

- Thời kỳ Phục hưng ( XV – XVIII): Dưới sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, sự ảnh hưởng, mở ra một thời kỳ mới cho triết học, đặc biệt là triết học duy vật

- Thời kỳ hiện đại (XIX – nay): Sự ra đời của triết học Mác với đối tượng nghiên cứu là: Xác định, giải quyết mối quan hệ Vật chất – Ý thức trên lập trường Duy vật triệt để và nghiên cứu các quy luật chung nhất của tự nhiên, xã hội và

tư duy

Các bạn hãy nêu một số những quy luật và vấn

đề chung nhất mà các bạn nghĩ là đối tượng nghiên cứu của triết học?

+ Các quy luật chung nhất: quy luật mâu thuẫn,quy luật lượng – chất, quy luật phủ định của phủ định

+ Các vấn đề chung nhất: Vấn đề nhà nước, cách mạng, giai cấp, vật chất, ý thức?

- Suy nghĩ, trả lời

II Vấn đề

cơ bản của

Triết học

Vừa rồi chúng ta đã cũng nhau tìm hiểu và làm

rõ khái niệm Triết học, cũng như biết được đối tượng nghiên cứu của triết học qua các giai đoạn khác nhau Tuy nhiên vẫn chưa dừng ở đây chúng ta cần giải quyết một vấn đề lớn hơn

và đây cũng là trọng tâm bài học của chúng ta

Chúng ta cùng đi tìm hiểu vấn đề cơ bản của triết học là gì? Và điều này cũng sẽ giúp chúng

ta phân biệt được các trường phái Triết học với nhau

1 Vấn đề cơ bản của Triết học:

Các bạn đã được tìm hiểu sơ qua về Triết học

từ thời THPT rồi vậy có bạn nào có thể nói chotôi và cả lớp biết vấn đề cơ bản của Triết học là

gì được không?

Để hiểu một cách tường tận hơn về vấn đề cơ bản của triết học, trước hết chúng ta cùng nhau làm rõ thế nào là vấn đề cơ bản Theo các bạn

- Nghe,trả lời

- Trả lời

Thuyết trình, viết bảng, vấn đáp

vấn đề cơ bản là một vấn đề như thế nào?

=> Vấn đề cơ bản là vấn đề quan trọng nhất, cốt lõi, nền tảng, là cơ sở để giải quyết một vấn

đề nào đó

Vậy vấn đề cơ bản của triết học là gì?

Ph.Ăngghen định nghĩa vấn đề cơ bản của triết

học như sau: “Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học, đặc biệt là triết học hiện đại, là vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại” Như vậy

chúng ta có thể hiểu vấn đề cơ bản của triết học

là giải quyết mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại, giữa vật chất và ý thức, giữa tinh thần và tựnhiên

Có bạn nào tự hỏi Tại sao nó lại là vấn đề cơ bản không? Ai có thể trả lời câu hỏi này? Vì:

+ Là vấn đề xuất phát từ đó giải quyết các vấn

đề khác của triết học

+ Cách giải quyết ván đề vơ bản của triết học

sẽ quy định cách giải quyết những vấn đề triết học khác

+ Giải quyết vấn đề cơ bản của triết học hình thành nên các trường phái triết học khác nhau.Nội dung cụ thể vấn đề cơ bản của triết học, đócũng là 2 mặt của vấn đề cơ bản của triết học: + Thứ nhất, giữa Tồn tại và Tư duy (Vật chất

và ý thức, thế giới tồn tại khách quan bên ngoàicon người và thế giới tinh thần của con người) cái nào có trước, cái nào có sau? Cái nào quyết định cái nào?

+ Thứ hai, con người có khả năng nhận thức được thế giới hay không?

Khi giải quyết vấn đề cơ bản của triết học việc trả lời 2 câu hỏi trên là vô cùng quan trọng, cách giải quyết 2 câu hỏi trên sẽ giúp chúng ta xác định được trường phái mà các nhà triết học

đi theo Các bạn nên nhớ, hai câu hỏi trên là 2 mặt của vấn đề cơ bản của triết học, chứ không phải hai vấn đề cơ bản của triết học Trong triếthọc chỉ có một vấn đề cơ bản, nhưng trong vấn

đề cơ bản đó lại có hai mặt

Như đã nói ở trên cách giải quyết vấn đề cơ bản của triết học sẽ cho chúng ta biết các nhà triết học theo những trường phái nào Trong lịch sử triết học có 2 khuynh hướng chủ đạo, giữa 2 khuynh hướng này đã xảy ra những tranh luận gay gắt nhất đó là Chủ nghĩa Duy vật và Chủ nghĩa Duy tâm Chúng ta bước sangphần 2 Chủ nghĩa Duy vật và Chủ nghĩa Duy tâm

2 Chủ nghĩa Duy vật và Chủ nghĩa Duy tâm

- Chia bảng thành 2 phần: Chủ nghĩa vật Duy vật và chủ nghĩa Duy tâm

- Theo các bạn thế nào là chủ nghĩa duy vật và thế nào là chủ nghĩa duy tâm?

- Ghi câu trả lời lên bảng

- Tổng kết: Để phân biệt chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm ta dựa vào cách giải quyết mặt thứ nhất trong vấn đề cơ bản của triết học

để có thể chia các nhà triết học thành 2 trường phái lớn: Duy vật và Duy tâm

Chủ nghĩa Duy vật Chủ nghĩa Duy tâmBản chất của thế giới

Cường điệu hóa, tuyệt đối hóa khả năng của

ý thức con người

Ví dụ: Thần sấm, thần sét, thượng đế, thần linh

- Các hình thức cơ bản của chủ nghĩa Duy vật trong lịch sử triết học:

+ Chủ nghĩa Duy vật chất phác cổ đại: Đây là kết quả nhận thức của các nhà triết học cổ đại, đặc điểm chung của chủ nghĩa duy vật thời kỳ này mang tính trực quan, mộc mạc, chất phác

Tuy còn nhiều hạn chế nhưng các triết gia đã

cố gắng giải thích thế giới mà không dựa vào thần linh, thượng đế

VD: Nước là bản nguyên của thế giới, lửa là bản nguyên của thế giới

+ Chủ nghĩa Duy vật máy móc siêu hình ( thế

kỷ XVII – XVIII) do sự ảnh hưởng của khoa học tự nhiên phân tích và sự phát triển của cơ học đã khiến cho triết học giai đoạn này mang tính chất máy móc siêu hình

Ví dụ:

+ Chủ nghĩa Duy vật biện chứng: Là kết quả nhận thức của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác: C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lê-nin là người thừa

kế, phát triển và khắc phục những hạn chế, thiếu sót của chủ nghĩa Duy vật siêu hình, dựa trên những thành tựu của khoa học hiện đại đã sáng lập ra chủ nghĩa duy vật biện chứng Nó mang tính chất cách mạng triệt để và bản chất khoa học, không chỉ phản ánh hiện thức đúng như bản thân nó mà còn là công cụ hữu ích giúp con người cải tạo hiện thực đó

- Các hình thức cơ bản của chủ nghĩa Duy tâm:+ Chủ nghĩa Duy tâm chủ quan: Thừa nhận ý thức con người là cái có trước sinh ra và quyết định vật chất Phủ nhận sự tồn tại khách quan của thế giới hiện thực cho rằng mọi sự vật hiệntượng chỉ là phức hợp cảm giác của cá nhận, của chủ thể Nói một cách khác: CNDT chủ quan cho quan niệm rằng ý thức tồn tại trong mỗi con người quyết định sự tồn tại của thế giới vật chất bên ngoài

+ Chủ nghĩa Duy tâm Khách quan: Thừa nhận tính thứ nhất của ý thức, nhưng đó là thứ tinh thần khách quan có trước và tồn tại độc lập với

ý thức con người Thực thể tinh thần khách quan này thường mang tên gọi khác nhau như:

ý niệm, tinh thần tuyệt đối nói một cách khác:

ý thức có trước, ý thức tồn tại bên ngoài con người, quyết định sự tồn tại của thế giới vật

chất và sự tồn tại của chính bản thân con người.

- Ngoài 2 khuynh hướng chủ đạo trong triết học

là Duy vật và Duy tâm thì còn có khuynh hướng Nhị nguyên luận: Đây là khuynh hướng cho rằng vật chất và ý thức song song tồn tại, không có cái nào có trước, cái nào có sau, không có cái nào quyết định cái nào, cả hai đều

là nguồn gốc tạo nên thế giới

- Có những người theo một khuynh hướng khác: Hoặc là Nhất nguyên luận Duy vật hoặc

là Nhất nguyên luận Duy tâm, những triết gia theo khuynh hướng này họ cho rằng thế giới chỉ có một nguồn gốc duy nhất: hoặc là vật chất, hoặc là ý thức Còn có những người lại dung hòa 2 khuynh hướng này, những người theo khuynh hướng này được gọi là phái Nhị nguyên luận Tuy nhiên phái Nhị nguyên luận thực chất vẫn ngả nghiêng về chủ nghĩa Duy tâm nhiều hơn

Việc giải quyết mặt thứ nhất vấn đề cơ bản của triết học đã cho chúng ta thấy được 2 trường phái chính trong lịch sử triết học, vậy khi giải quyết mặc thứ 2 của vấn đề cơ bản của triết họcthì như thế nào?

Khi giải quyết mặt thứ 2 của vấn đến cơ bản

đã đưa ra cho chúng ta thấy 3 trường phái triết học khác nhau:

+ Thuyết khả tri hay thuyết có thể biết: cho rằng con người có khả năng nhận thức được thếgiới

+ Thuyết bất khả tri: cho rằng con người không

có khả năng nhận thức được thế giới+ Thuyết Hoài nghi: là khuynh hướng nâng sự hoài nghi lên thành nguyên tắc trong việc xem xét tri thức đã đạt được và cho rằng con người không thể đạt tới chân lý khách quan

Phương pháp biện Phương pháp siêu

pháp Siêu

hình chứngNghiên cứu mọi sự vật hình

hiện tượng của thế giới trong các mối liên

hệ tác động qua lại vớicác sự vật hiện tượng khác và sự ảnh hưởng,ràng buộc lẫn nhau giữa chúng

Nghiên cứu mọi sự vậthiện tượng của thế giới trong trạng thái côlập, tách rời, không cómối liên hệ với các sự vật, hiện tượng khác

Nghiên cứu thế giới trong sự vận động, biến đổi không ngừng

Nghiên cứu thế giới trong sự tĩnh tại bất biến

Thừa nhận xu hướng phát triển

Không thừa nhận xu hướng phát triểnTìm nguồn gốc của sự

vận động phát triển từ chính trong sự vật hiện tượng

Tìm nguyên nhân của

sự vận động , phát triển là từ bên ngoài

sự vật hiện tượng

Theo các bạn phương pháp nào hợp lý hơn khi nghiên cứu thế giới? Tại sao?

Vậy phương pháp Siêu hình có giá trị gì không

mà nó vẫn còn tồn tại đến tận bây giờ? Nếu có thì đấy là giá trị gì?

TL: Phương pháp siêu hình có giá trị của nó, đôi khi khi xem xét thế giới ta cũng cần xem xét thế giới tại một khía cạnh, lĩnh vực nào đó,

để ta có thể quan sát, nghiên cứu sâu hơn về sự vật hiện tượng đó Hoặc khi ta xem xét mối quan hệ của một sự vật hiện tượng nào đó ta cũng cần có khoảng không xem xét mối quan

hệ đó trong môi trường tĩnh tại, để có thể tìm hiểu sâu hơn sự vật, hiện tượng đó

Nghe, suy nghĩ, trả lời

hình Vậy thì theo các bạn triết học có vai trò gìtrong đời sống xã hội của chúng ta?

1 Triết học là hạt nhân của thế giới quan:

- Thế giới quan là nhân tố quyết định cho quá trình hoạt động sống của con người Thế giới quan như một thấu kính qua đó con người xác định mục đích, ý nghĩa cuộc sống và lựa cọn cách thức đạt mục đích đó Trình độ phát triển của thế giới quan là tiêu chí quan trọng về sự trưởng thành của mỗi các nhân cũng như mỗi cộng đồng nhất định Nói một cách đơn giản: thế giới quan là quan niệm của con người về thế giới

- Có nhiều loại thế giới quan: thế giới quan huyền thoại, thế giới quan tôn giáo, thế giới quan triết học

+ Là TGQ hình thành và phát triển trong giai

đoạn đầu của xã hội loài ngừơi Nội dung của

TGQ huyền thoại bị pha trộn 1 cách không tự giác giữa cái thực và cái ảo, giữa thần và

người cả về không gian và thời gian

+ Thế giới quan tôn giáo là thế giới quan có niềm tin mãnh liệt vào sức mạnh của lực

lượng siêu nhiên đối với thế giới; niềm tin nàyđược thể hiện qua các hoạt động có tổ chức đểsuy tôn, sùng bái lực lượng siêu nhiên ấy

+ TGQ triết học là TGQ có hạt nhân lý luận làcác học thuyết triết học, làm cho thế giới quanphát triển như một quá trình tợ giác dựa trên

sự tổng kết kinh nghiệm thực tiễn và tr thức

do các nhà khoa học đưa lại Trong TGQ triếthọc, các học thuyết triết học là bộ phận quantrọng nhất vì nó chi phối tất cả những quanđiểm, quan niệm còn lại của TGQ

Hãy lấy ví dụ về các thế giới quan đã nêu?Thế giới quan đúng đắn là tiền đề xác lập nhânsinh quan tích cực giúp cho con người sángtạo trong hoạt động Thế giới quan sai lầm làm