Bài giảng về Hệ thần kinh dành cho sinh viên ngành giáo dục tiểu học hệ chính quy

Slide 1 SINH LÝ HỌC TRẺ EM * CHƯƠNG 3 HỆ THẦN KINH Tầm quan trọng của HTK Hoạt động phản xạ của HTK Các loại hình thần kinh Hệ thống tín hiệu thứ hai Cấu tạo và chức phận của HTK Quy luật hoạt động th[.]

SINH LÝ HỌC TRẺ EM

CHƯƠNG 3: HỆ THẦN KINH

Tầm quan trọng của HTK

Hoạt động phản xạ của HTK

Các loại hình thần kinh

Quy luật hoạt động thần kinh cao cấp

I:TẦM QUAN TRỌNG CỦA HỆ THẦN KINH

-Có khả năng tiếp nhận được tất cả mọi biến đổi

xảy ra ở môi trường bên trong và bên ngoài và

phản ứng một cách tích cực đối với những biến

đổi đó

-Nhờ có phần cao cấp của hệ thần kinh và bán

cầu đại não và đặc biệt là vỏ não mà con người có

hoạt động tuy duy và suy nghĩ

=>Cơ quan điều khiển của cơ thể làm cho cơ thể

thành một thể thống nhất

II: CẤU TẠO VÀ CHỨC PHẬN CỦA HỆ THẦN KINH

ron-và chức năng

Nơ Đơn vị cấu trúc

ron-và chức năng

Cấu tạo và chức phận

hệ thần kinh của trẻ

Cấu tạo và chức phận

hệ thần kinh của trẻ

Đặc điểm

Cấu tạo

Chức năng

Cấu tạoChức năng

II: CẤU TẠO VÀ CHỨC PHẬN CỦA HỆ THẦN KINH

HỆ THẦN KINH GỒM

Bộ phận trung ương

1: NƠ RON- ĐƠN VỊ CẤU TRÚC CHỨC NĂNG

1.1: ĐẶC ĐIỂM CHUNG

-Là loại mô phân hóa cao độ để thích nghi với hai chức năng:

+Nhận cảm có chọn lọc các kích thích của môi trường và phân tích + Dẫn truyền xung động đến các cơ quan mà nó tác động

Thử chạm tay vào cốc nước nóng hoặc lạnh

1.2: CẤU TẠO

Cấu tạo của tế bào thần kinh bao gồm:

+ Nơ ron- Tế bào thần kinh chính

+Tế bào thần kinh đệm

a, Nơron

-Là tế bào biệt hóa rất cao, là đơn vị cấu trúc và

chức năng của hệ thần kinh

-Chức năng: Phát trình xung động thần kinh từ

noron này đến noron khác => Cơ quan đáp ứng

3.1: CẤU TẠO

3.1.1: Não bộ

-Trẻ sơ sinh não bộ có kích thước nhỏTrọng lượng khoảng 370-392g= 1/8-1/9 Trọng lượng cơ thể

-Người lớn có trọng lượng não= 1/40-1/49Trọng lượng cơ thể

Trọng lượng của não bộ theo tuổi của Gundobin( đơn vị là g)

-Đến khi trẻ 1-2 tuổi có khối lượng và

kích thước gần giống với não người lớn

3.1.3: Hành tủy và não giữa

Khi trẻ đến 5-6 tuổi thì hành tủy và não giữa có được vị trí giống như người lớn về mặt chức năng

b, Não giữa

-Não giữa gồm cuống não và não sinh tư

Chức năng:

+Điều hòa trương lực của cơ

+Thực hiện các phản xạ định hướng thị giác

3.1.4: Tủy sống

Ở trẻ khối lượng và kích thước thay đổi rõ rệt theo chiều cao của chúng

Cụ thể là

Chiều dài của tủy sống cũng thay đổi theo chiều

Dài của thân thể

+Trẻ sơ sinh: 30% Chiều dài cơ thể

+1 năm sau: 27% chiều dài cơ thể

+5 năm sau: 21% chiều dài cơ thể

Trẻ sơ sinh 2-6gam

14-15 tuổi 24-30 gam

3.1.5: Hệ thần kinh thực vật

Trong giai đoạn đầu của sự phát triển ở trẻ, 2 phần giao cảm và phó giao cảm của

hệ thần kinh thực vật của trẻ phát triển không đều

Do sự phát triển không đều của phần giao cảm

và phó giao cảm nên đã gây hiện tượng loạn nhịp

Thở , loạn nhịp tim, co thắt thanh quản, ra nhiều

Mồ hôi và một vài hiện tượng khác

3.2: Chức phận

-Phản ứng của vỏ não có xu hướng lan tỏa

-Khả năng hưng phấn của vỏ não còn yếu, nhanh bị mệt mỏi

-Vỏ não ngày càng phát triển để cơ thể trẻ có thể ngồi hoặc có các phản ứng như sợ hãi,

Trẻ ngủ suốt ngày Phản ứng sợ hãi của trẻ

III: HOẠT ĐỘNG PHẢN XẠ CỦA HỆ THẦN KINH

4.3: Cơ chế thành lập phản xạ có điều kiện

4.4: Phân loại phản xạ không điều kiện và phản xa có điều kiện

5: Các quy luật của hoạt động thần kinh cao cấp

5.1:Quy luật chuyển từ hưng phấn sang ức chế.

5.2:Quy luật tương tác giữa cường độ kích thích và cường độ phản xạ 5.3: Quy luật khuếch tán và tập trung của hưng phấn, ức chế

5.4: Quy luật cảm ứng qua lại

5.5:Quy luật hoạt động có hệ thống của vỏ não

-Đường thần kinh truyền cảm giác

(dây thần kinh hướng tâm)

-Trung ương thần kinh:não bộ,tủy sống

-Đường thần kinh truyền vận động

(dây thần kinh li tâm)

-Cơ quan thực hiện(Cơ quan hiệu ứng)

3: TRUNG KHU THẦN KINH

- Trong hệ thần kinh trung ương có những vùng liên quan chặt chẽ với từng chức phận sinh lý của cơ thể, mỗi vùng như vậy được gọi là trung khu thần kinh

-Trung khu thần kinh là một nhóm các tế bào thần kinh tham gia điều khiển một phản xạ hoặc điều hòa một chức năng nào đó

-Trung khu thần kinh có thể nằm ở một hoặc vài nơi

Số lượng hạn chế Số lượng không hạn chế

vùng dưới vỏ não Nơi đóng mở của phản xạ là vỏ não

Báo hiệu trực tiếp kích thích

gây ra phản xạ Báo hiệu gián tiếp kích thích gây ra phản xạ không điều

kiện tương ứng

4.2:ĐIỀU KIỆN ĐỂ THÀNH LẬP PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN

-Phản xạ có điều kiện được thành lập trên cơ sở một phản xạ không điều kiện

-Tác nhân kích thích có điều kiện phải thực hiện trước tác nhân kích thích không điều kiện và khoảng cách giữa hai tác nhân không quá lâu

- Phải thường xuyên củng cố

-Cường độ kích thích của tác nhân có điều kiện và tác nhân không điều kiện phải đủ mạnh và theo một tỉ lệ tương ứng

-Không có tác nhân phá rối

4.3: CƠ CHẾ THÀNH LẬP PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN

Quan sát thí nghiệm của Paplop

Phản xạ có điều kiện

4.3:CƠ CHẾ THÀNH LẬP PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN

• Theo Paplop:

Trên vỏ não có hai trung khu thần kinh hưng

Phấn => khuếch tán từ trung khu yếu sang

Trung khu mạnh=> Thành lập đường liên hệ

Thần kinh tạm thời

 Đường liên hệ thần kinh sẽ được hình

Thành giữa hai nhóm tế bào của vỏ não

Theo con đường nằm ngang vỏ não-vỏ não

4.3: CƠ CHẾ THÀNH LẬP PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN

Theo ông Astrachian:

TheoAstrachian và Cogan thì việc hình hành đường liên hệ thần kinh tạm thời có sự tham gia của cấu trúc dưới vỏ ( đồi thị, thể lưới)

4.3: CƠ CHẾ THÀNH LẬP PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN

4.4: PHÂN LOẠI PHẢN XẠ KHÔNG ĐIỀU KIỆN VÀ PHẢN XẠ CÓ ĐIỀU KIỆN

Điều kiện xuất hiện và

sự hình thành PX

Tính chất của kích thích có điều kiện

Phản xạ tự vệ Phản xạ dinh dưỡng Phản xạ sinh dục

PX có ĐK tự nhiên

PX có ĐK nhân tạo

PX có ĐK với kích thích từ các thụ quan bên trong

PX với ĐK thời gian

PX có ĐK nhiều cấp

5: CÁC QUY LUẬT CỦA HOẠT ĐỘNG THẦN KINH CAO CẤP

5.1: Quy luật chuyển từ hưng phấn sang ức chế

Theo Paplop:’’ Bất cứ một kích thích nào kéo dài ít nhiều khi đã chạm đến một điểm nhất định của bán cầu đại não,dù cho ý nghĩa sinh tồn của nó lớn đến đâu đi chăng nữa và tất nhiên là nếu nó chẳng có hậu quả gì đối với những kích thích đồng thời của những điểm khác thì nhất định sớm hay muộn nó sẽ dẫn đến trạng thái buồn ngủ và đến giấc ngủ’’

=> Có ý nghĩa bảo vệ đối với các tổ chức thần kinh ở vỏ não và cơ thể

5.2: QUY LUẬT TƯƠNG TÁC GIỮA CƯỜNG ĐỘ KÍCH THÍCH VÀ CƯỜNG

ĐỘ PHẢN XẠ

-Trong một phản xạ có điều kiện, kích thích có cường độ càng mạnh thì cường độ phản xạ cũng càng lớn => Cường độ phản xạ có điều kiện tỷ lệ thuận với cường

độ của kích thích

-Tuy nhiên quy luật này chỉ mang tính chất tương đối:

+ Nếu kích thích quá yếu hoặc quá mạnh thì khi kích thích càng tăng phản xạ

sẽ càng giảm, vì xuất hiện ức chế vượt giới hạn

VD: Lấy tay cù vào nách bạn, hoặc lấy lông gà cà nhẹ vào chân

5.3: QUY LUẬT KHUẾCH TÁN VÀ TẬP TRUNG HƯNG PHẤN VÀ ỨC CHẾ

5.4: QUY LUẬT CẢM ỨNG QUA LẠI

Cảm ứng là khả năng gây ra quá trình đối lập ở xung quanh mình hoặc tiếp sau mình của qua trình thần kinh cơ bản

Theo Lappop có 2 loại cảm ứng:

5.5: QUY LUẬT HOẠT ĐỘNG CÓ HỆ THỐNG Ở VỎ NÃO

-Hoạt động tổng hợp của vỏ não đã hợp nhất những kích thích, phản ứng riêng lẻ thành một tổ hợp hoàn chỉnh, hay thành những hệ thống gọi là tính thống nhất trong hoạt động vỏ não

-Định hình động lực (Động hình) là cơ sở của những hành động tự động hóa hay thói quen Vì:

+ Hệ thống phản xạ có điều kiện được lặp đi lặp lại theo một trình tự và thời gian nhất định

+Hệ thống này bền vững chỉ cần phản xạ đầu xảy ra thì toàn bộ những phản xạ sau sẽ xả ra theo dây chuyền

IV CÁC LOẠI HÌNH THẦN KINH

Theo Hippocrat

Theo Paplop

Theo Kraxnogor

xki

Theo Kraxnogor

xki

Căn cứ

Phân loại

Phân loại Căn cứ

Phân loại

Phân loại

1.Ưu tư2.Sôi nổi3.Linh hoạt4.Điềm tĩnh

1 Kiểu mạnh,cân bằng,linh hoạt

2 Kiểu mạnh,cân bằng, ko linh hoạt 3.Kiểu mạnh, ko cân bằng

4 Kiểu yếu

Căn cứ

Căn cứ Phân loại

Phân loại

 Đặc điểm về hệ kiểu hoạt động thần kinh cao cấp do di truyền

xác định Tuy vậy, hành vi của con người không chỉ phụ thuộc

vào đăc điểm hệ thần kinh lúc trẻ được sinh ra mà còn phụ thuộc

vào đặc điểm xuất hiện do ảnh hưởng của môi trường xung quanh.

 Có khả năng cải tạo tính linh hoạt của các kiểu hoạt động thần

kinh cấp cao bằng cách luyện tập, giáo dục.

2 Tính linh hoạt của các kiểu hoạt động thần kinh cấp cao

Việc dạy dỗ và giáo dục ở tuổi thơ có tầm quan trọng đặc biệt, giáo dục trẻ có các kiểu hình thần kinh khác nhau cần nắm

vững:

 Bất cứ 1 loại hình thần kinh nào cũng GD được bằng cách

phát huy mặt tích cực, hạn chế mặt tiêu cực

 Muốn giáo dục phải nhận diện loại hình thần kinh

 Không có loại hình thần kinh thuần khiết mà thường pha trộn

V ĐẶC ĐIỂM HOẠT ĐỘNG THẦN KINH CAO CẤP Ở

NGƯỜI

•Khái niệm : HĐTK cấp cao là những hoạt động của hệ thần kinh

nhằm đảm bảo mối quan hệ qua lại của cơ thể với môi trường bên

ngoài do hệ thần kinh trung ương đảm nhận, có sự tham gia của vỏ

1 Hai hệ thống tín hiệu là điểm đặc trưng cho hoạt

động thần kinh cao cấp ở người

 Một vật kích thích nào đó đại diện cho một vật kích thích khác để

gây ra một phản ứng nào đó của cơ thể gọi là tín hiệu của vật kích thích ấy.

Có hai loại tín hiệu:

Là những vật kích thích có tính chất khái quát, gián tiếp

- Các tín hiệu này khi tác động vào các giác quan sẽ gây ra trên vỏ não

những đường thần kinh tạm thời.

 Hệ thống những đường liên hệ thần kinh tạm thời được thành lập do

sự tác động của các tín hiệu thứ nhất cùng với các tín hiệu đó được gọi là

Hệ thống tín hiệu thứ nhất

 Hệ thống những đường liên hệ thần kinh tạm thời được thành lập do sự tác động của các tín hiệu thứ hai cùng với các tín hiệu đó được gọi là Hệ

thống tín hiệu thứ hai( hệ thống tín hiệu ngôn ngữ).

• Ngôn ngữ là một vật kích thích có điều kiện như mọi vật kích thích khác

• Ngôn ngữ chỉ đặc trưng cho con người

• Ngôn ngữ còn là tín hiệu của tín hiệu

- So với hệ thống tín hiệu thứ nhất thì hệ thống tín hiệu thứ hai có đặc điểm nổi bật là có khả năng trừu tượng hóa và khái quát hóa các sự vật

và hiện tượng xảy ra ở thế giới bên ngoài và bên trong cơ thể chúng ta.

Hệ thống tín hiệu thứ hai là cơ sở tư duy của loài người

- Hai hệ thống tín hiệu thứ nhất và thứ hai có liên hệ chặt chẽ với nhau, trong đó hệ thống tín hiệu thứ hai chiếm ưu thế Hệ thống tín hiệu thứ hai được xây dựng dựa trên cơ sở hệ thống tín hiệu thứ nhất

và nó ảnh hưởng trở lại đối với hệ thống tín hiệu thứ nhất

Trong giáo dục và chăm sóc trẻ, muốn đạt hiệu quả cao cần phải kết hợp chặt chẽ giữa lời nói và các

biểu tượng trực quan

2 Sự hình thành hệ thống tín hiệu thứ hai trong quá trình phát triển của con người

a Hoạt động phản xạ ở trẻ

- Trẻ ra đời với một vốn liếng nghèo nàn các phản xạ không điều kiện, nhưng khi ra đời não bộ của trẻ đã sẵn sàng chuẩn bị hình thành những cơ sở cùa mọi nhân tố của một phản xạ đã hoàn toàn chín muồi

cuối tháng thứ 2

-Trong những năm đầu trẻ diễn ra sự hình thành và phát triển của hệ thống tín hiệu thứ hai Giai đoạn trước 3 tuổi là thời gian tối ưu cho sự hình thành ngôn ngữ của trẻ.

- Khi trẻ được 3 – 5 tuổi, phản xạ định hướng đóng vai trò quan trọng

Hệ thống tín hiệu thứ hai ngày càng có ưu thế.

- Ở trẻ 5 – 6 tuổi, cường độ linh hoạt của các quá trình thần kinh tăng lên , vai trò của hệ thống tín hiệu thứ hai ngày càng tăng Tư duy bằng

từ càng tăng, ngôn ngữ bên trong xuất hiện.

- Ở những giai đoạn tiếp theo, hoạt động thần kinh cấp cao của trẻ tiếp tục được phát triển và hoàn thiện hóa cả về số lượng lẫn chất lượng.

b Sự hình thành hệ thống tín hiệu thứ hai ở trẻ

-Vào khoảng 6 tháng sau của năm đầu, trẻ đã xuất hiện những phản

xạ có điều kiện với kích thích của ngôn ngữ, nhưng những kích thích này thường tác động phối hợp với những kích thích khác như hoàn

cảnh xung quanh,nét mặt,

Kích thích ngôn ngữ có điều kiện

- Khi trẻ được 7,8 tháng bắt đầu xuất hiện ngôn ngữ trực tiếp.

Xuất hiện mối liên hệ “ Trực tiếp – ngôn ngữ”

- Vào lúc trẻ 1.5 tuổi, trẻ có thể giao tiếp với những người xung quanh bằng ngôn ngữ dưới sự giúp đỡ của người lớn Và càng về sau vốn từ của trẻ càng tăng lên, giúp trẻ có thể dùng ngôn ngữ để đáp lại ngôn ngữ.

Xuất hiện mối liên hệ “ngôn ngữ- ngôn ngữ”

VI NGỦ

1 Khái niệm: Ngủ là một trạng thái nghỉ ngơi của cơ thể, khi đó các quá trình sinh lí đều giảm mức độ Giấc ngủ là một nhu cầu sinh lí của cơ thể

Thuyết về trung khu ngủ

Thuyết về giấc ngủ của Paplop

3 Điều kiện để xuất hiện và khuếch tán ức chế ngủ

 Hoạt động trong ngày đã làm cho các vùng phân tích quan trên vỏ não giảm sút khả năng làm việc, gây trạng thái mệt mỏi

 Loại trừ các tác nhân kích thích cả bên trong lẫn bên ngoài làm cho trương lực của tế bào thần kinh giảm sút và

dễ chuyển sang trạng thái ức chế

 Giấc ngủ còn là kết quả của 1 phản xạ có điều kiện với tác nhân kích thích là thời gian và chế độ sống của động vật

và con người

4 Các giai đoạn chuyển từ thức sang ngủ

GIAI ĐOẠN TRÁI NGƯỢC

GIAI ĐOẠN CỰC KÌ TRÁI NGƯỢC

GIAI ĐOẠN CỰC KÌ TRÁI NGƯỢC

GIAI ĐOẠN

ỨC CHẾ HOÀN TOÀN

GIAI ĐOẠN

ỨC CHẾ HOÀN TOÀN

5 Các dạng của giấc ngủ

 Giấc ngủ sinh lí bình thường: có ở người bình thường

 Giấc ngủ động: có ở các con vật ( dơi, nhím, gấu, )

 Ngủ do gây mê, uống thuốc ngủ

 Ngủ bệnh lí: ngủ do những biến loạn của hệ thần kinh trung ương

 Ngủ thôi miên

 Ngủ do các giác quan bị tổn thương quá nhiều

Ý nghĩa: Giấc ngủ bảo vệ các tế bào vỏ não nói riêng và các

tế bào thần kinh nói chung khỏi bị tổn thương do quá mệt và phục hồi khả năng làm việc của não bộ

Lứa tuổi Thời gian ngủ (giờ/ ngày)

Trẻ sơ sinh 20- 21 giờ

* BẢNG THỜI GIAN NGỦ TRUNG BÌNH CỦA CON NGƯỜI QUA CÁC LỨA TUỔI