Lịch sử Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh tỉnh

Lịch sử Đoàn thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh tỉnh Quảng Trị http //ngoclinhson violet vn, http //ngoclinhson co cc http //ngoclinhson co cc 1/161 LỊCH SỬ ĐOÀN THANH NIÊN CỘNG SẢN HỒ CHÍ MINH TỈNH QUẢN[.]

LỊCH SỬ ĐOÀN THANH NIÊN CỘNG SẢN HỒ CHÍ MINH

TỈNH QUẢNG TRỊ

CHƯƠNG I MỘT SỐ NÉT KHÁI QUÁT Về MẢNH ĐẤT

VÀ CON NGƯỜI QUẢNG TRỊ

I TỈNH QUẢNG TRỊ TRONG QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN

Từ thời Hùng Vương - An Dương Vương, vùng đất Quảng Trị nằm trong bộ Việt Thường củaNhà nước Văn Lang - Âu Lạc Đầu thời Hán thuộc (từ năm 179 Trước Công nguyên đến năm192) Quảng Trị thuộc đất quận Nhật Nam Cuối thế kỷ thứ 2, Trung Quốc rơi vào tình trạngloạn lạc, nhân dân quận Nhật Nam đã cùng nhân dân trong vùng Tượng Lâm nổi dậy khởinghĩa giành quyền tự chủ Khởi nghĩa đã giành thắng lợi lấy tên nước là Lâm ấp (từ đèo HảiVân đến đèo Ngang)

Sau khi giành được độc lập tự chủ, quốc gia phong kiến Đại Việt(1) không ngừng lớn mạnh

về mọi mặt Để loại trừ mọi uy hiếp ở phía Nam và phá tan âm mưu của nhà Tống câu kếtvới Chămpa đánh phá Đại Việt, năm 1069, vua Lý Thánh Tông thân chinh thống lĩnh 5 vạnquân cùng Lý Thường Kiệt đi tiên phong đánh thẳng vào Kinh đô Chà Bàn, bắt được vuaChămpa là Chế Củ đưa về Thăng Long Để chuộc tội, Chế Củ xin dâng 3 châu: Bố Chính, Đại

Lý và Ma Linh cho Đại Việt Vua Lý Thánh Tông nhận 3 châu đó rồi tha cho Chế Củ về nước.Nhà Lý đổi châu Đại Lý thành châu Lâm Bình, châu Ma Linh thành châu Minh Linh ChâuMinh Linh thuở ấy là vùng đất từ Cửa Việt trở ra phía Bắc, trong đó có các huyện: Gio Linh,Cam Lộ, Đa Krông, một phần đất của thị xã Đông Hà, Hướng Hóa và Vĩnh Linh hiện nay.Năm 1306, vua Chăm là Chế Mân dâng biểu cầu hôn lên vua Trần Anh Tông xin cưới côngchúa Huyền Trân và dâng 2 châu: Châu Ô và châu (Rí) Lý làm vật sính lễ Vua Trần bằnglòng gả công chúa Huyền Trân cho Chế Mân và nhận hai châu: Ô, Rí Năm 1309, nhà Trầnđổi châu Ô thành Thuận Châu, châu Rí thành Hóa Châu Thuận Châu chính là dải đất từsông Hiếu - Cửa Việt trở vào phía Nam, trong đó có các huyện: Hải Lăng, Triệu Phong, thị xãQuảng Trị và một phần đất thị xã Đông Hà ngày nay

Năm 1558, Nguyễn Hoàng được vua Lê Anh Tông sai vào trấn thủ Thuận Hóa, đóng DinhCát ở ái Tử Từ đây vùng đất Thuận Hóa thuộc khu vực "Đàng trong" của các chúa Nguyễn.Trong quá trình phân tranh Trịnh - Nguyễn, với yêu cầu nhanh chóng củng cố và mở rộngthế lực, các chúa Nguyễn đã áp dụng những chính sách kinh tế, xã hội tích cực hơn so vớitập đoàn phong kiến Trịnh (Đàng ngoài) Họ cho phép người nước ngoài nhập cư vào Đàngtrong, đặc biệt là người Hoa Hàng loạt tụ cư của người Hoa với lối sống và phương thứclàm ăn của họ đã làm phong phú hoạt động kinh tế, xã hội Đàng trong.Nhờ có tướng tài, binh mạnh, lũy vững nên quân Nguyễn đã chặn được quân Trịnh ở cácchiến lũy trên đất Quảng Bình, lấy sông Gianh làm giới tuyến chia cắt Đàng trong, Đàng

Cuộc khởi nghĩa Tây Sơn bùng nổ (1771 1786) Nguyễn Huệ ra dựng nghiệp ở Phú Xuân Thuận Hóa và là người có công xóa bỏ ranh giới sông Gianh, xóa bỏ sự chia cắt Đàng trong,Đàng ngoài

-Ngày 1-6-1802, Nguyễn ánh lên ngôi đặt niên hiệu Gia Long, đã lập dinh Quảng Trị bao gồmđất đai các huyện: Hải Lăng, Đặng Xương (tên cũ là Vũ Xương), Minh Linh và đạo Cam Lộ.Năm 1806, Quảng Trị trở thành dinh trực lệ kinh sư Huế Năm 1822, đặt châu Hướng Hóa lệthuộc đạo Cam Lộ Năm 1827, dinh Quảng Trị đổi là trấn Quảng Trị Năm 1832, trấn QuảngTrị đổi là tỉnh Quảng Trị Năm 1853, hợp nhất tỉnh Quảng Trị với phủ Thừa Thiên thành đạoQuảng Trị Năm 1876, lập lại tỉnh Quảng Trị Ngày 3-5-1890, toàn quyền Đông Dương raNghị định hợp Quảng Trị với tỉnh Quảng Bình thành tỉnh Bình Trị Ngày 23-1-1896, toànquyền Đông Dương ra Nghị định rút Quảng Trị ra khỏi địa hạt thuộc quyền công sứ ĐồngHới, cùng Thừa Thiên dưới quyền công sứ Trung Kỳ, đặt một phó Công sứ đại diện cho Khâm

sứ ở Quảng Trị Năm 1900, toàn quyền Đông Dương ra Nghị định tách Quảng Trị ra khỏiThừa Thiên lập thành một tỉnh riêng biệt gồm 4 phủ: Triệu Phong (Thuận Xương cũ), HảiLăng, Vĩnh Linh (Chiêu Linh cũ) Cam Lộ và huyện Gio Linh Ngày 17-2-1906, toàn quyềnĐông Dương ra Nghị định thành lập thị xã Quảng Trị (tỉnh lỵ) Năm 1908, phủ Cam Lộ tách 3tổng người Kinh lập thành huyện Cam Lộ và 9 tổng người dân tộc thiểu số lập thành huyệnHướng Hóa

Sau Hiệp định Giơnevơ (ký kết ngày 20-7-1954), sông Bến Hải được chọn làm giới tuyếnquân sự tạm thời, tỉnh Quảng Trị tạm thời chia làm hai vùng: Vùng bờ Nam sông Bến Hải làtỉnh Quảng Trị, gồm các huyện: Hải Lăng, Triệu Phong, Cam Lộ, Gio Linh, Hướng Hóa, xãVĩnh Liêm và một phần của xã Vĩnh Sơn (Vĩnh Linh), thị xã Quảng Trị, do chính quyền miềnNam quản lý (thuộc chế độ thực dân kiểu mới của Mỹ); hơn 3/4 địa bàn và dân cư củahuyện Vĩnh Linh ở phía Bắc vĩ tuyến 17 (sông Bến Hải) do Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộnghòa quản lý, được thành lập đặc khu Đặc khu Vĩnh Linh tương đương đơn vị hành chính cấptỉnh, trực thuộc Trung ương

Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng (30-4-1975), Tổ quốc thống nhất, tỉnh Quảng Trị

và đặc khu Vĩnh Linh cùng cả nước bước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Từ tháng3-1976, thực hiện Quyết định của Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam,Quảng Trị cùng hai tỉnh Quảng Bình, Thừa Thiên và đặc khu Vĩnh Linh hợp nhất thành tỉnhmới là Bình-Trị-Thiên Tháng 7-1989, Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam(khóa VIII, kỳ họp thứ 5) quyết định chia tỉnh Bình-Trị-Thiên thành 3 tỉnh: Quảng Bình, QuảngTrị, Thừa Thiên - Huế Ngày 1-7-1989, Quảng Trị trở thành đơn vị hành chính cấp tỉnh thuộcTrung ương Từ năm 1990, có sự thay đổi về địa giới và tên gọi một số huyện, thị xã nhưsau: Huyện Bến Hải được tách ra thành lập hai huyện: Vĩnh Linh, Gio Linh; thị xã Đông Hàtách ra thành lập huyện Cam Lộ và thị xã Đông Hà (tỉnh lỵ Quảng Trị); huyện Triệu Hải tách

ra thành lập hai huyện: Hải Lăng, Triệu Phong và thị xã Quảng Trị Năm 1996, huyện HướngHóa tách ra thành lập huyện mới Đakrông và Hướng Hóa

Từ năm 2000, toàn tỉnh có 9 đơn vị hành chính cấp huyện, thị xã (trong đó có 7 huyện, 2 thịxã), có 136 xã, phường và thị trấn

II ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN VÀ LỢI THẾ PHÁT TRIỂN

Quảng Trị là tỉnh thuộc vùng Bắc Trung Bộ, nằm ở đoạn thắt lại trên chiều dài Bắc - Namcủa giang sơn Việt Nam hình chữ S, có tọa độ từ 16018' - 17010' vĩ độ Bắc và từ 106032' -107024' kinh độ Đông Phía Bắc Quảng Trị giáp tỉnh Quảng Bình, phía Nam giáp tỉnh ThừaThiên - Huế, phía Đông giáp biển Đông với chiều dài bờ biển 75km; phía Tây giáp hai tỉnhSavanakhẹt và Salavan của nước Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Lào, với chiều dài biên giới206km, có cửa khẩu quốc tế Lao Bảo và cửa khẩu quốc gia La Lay

Quảng Trị cách Thủ đô Hà Nội 582km về phía Bắc, cách Cố đô Huế 75km về phía Nam Diệntích tự nhiên: Quảng Trị rộng 4.746,4km2, với 3/4 diện tích là đồi núi Dân số Quảng Trị có573.331 người (điều tra dân số đến ngày 1-4-1999)

Đất tự nhiên của Quảng Trị có hai hệ thống: Hệ đất phù sa và hệ đất feralit Đất phù sa gồmđất cát, đất cát biển và đất ven sông, ven thung lũng chiếm gần 20% diện tích tự nhiên

Đất phù sa ở Quảng Trị tạo nên các vùng đồng bằng khá phù hợp với trồng cây lúa nước,các loại cây rau màu, củ quả tương đối phong phú đáp ứng nhu cầu đời sống tại chỗ và cógiá trị hàng hóa.

Đất feralit gồm đất đỏ các vùng đồi cao, núi thấp và đất mùn trên các núi cao với hơn20.000 ha đất đỏ bazan và hơn 90.000 ha đất lâm nghiệp rất thuận lợi cho việc phát triểncác loại cây công nghiệp có giá trị như: Cao su, cà phê, hồ tiêu

Rừng núi Quảng Trị chiếm hơn 80% diện tích tự nhiên Vùng núi cao thuộc dãy Trường Sơngồm nhiều ngọn núi cao, nhiều hang động đẹp, lại gắn với tuyến đường mòn Hồ Chí Minhhuyền thoại sẽ là điểm tham quan, du lịch hấp dẫn

Sông ngòi Quảng Trị phân bố đều từ Bắc đến Nam Ba hệ thống sông lớn là sông Hiền Lương(Bến Hải), sông Thạch Hãn, sông Ô Lâu cùng các sông nhỏ và nhánh sông tạo thành mạnglưới giao thông thuận tiện Quảng Trị có Cửa Việt, Cửa Tùng là những đầu mối giao thôngđường thủy quan trọng đồng thời là danh thắng, địa điểm nghỉ mát lý tưởng cho du khách.Đảo Cồn Cỏ nằm cách Cửa Tùng chừng 30km cùng hai cửa biển: Cửa Tùng, Cửa Việt sẽ tạothành khu du lịch sinh thái biển hấp dẫn

Lãnh hải Quảng Trị khá rộng, ngư trường có nhiều hải sản có giá trị như tôm hùm, cá ngừ,

cá chuồn Vùng ven biển có nhiều đầm phá rộng hàng trăm ha có khả năng nuôi trồngkhai thác thủy sản có giá trị

Khoáng sản: Tính đến cuối năm 1995, ở Quảng Trị đã khảo sát, thống kê được 48 mỏ vàđiểm quặng có giá trị Trong đó có 17 điểm quặng thuộc nhóm kim loại (sắt, đồng, vàng,titan), 22 điểm thuộc nhóm khoáng sản vật liệu xây dựng (đá vôi, đất sét, đá tổ ong, đátrang trí ), 2 điểm than bùn, 6 điểm nước khoáng và 2 điểm cát thủy tinh.Quảng Trị có quốc lộ 1A và đường xe lửa xuyên Việt chạy qua, có quốc lộ 9 xuyên á, có hảicảng Cửa Việt, có cửa khẩu quốc tế Lao Bảo Từ xa xưa, Quảng Trị đã là một địa bàn có vịtrí chiến lược trọng yếu

Là một tỉnh nằm trên tuyến hành lang kinh tế Đông - Tây, Quảng Trị đã và đang đón nhậncác cơ hội phát triển từ việc mở rộng thị trường hàng hóa, dịch vụ sang các thị trường tiềmnăng như Lào, Thái Lan và các nước trong khu vực Khai thác các hoạt động vận tải, quácảnh hàng hóa, các dịch vụ có liên quan Khai thác tiềm năng du lịch sẵn có của địaphương: Du lịch sinh thái biển Cửa Tùng - Cửa Việt - Cồn Cỏ, du lịch hồi tưởng địa đạo VịnhMốc, thành cổ Quảng Trị, hàng rào điện tử Mácnamara, đường huyền thoại Trường Sơn,Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn, Nhà đày Lao Bảo, khai thác các Tour, tuyến du lịchđến 2 di sản văn hóa thế giới đó là: Di sản thiên nhiên thế giới Phong Nha - Kẻ Bàng củatỉnh Quảng Bình, di sản văn hóa thế giới cố đô Huế của tỉnh Thừa Thiên - Huế Tuy nhiên, Quảng Trị ở vùng nhiệt đới gió mùa, nắng lắm, mưa nhiều, nền nhiệt cao, thiêntai, bão lũ, gió Tây Nam khô nóng xảy ra nhiều nhất trong toàn quốc, Quảng Trị lại đi quachiến tranh, gánh chịu nhiều hậu quả nặng nề và đó là những thách thức lớn đòi hỏi sự nỗlực to lớn của tuổi trẻ cùng nhân dân Quảng Trị nhằm khắc phục khó khăn, chế ngự thiênnhiên khắc nghiệt, phát huy, khai thác tiềm năng, lợi thế phát triển cho sự nghiệp xây dựngquê hương giàu mạnh, tươi đẹp

III NHỮNG GIÁ TRỊ LỊCH SỬ TRUYỀN THỐNG

Quảng Trị với mảnh đất có bề dày lịch sử, đã từng được coi là "trọng trấn", là "trấn biên", là

"phên dậu" phía Nam Tổ quốc, là tiêu điểm ác liệt nhất của các cuộc chiến đấu chống xâmlược Từ năm 1558 đến năm 1975, mảnh đất Quảng Trị được 3 lần chọn làm thủ phủ - kinh

đô Dinh Cát ái Tử từ buổi đầu (1558) xây dựng vương triều nhà Nguyễn; căn cứ Tân Sở, Can

Lộ (1884, 1885, ) của vị vua yêu nước Hàm Nghi phất cờ Cần Vương chống thực dân Pháp;trụ sở của Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam (6/1973 - 4/1975)trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta.Không chỉ gắn bó với ruộng đồng, ngay từ xa xưa người dân Quảng Trị đã chú ý sản xuấtvật phẩm tiêu dùng như lò rèn đồ sắt (ở xã nào cũng có), lò đúc đồng ở Phước Tuyền; dệtvải, dệt tơ lụa ở Trâm Lý, Di Loan, chợ Chùa, Cửa Việt; nghề chạm trổ ở Cát Sơn; làm đồmây, phết quạt ở chợ Cạn; chằm nón ở Phường Ngạn; làm áo tơi ở Văn Quỷ, Văn Trị; làmgiấy ở Tuy Lộc; dệt chiếu mây ở Hướng Hóa; nấu đường đen, đường trắng ở ái Tử; nấu rượu

ở Kim Long; làm nước mắm ở Thủy Bạn, Cổ Trai, Hà Trung, Hà Lộc, Thuận Đầu; nấu dầutràm ở Đại - An - Khê; làm gạch ngói ở Quy Thiện; làm muối ở Xuân Mỵ, Tường Vân; nghềnuôi cá đầm, cá nước ngọt ở Thái Lai, Hà Bá, Kim Giao, Diêm Hà, Duy Viên đã tạo nênmuôn sắc, muôn màu các vật phẩm tiêu dùng và các đồ mỹ nghệ thủ công của quê hươngQuảng Trị.

Bên cạnh các làng nghề thủ công, Quảng Trị cũng có nhiều vùng làm nghề buôn bán Hệthống chợ ở Quảng Trị nhiều và sầm uất, đông đúc Nổi lên có các chợ Ngô Xá, chợ Phiên(Cam Lộ), chợ Huyện, Diên Sanh, Thạch Hãn, Mỹ Chánh, Phương Lang, Cổ Thành, chợ Sãi,Đại Hào, Kim Dâu (chợ Sòng), Thượng Độ, Ly Sơn, Mai Xá, Đơn Duệ, Võ Xá, An Do, TùngLuật đã được sử sách ghi nhận Buôn bán giữa vùng xuôi với vùng ngược, giữa Quảng Trịvới các tỉnh Savannakhet, Salavan (Lào) ngày càng phát đạt, phồn thịnh.Diện mạo văn hóa của vùng đất Quảng Trị còn được tô điểm đặc sắc trong hội hè, đìnhđám Quan trọng nhất là Tết Nguyên đán, Tết Đoan Ngọ; Tết cơm mới; lễ hội Cầu Ngư; lễhội tôn giáo như lễ Vu Lan, rước kiệu Đức Mẹ La Vang; các lễ hội cách mạng lịch sử cũngđang được hình thành phát triển và tổ chức tốt như lễ hội "Uống nước nhớ nguồn", “Huyềnthoại cõi Trường Sơn” kỷ niệm ngày Thương binh liệt sĩ 27-7 bằng hình thức thả hoa trênsông Thạch Hãn; lễ hội "Thống nhất non sông" ở đôi bờ sông Bến Hải Ngoài các lễ hội kểtrên, ở Quảng Trị còn có các trò chơi dân gian thường diễn ra trong Tết Nguyên đán Tếtđến, nhiều làng mở hội, vui xuân như: Chạy cù, đánh đu, đánh bài chòi, đua ghe, hát bội,đánh vật, đá gà

Lễ hội, trò chơi dân gian là một sinh hoạt văn hóa cộng đồng, có tính phổ biến trong đờisống xã hội, có sức lôi cuốn đông đảo nhân dân, nhất là lớp trẻ tham gia.Phong tục tập quán Quảng Trị cũng như ở các nơi khác là nhấn mạnh phương châm "tùy giaphong kiệm" Phong tục lễ nghi được giản lược đến mức vừa đủ tối thiểu Người dân QuảngTrị rất tâm đắc câu tục ngữ: "Không ai khen đám cưới, không ai cười đám ma" Cưới, gảkhông còn "lục lễ" thời phong kiến, mà chỉ quy lại hai lễ: Lễ hỏi và lễ cưới Văn học dân gian Quảng Trị có từ rất sớm nhưng văn học viết thì xuất hiện muộn hơn Theotài liệu sưu tầm được từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII có những người làm thơ được lưu danhtrong nhân dân như: Đặng Quang (thế kỷ XV), Lê Tri Huyện (thế kỷ XVI), Nguyễn Phúc Chu(thế kỷ XVII), Trần Duy Trung (thế kỷ XVIII); thời kỳ từ thế kỷ XIX đến năm 1945: Tiêu biểu

về văn thơ chữ Hán, chữ Nôm có Nguyễn Hữu Thận, Trần Đình Túc, Nguyễn Tự Như, tiêubiểu cho bộ phận văn thơ chữ Quốc ngữ có: Phan Văn Dật, Lê Thế Hiếu, Hồng Chương, TrầnHữu Dực

Văn học hiện đại (1945 - 1975) có các tác giả: Chế Lan Viên, Dương Tường, Lương An, TấnHoài, Nguyễn Khắc Thứ, Tân Trà

Trong xã hội phong kiến, cách tuyển người làm quan phải thông qua con đường khoa cử ởQuảng Trị, từ đầu thế kỷ XVI trở đi, nhất là trong giai đoạn triều Nguyễn, có nhiều người đỗtiến sĩ, phó bảng Số tiến sĩ có: Bùi Dục Tài (quê Hải Lăng), năm thi đỗ: 1502 (thời vua LêHiển Tông); Nguyễn Đức Hoan (Hải Lăng), năm thi đỗ: 1835 (thời vua Minh Mạng); NguyễnThế Trị (Triệu Phong), năm thi đỗ: 1835 (thời vua Minh Mạng); Lê Đức (Vĩnh Linh), năm thiđỗ: 1841 (thời vua Thiệu Trị); Nguyễn Xuân Thu (Vĩnh Linh), năm thi đỗ: 1841; NguyễnPhiên (Gio Linh), năm thi đỗ: 1843 (thời vua Thiệu Trị); Nguyễn Dương Huy ( ) năm thi đỗ:

1844 (thời vua Thiệu Trị); Nguyễn Văn Chương (Vĩnh Linh), năm thi đỗ: 1844 (thời vua ThiệuTrị); Nguyễn Đức Tư (Hải Lăng), năm thi đỗ: 1847 (thời vua Thiệu Trị); Nguyễn Văn Hiển (HảiLăng), năm thi đỗ: 1847; Lê Thụy (Triệu Phong), năm thi đỗ: 1875 (thời vua Tự Đức); TrầnPhát (Gio Linh), năm thi đỗ: 1877 (thời vua Tự Đức); Hoàng Bính (Triệu Phong), năm thi đỗ:

1889 (thời vua Thành Thái); Lê Phát (Gio Linh), năm thi đỗ: 1895 (thời vua Thành Thái);Nguyễn Tự Như (Gio Linh), năm thi đỗ: 1898 (thời vua Thành Thái); Nguyễn Hàm (TriệuPhong), năm thi đỗ: 1910 (thời vua Duy Tân) Số người đỗ tiến sĩ nêu trên đều ở lứa tuổitrên, dưới 30, trong đó có Nguyễn Văn Hiển mới 21 tuổi.Danh thơm của các vị tiến sĩ trên được các thế hệ trẻ Quảng Trị từ sau Cách mạng ThángTám 1945 đến nay không ngừng tô điểm thêm Văn hoá Quảng Trị còn được kết tinh ở tinhthần cộng đồng bền chặt, phong cách giao tiếp, ứng xử và lối sống thuần hậu, tao nhã Những trang sử hào hùng trong đấu tranh chống giặc ngoại xâm của nhân dân và tuổi trẻQuảng Trị bắt đầu từ khi đất nước Âu Lạc bị rơi vào tay kẻ thù phương Bắc Trong cuộc khởinghĩa do Hai Bà Trưng lãnh đạo (40 - 42), Đại Việt sử ký ghi "Dân ở Cửu Chân và Nhật Nam

đều hưởng ứng cả" Trong cuộc nổi dậy của Mai Thúc Loan (722) chống ách đô hộ của nhàĐường, nhân dân và tuổi trẻ Quảng Trị cũng đóng góp nhiều công sức Trong cuộc khángchiến chống quân Nguyên (1285 - 1287), Quảng Trị là một trong các tiền đồn phên dậu ởphía Nam Thời cuối Trần (1411 - 1413), nhân dân và tuổi trẻ Tân Bình - Thuận Hóa đã tíchcực đóng góp sức người, sức của vào cuộc kháng chiến chống quân Minh Trong cuộc khángchiến chống lại họ Trịnh, sử sách ghi: "Nguyễn Hoàng đã biết dựa vào lực lượng thanh niêntại chỗ để xây dựng cơ đồ sự nghiệp của mình"(1).Khi chiến tranh Trịnh, Nguyễn chấm dứt (1672) chúa Nguyễn huy động sức dân vào việcxây dựng dinh phủ, bóc lột bằng tô thuế nặng nề, áp bức nhân dân Xã hội bộc lộ nhữngmâu thuẫn khó điều hòa nên đây đó thanh niên cùng nhân dân nổi dậy đấu tranh Năm

1714, thanh niên dân tộc thiểu số Quảng Trị theo Trà Xuy khởi nghĩa chiếm lĩnh vùng đấtrộng lớn, kiểm soát vùng biên giới Việt - Lào Mùa hạ 1775, trong khi Hoàng Ngũ Phúc huyđộng gần hết lực lượng quân Trịnh ở Phú Xuân vào Quảng Nam truy kích quân Nguyễn vàđánh vào vùng kiểm soát của nghĩa quân Tây Sơn, thì tại Quảng Trị đã nổ ra cuộc khởi nghĩacủa Ca Lâm và Huyền Mộc Cuộc khởi nghĩa chọn Cam Lộ làm nơi đóng bản doanh Thanhniên các vùng trong tỉnh nô nức tham gia cuộc khởi nghĩa

Tiếp theo cuộc khởi nghĩa của Ca Lâm, Huyền Mộc, Chu Viêm đã lãnh đạo nhân dân QuảngTrị nổi dậy chống quân Trịnh Khi Chu Viêm cho nghĩa quân về đồng bằng, được thanh niênHải Lăng, Triệu Phong nô nức hưởng ứng, lực lượng nghĩa quân ngày càng đông Trước tình hình đó, Bùi Thế Đạt phải cử tên tướng bậc nhất ở Phú Xuân là Nguyễn ĐìnhĐống, chia quân làm hai đạo bao vây nghĩa quân tại Hải Lăng Chu Viêm bị bắt, cuộc khởinghĩa bị dập tắt

Phản ứng mạnh mẽ của tầng lớp thanh niên Quảng Trị trước sự áp bức, bóc lột nặng nề củaquân Trịnh, là cùng nhau đoàn kết nổi dậy chống lại hoặc rủ nhau trốn vào Bình Định thamgia phong trào Tây Sơn, sau đó trở về giải phóng quê hương

Tháng 6-1786, quân Tây Sơn đánh thành Phú Xuân Sau khi hạ thành Phú Xuân, NguyễnHuệ cho quân đánh đồn Cát Doanh Các tướng giữ đồn nghe tin thành Phú Xuân bị hạ, đã

bỏ đồn chạy trốn từ trước Thế là chỉ trong 1 thời gian ngắn vùng đất Thuận Hóa (từ PhúXuân đến sông Gianh) đều lọt vào tay quân Tây Sơn Nhân dân Quảng Trị từ 15 tuổi trở lênđều hăng hái tham gia nghĩa quân Tây Sơn Giáo sĩ Longer (có mặt lúc đó) đã ghi lại: "Người

ta mới công bố một lệnh tuyển quân, các cậu thanh niên từ 15 tuổi trở lên đều tham giatòng quân"(1) Giáo sĩ Bartelle cũng ghi rõ: "ở đây (Quảng Trị) mọi người từ 15 tuổi trở lênđều ra trận Các ông già, bà già, các cô con gái thì đi sửa cầu, làm các con đường lớn hayxay thóc, giã gạo cung cấp cho quân Tây Sơn"(2)

Chỉ trong khoảng một tháng, quân đội Tây Sơn do Nguyễn Huệ chỉ huy đã đánh bại toàn bộquân Trịnh, lật đổ chính quyền họ Trịnh tồn tại trên 200 năm, thực sự làm chủ Bắc Hà, giữđúng sách lược "Phù Lê diệt Trịnh" Trong chiến dịch "Quang Trung đại phá quân Thanh",thanh niên cùng với các tầng lớp nhân dân Quảng Trị đã tích cực tham gia Theo tư liệukhảo sát thực địa cho biết: "chỉ tính riêng làng Cu Hoan (Hải Thiện, Hải Lăng) đã có 42người tham gia phong trào Tây Sơn"

Năm 1833, trước tình hình quân Xiêm âm mưu đánh vào nước ta, thực hiện lệnh tuyển quâncủa triều đình nhà Nguyễn, đông đảo thanh niên ở 9 châu của phủ Cam Lộ (mỗi châu có từ

500 đến 700 người) đã hăng hái tòng quân, theo quan quân đánh giặc Xiêm Trong vòngnửa năm (1834), quân Xiêm 3 lần tiến quân xâm lược nước ta qua lãnh thổ Quảng Trị,nhưng cả 3 lần đều bị quân ta dưới sự chỉ huy của Chưởng cơ Lê Văn Thụy và phó lãnh binhPhạm Phi đánh bại.(1)

Năm 1858, thực dân Pháp nổ súng tấn công bán đảo Sơn Trà (Đà Nẵng) mở đầu cuộc chiếntranh phi nghĩa xâm lược Việt Nam

Năm 1883, trước sự uy hiếp ngày càng trắng trợn của thực dân Pháp, những người chủchiến trong triều đình nhà Nguyễn chủ trương bí mật xây dựng sơn phòng, chuẩn bị khángchiến

Thực hiện chủ trương đó, thanh niên cùng các tầng lớp nhân dân, chủ yếu là ở vùng Cùa(Cam Lộ) đã đóng góp sức người, sức của xây dựng thành lũy, dinh trại Tân Sở Lợi dụng lúc quân Pháp đang đột nhập thành Huế, "Tôn Thất Thuyết đã bí mật rước vua

Hàm Nghi ra sơn phòng Tân Sở" Tám ngày sau (13-7-1885) Tôn Thất Thuyết lấy danh nghĩavua Hàm Nghi hạ "Chiếu Cần Vương" vạch tội ác thực dân Pháp kêu gọi nhân dân đứng lênchống Pháp cứu nước Sự kiện đó "đánh dấu một cái mốc mới trong lịch sử chống thực dânPháp xâm lược của nhân dân Việt Nam hồi cuối thế kỷ 19"(2).Hưởng ứng "Chiếu Cần Vương", ở Quảng Trị, đông đảo thanh niên cùng với các tầng lớpnhân dân dưới sự lãnh đạo của các sĩ phu yêu nước như Trương Đình Hội, Nguyễn Tự Như đãđánh giặc Pháp tại thành Quảng Trị, tại Trạng Mè (Gio Linh), Đò Lúc (Vĩnh Linh) Đô đốcHoàng Văn Phúc chiêu mộ được 8 đội nghĩa quân và tiến đánh quân Pháp ở vùng CửaViệt

Phong trào "Cần Vương" lan rộng khắp cả nước Sau khi vua Hàm Nghi bị giặc Pháp bắt 11-1888) các sĩ phu yêu nước vẫn tiếp tục dựa vào sự ủng hộ của nhân dân, tiến hànhkháng chiến dưới danh nghĩa "Cần Vương" phò vị minh quân yêu nước, vì sự nghiệp chínhnghĩa của dân tộc Phong trào "Cần Vương" ở Quảng Trị cũng như nhiều nơi khác kéo dàihết thế kỷ 19

(1-Đầu thế kỷ 20, các phong trào yêu nước "Duy Tân Hội", "Việt Nam quang phục Hội", "ViệtNam độc lập Đảng", "Việt Nam cách mạng thanh niên", "Tân Việt cách mạng Đảng" đã thuhút hàng trăm thanh niên trí thức, công chức nhà nho yêu nước, tiêu biểu là Trần Cửu Cai,Khóa Bảo, Nguyễn Đình Cương, Lê Thế Hiếu, Lê Thế Tiết và lớp thanh niên nhiệt tâm yêunước như Hoàng Thị ái, Trần Hữu Dực, Đoàn Lân, Trần Ngung, Trịnh Đức Tấn, Hồ Tỵ, Lê VănNhuận nhạy bén, hướng về con đường Cách mạng Tháng Mười Nga 1917, đi theo conđường cách mạng vô sản do đồng chí Nguyễn ái Quốc truyền bá trong những năm 20 củathế kỷ XX

Cùng với sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam (3-2-1930) các chi bộ Đảng ở Quảng Trịđược thành lập, đặc biệt là sự kiện thành lập Tỉnh ủy lâm thời vào tháng 4-1930 đã đáp ứngyêu cầu lãnh đạo của phong trào cách mạng trong tỉnh

Dưới ngọn cờ lãnh đạo của Đảng, các thế hệ thanh niên Quảng Trị nối tiếp nhau, viết tiếptruyền thống vẻ vang của lớp lớp thế hệ cha, anh đi trước đóng góp vào sự nghiệp đánhPháp - đuổi Nhật giành chính quyền về tay nhân dân (8-1945) Trong hai cuộc trường chinhcứu nước chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, Quảng Trị đã trở thành chiếntrường khốc liệt Các thế hệ thanh niên Quảng Trị đã phát huy truyền thống đánh giặc, giữnước của quê hương được hun đúc qua hàng ngàn năm lịch sử Họ đã anh dũng chiến đấu,

hy sinh vì độc lập tự do của Tổ quốc, vì chủ nghĩa xã hội Họ đã làm nên những chiến côngchói lọi tô thắm thêm những trang sử hào hùng của quê hương Quảng Trị anh hùng, gópphần xuất sắc vào sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất Tổ quốc.Được hình thành và phát triển trên vùng đất giữa “khúc ruột” miền Trung của đất nước, nơi

mà thiên nhiên không ưu đãi, nơi thường là chiến trường ác liệt của nhiều cuộc chiến tranh

đã hun đúc cho con người Quảng Trị những nét tính cách đặc thù đáng quý: Kiên cường, bấtkhuất, dũng cảm, thông minh trong các cuộc chiến tranh vì nghĩa lớn; cần cù, tự lực, tựcường sáng tạo trong sản xuất và xây dựng cuộc sống, có tâm hồn trong sáng, bình dị, khíkhái, bộc trực thẳng thắn và hết mực thủy chung son sắt Ngày nay, những giá trị lịch sửtruyền thống quý báu của con người Quảng Trị đã và đang là động lực tinh thần to lớn cổ vũlớp trẻ trong chặng đường xây dựng quê hương ngày càng phồn vinh, giàu đẹp

CHƯƠNG II

TUỔI TRỂ QUẢNG TRỊ TÍCH CỰC XÂY DỰNG ĐẢNG, ĐOÀN VÀ TỔNG KHỞI NGHĨA GIÀNH CHÍNH QUYỀN VỀ TAY NHÂN DÂN

bè lũ bán nước Song, do thiếu một đường lối chính trị đúng đắn, một tổ chức lãnh đạo nên cuốicùng các phong trào yêu nước cách mạng lúc bấy giờ đều bị kẻ thù dìm trong biển máu

Với lòng yêu nước nồng nàn và căm thù sâu sắc đế quốc Pháp, năm 1911, Nguyễn TấtThành 21 tuổi (sau này lấy tên là Nguyễn ái Quốc) đã mở đầu cuộc hành trình tìm đường cứu nước,cứu dân Nguyễn ái Quốc đến Pháp đi qua nhiều nước ở châu Âu, châu Phi, châu Mỹ

Với bầu máu nóng và tinh thần hăng hái của tuổi thanh niên, cuối năm 1917 Nguyễn áiQuốc sáng lập ra Nhóm những người Việt Nam yêu nước tại Pháp Thành viên của nhóm hầu hết làthanh niên nông dân, công nhân trong số hơn 10 vạn người Việt Nam bị thực dân Pháp bắt sangphục vụ chiến tranh thế giới lần thứ nhất

Ngày 18-6-1919, tại Hội nghị Versailles khai diễn giữa Thủ đô Pari gồm những nước thắngtrận, Nguyễn ái Quốc thay mặt những người Việt Nam yêu nước gửi đến Hội nghị bản yêu sách đòiquyền tự do, dân chủ cho nhân dân Đông Dương Báo Nhân đạo (L'humanité) và nhiều báo khác đãđăng nguyên văn hoặc trích bản yêu sách chính trị này, coi việc làm của người thanh niên yêunước Nguyễn ái Quốc như quả bom chính trị nổ ngay giữa Pari (Thủ đô nước Pháp) và có tiếngvang lớn về trong nước

Tháng 7-1920, Nguyễn ái Quốc biết bao sung sướng khi được đọc Sơ thảo lần thứ nhất luận

cương về các vấn đề dân tộc và thuộc địa của V.I Lênin khẳng định lập trường kiên quyết ủng hộ phong trào giải phóng dân tộc ở các nước phương Đông của Quốc tế Cộng sản Từ đó, Nguyễn ái Quốc hoàn toàn tin theo Lênin, tin theo Quốc tế Cộng sản thứ ba Năm 1920, Nguyễn ái Quốc tham gia việc thành lập Đảng Cộng sản Pháp và trở thành người Cộng sản Việt Nam đầu tiên.

Năm 1921, Nguyễn ái Quốc cùng một số đồng chí của Người sáng lập ra Hội Liên hiệp các

dân tộc thuộc địa để đoàn kết các lực lượng cách mạng chống chủ nghĩa thực dân Thông qua tổ

chức này đưa chủ nghĩa Mác - Lênin đến các dân tộc mà trước hết đến các tầng lớp thanh niên cácthuộc địa trong đó có Việt Nam

Báo Người cùng khổ (Le Paria) của tổ chức thanh niên nói trên do Nguyễn ái Quốc làm chủnhiệm kiêm chủ bút đã cất lên tiếng nói đầu tiên vạch trần chính sách áp bức, bóc lột dã man củachủ nghĩa đế quốc, nhất là đế quốc Pháp ở Đông Dương Qua tay các thủy thủ yêu nước, báo vềđến Việt Nam đã làm nức lòng số học sinh, trí thức trẻ Họ bắt đầu tìm hiểu về Nguyễn ái Quốc vàcuộc đấu tranh mà Người đang theo đuổi

Nguyễn ái Quốc là chiến sĩ cộng sản Việt Nam đầu tiên hoạt động trong Quốc tế Cộng sản,đồng thời là đại biểu chính thức tham gia Đại hội Quốc tế Cộng sản lần thứ V khai diễn tại Nhà hátlớn Matxcơva vào ngày 17-6-1924

Một tháng sau đó, Ban Chấp hành Quốc tế Thanh niên Cộng sản mà Nguyễn ái Quốc đã cóquan hệ từ trước, đã mời Người tham gia Đoàn Chủ tịch lãnh đạo Đại hội Quốc tế Thanh niên Cộngsản lần thứ IV Tại Đại hội này, Nguyễn ái Quốc là người chủ trì nhóm tác giả soạn thảo bản Luậncương về thanh niên thuộc địa theo tư tưởng Lênin Luận cương đã dự báo đúng đắn rằng thanhniên các thuộc địa đã dần dần hướng phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc theo thắng lợi củacuộc cách mạng vô sản

Giữa năm 1924, để thức tỉnh đồng bào trong nước, tổ chức Tâm Tâm xã (tức là Tâm Việtthanh niên đoàn) cử người thanh niên Phạm Hồng Thái tổ chức ném tạc đạn mưu sát toàn quyềnĐông Dương Merlin khi hắn đi công cán qua Quảng Châu Tiếng bom Sa Diện tuy không thành

công nhưng Nguyễn ái Quốc đã nhận định: Nó báo hiệu bắt đầu thời đại đấu tranh dân tộc như chim én nhỏ báo hiệu mùa xuân, là hiệu kèn thúc giục nhiều thanh niên yêu nước Việt Nam dấn

thân trên con đường đấu tranh cách mạng

Từ tháng 6-1925, sau khi đồng chí Nguyễn ái Quốc sáng lập ra Hội Việt Nam cách mạng

thanh niên - một tổ chức của thanh niên yêu nước có xu hướng xã hội chủ nghĩa(1) Trong đó nòng cốt là Nhóm bí mật gồm các đồng chí Hồ Tùng Mậu, Lê Hồng Sơn Những người ưu tú của Tâm Tâm xã đều gia nhập Hội Việt Nam cách mạng thanh niên và Tâm Tâm xã tự giải thể.

ở Quảng Trị, do tác động của phong trào cách mạng thế giới và trong nước, một số côngchức (phần đông đang lứa tuổi thanh niên) làm việc trong các công sở của Pháp và Nam triềuphong kiến ở tỉnh lỵ có tinh thần yêu nước đã bí mật thành lập nhóm Việt Nam độc lập Đảng, vớichủ trương làm cách mạng dân tộc, dân chủ, tìm đọc sách báo tiến bộ, tìm bắt liên lạc với các tổchức cách mạng ở nơi khác Nhờ có mối liên lạc với tổ chức cách mạng ở Nghệ Tĩnh thông qua Hà

Huy Tập(1) và Trần Văn Tăng(2), nhóm Việt Nam độc lập Đảng do Nguyễn Đình Cương đứng đầu

đã cử Nguyễn Đình Từ (em ruột của Nguyễn Đình Cương) một thanh niên trí thức, cùng với Trần

Văn Cung, qua Quảng Châu (Trung Quốc) dự lớp huấn luyện chính trị do đồng chí Nguyễn ái Quốc(lúc ấy lấy tên là Lý Thụy) phụ trách mở tại nhà số 13-1 phố Văn Minh, nay là nhà số 422, đườngDiên An 1 Quảng Châu Trong thời gian học tập, Nguyễn Đình Từ đã tiếp thu được những kiến thức

cơ bản về chủ nghĩa Mác - Lênin, về đường lối cách mạng và về phương pháp vận động tổ chứcquần chúng

Nguyễn Đình Từ cũng như Trần Văn Cung đều được kết nạp vào Thanh niên (viết tắt củaViệt Nam cách mạng thanh niên) tại Quảng Châu

Mãn khóa huấn luyện, Nguyễn Đình Từ và Trần Văn Cung trở về Việt Nam với nhiệm vụ tổchức cơ sở Thanh niên ở trong nước

Ngày 23-11-1925, tại phiên tòa đê hèn, thực dân Pháp đã trả thù cụ Phan Bội Châu (một chí

sĩ yêu nước, có uy tín và ảnh hưởng lớn trong các giới đồng bào cả nước), bằng án khổ sai chungthân Lập tức hàng chục vạn người, chủ yếu là thanh niên trong cả nước sôi sục đấu tranh đòi bọnthực dân Pháp phải trả lại tự do cho cụ Phan Bội Châu

Trước áp lực đấu tranh mạnh mẽ của nhân dân, toàn quyền Đông Dương buộc phải hủy bỏbản án khổ sai chung thân và đưa cụ Phan về giam lỏng ở Huế để tiện giám sát và hạn chế ảnhhưởng của cụ

Khi biết tin nhà cầm quyền giải cụ Phan đi ngang qua thị xã Quảng Trị, hàng ngàn thanhniên, học sinh, trí thức, công chức đã tập trung nghe cụ Phan Bội Châu nói chuyện Cuộc nóichuyện của cụ đã có tác dụng thức tỉnh tinh thần yêu nước trong tuổi trẻ

Tiếp sau đó, chí sĩ yêu nước nổi tiếng Phan Chu Trinh mất, hơn 140 ngàn người, trong đó cóhàng vạn thanh niên, học sinh tập hợp ở Sài Gòn để đưa tang cụ Đây là một cuộc biểu dương lựclượng lớn có ảnh hưởng đến phong trào thanh niên yêu nước trong cả nước ở Quảng Trị, hàngngàn nhân dân và thanh niên đã tổ chức lễ truy điệu cụ Phan Chu Trinh tại thị xã tỉnh lỵ

Cuối năm 1926, Nguyễn Đình Từ về thị xã Quảng Trị với tư cách là đại diện của Tổng bộ

Thanh niên, đứng ra tuyên truyền điều lệ Thanh niên, giao tài liệu sơ giản về chủ nghĩa cộng sản

cho Nguyễn Đình Cương và các thành viên trong nhóm Việt Nam độc lập Đảng nghiên cứu, trao đổi

nhằm đi đến thống nhất cải tổ nhóm Việt Nam độc lập Đảng thành Chi bộ(1) Thanh niên Quảng Trị.

Khi nhóm Việt Nam độc lập Đảng họp để bàn cải tổ, hầu hết các thành viên trong nhóm đềunhất trí tán thành chuyển sang Thanh niên

Chi bộ Thanh niên Quảng Trị được thành lập tháng 10-1926 do Nguyễn Đình Cương làm Bíthư, hoạt động theo mục đích của Tổng bộ đề ra là: "Hết sức phấn đấu để thu phục đại bộ phận

thợ thuyền, dân cày, binh lính, lãnh đạo quần chúng bị áp bức ấy liên hiệp với vô sản giai cấp thế giới để một mặt đánh đổ đế quốc chủ nghĩa Pháp, chế độ phong kiến và chủ nghĩa tư bản mà dựng

ra chính quyền độc tài của thợ thuyền dân cày và binh lính, một mặt khác tham gia vào cuộc cách mạng san trừ tư bản chủ nghĩa cả thế giới đặng thực hiện chủ nghĩa cộng sản"(1) Chi bộ Thanh niên Quảng Trị không chỉ tích cực xây dựng cơ sở ở trong tỉnh mà còn được Tổng bộ giao trách nhiệm phát triển hội viên, xây dựng Chi bộ Thanh niên ở các tỉnh: Hà Tĩnh, Quảng Bình, Hội An (Quảng Nam).

Đến giữa năm 1927, tổ chức Thanh niên ở Quảng Trị đã phát triển 4 chi bộ Cuối năm 1927,các Chi bộ thuộc địa bàn Quảng Trị đã mở Hội nghị hợp nhất, lập ra Tỉnh bộ Thanh niên lâm thời.Tỉnh bộ Thanh niên Quảng Trị chủ trương cử hội viên của mình qua Quảng Châu (Trung Quốc) vàXiêm dự các lớp huấn luyện chính trị Các bài giảng của đồng chí Nguyễn ái Quốc được in trongcuốn Đường Kách mệnh hoặc đăng trên báo Thanh niên được các hội viên thanh niên đến dự cáclớp huấn luyện bí mật mang về làm tài liệu huấn luyện cho các hội viên trong Tỉnh bộ

Thông qua các hoạt động của Tỉnh bộ nói trên, trình độ chính trị và năng lực tổ chức của hộiviên Thanh niên trong tỉnh ngày càng được nâng cao Các hội viên Thanh niên tích cực hoạt động,tìm cách giác ngộ quần chúng phát triển tổ chức của mình vào các tầng lớp thanh niên tiên tiến ởnông thôn, đô thị

Năm 1928, thực hiện chủ trương của Kỳ bộ thanh niên Trung kỳ, Tỉnh bộ Thanh niên QuảngTrị mở Hội nghị đại biểu toàn tỉnh thành lập Tỉnh bộ Thanh niên chính thức Hội nghị đề ra chủtrương công tác gồm các nội dung: Tăng cường công tác huấn luyện chính trị, tích cực phát triểnhội viên mới, xây dựng các tổ chức quần chúng của Hội, phát động phong trào đấu tranh đòi quyền

lợi dân sinh, dân chủ Hội nghị đã bầu ra Ban Chấp hành Tỉnh bộ Thanh niên gồm 4 ủy viên, do

Nguyễn Đình Cương làm Bí thư Hội nghị quyết định xuất bản tờ Phấn đấu do Hoàng Hữu Đàn làmchủ bút để làm cơ quan tuyên truyền của Tỉnh bộ Thanh niên

Không có lý luận cách mạng thì không có phong trào cách mạng Tuân theo di huấn đó củaLênin, phong trào học tập lý luận trong Tỉnh bộ đã diễn ra rất sôi nổi Các hội viên chuyền tay nhau

đọc các loại sách báo tiến bộ, nhất là tờ báo Thanh niên của Tổng bộ Thanh niên Nội dung của báo Thanh niên bao gồm các bài xã luận, bình luận, truyện lịch sử thế giới, lịch sử dân tộc và tin

tức, đặc biệt có mục hướng dẫn tổ chức các đoàn thể, kinh nghiệm các cuộc cách mạng trên thếgiới và giới thiệu các thành tựu của Liên Xô Với mục đích của báo Thanh niên là phát động lòng yêunước, căm thù giặc, nhất là tầng lớp thanh niên, bồi dưỡng quyết tâm đánh đuổi quân xâm lược đểgiành lại độc lập tự do cho đất nước Với lối viết giản dị nhưng chứa đựng tinh thần yêu nước, lòng

căm thù giặc và sức tố cáo, cổ vũ sâu sắc, nên báo Thanh niên đã có sức hấp dẫn kỳ lạ đối với tầng

lớp thanh niên, học sinh đang khao khát lý tưởng cách mạng, khát khao tìm đường cứu nước, cứudân "Họ hấp thụ chủ nghĩa Mác - Lênin như hấp thụ ánh sáng mặt trời"(1)

Việc phổ biến báo Thanh niên trong các năm 1927 - 1929 tuy gặp nhiều khó khăn do địchtheo dõi, nhưng những hội viên của Tỉnh bộ Thanh niên đã bằng đủ mọi cách giới thiệu nội dung

mà báo Thanh niên đăng tải đến nhiều thanh niên và những người có cảm tình với Hội Để có tàichính hoạt động, ngoài việc đóng hội phí, mỗi hội viên Thanh niên phải đóng cổ phần để Tỉnh bộ

thành lập Hưng nghiệp hội xã - một tổ chức kinh tế nhằm chấn hưng hàng nội hóa Tỉnh bộ Thanh niên dùng tổ chức hoạt động kinh tế này để hoạt động cách mạng của mình Hưng nghiệp hội xã

do ông Lê Thế Hiếu phụ trách, có các chi hội ở các huyện lỵ, thị trấn trong tỉnh

Hoạt động của Tỉnh bộ Thanh niên Quảng Trị đã có tác dụng, ảnh hưởng lớn trong nhândân, thu hút khoảng 550 thanh niên trong nông dân, trong học sinh, trong binh lính (đông nhất làthanh niên nông dân) có cảm tình với Hội

Trong các năm 1927, 1928 ở Triệu Phong có ái hữu dân đoàn - một tổ chức quần chúng do

"Trần Hữu Dực lập ra", với thành phần gồm thanh niên, học sinh, nông dân Mục đích của ái hữu dân đoàn là thực hiện ái hữu tương trợ trong làm ăn, đấu tranh chống bọn địa chủ cường hào áp bức, bóc lột nông dân, bài trừ mê tín dị đoan

"Hoạt động của tổ chức này đã làm cho Tỉnh bộ Thanh niên chú ý và đã cử đại diện đến liên lạcvới Trần Hữu Dực, tìm hiểu, nắm lấy cơ sở quần chúng Sau một thời gian vận động, cuối năm 1928, áihữu dân đoàn đã trở thành tổ chức quần chúng cách mạng của Tỉnh bộ Thanh niên"

Thông qua các hoạt động nói trên, Tỉnh bộ Thanh niên Quảng Trị đã quan hệ, tập hợp đượcquần chúng, đông nhất là tầng lớp thanh niên Trên cơ sở đó, Tỉnh bộ lựa chọn người đủ tiêu chuẩn

để kếp nạp vào Hội Thanh niên, đưa tổng số hội viên từ 10 người (cuối năm 1926) lên 50 người

(đầu 1929) Đây là một số lượng đáng kể, những hạt giống cách mạng quý báu đầu tiên của QuảngTrị Tất cả các anh, chị đều còn trẻ, có học thức, được tiếp cận sớm với chủ nghĩa Mác - Lênin dolãnh tụ Nguyễn ái Quốc truyền bá Sự sáng tạo của lãnh tụ Nguyễn ái Quốc về việc lập ra Hội

Thanh niên và qua tổ chức này để truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin vào giai cấp công nhân và nhân

dân lao động đã chứng minh hùng hồn tính hiệu quả, đặc biệt là sự đúng đắn về đường hướng cáchmạng Việt Nam

Trong nội bộ Thanh niên đang lúc tranh luận với nhau về việc thành lập Đảng Cộng sản thì

nhận được bản Đề cương về phong trào cách mạng ở các nước thuộc địa và nửa thuộc địa của Đại hội VI Quốc tế Cộng sản Văn kiện quan trọng này đã chỉ rõ nhiệm vụ, tính chất, lực lượng cách

mạng và vai trò lãnh đạo cách mạng của giai cấp công nhân ở các nước thuộc địa và nửa thuộcđịa Văn kiện cũng đã đề cập mạnh mẽ vấn đề thanh niên thuộc địa, nửa thuộc địa và yêu cầucác Đảng Cộng sản ở các nước thuộc địa phải chú trọng xây dựng và phát triển Thanh niên Cộngsản

ở nước ta, trước năm 1929, một số hội viên của Hội Thanh niên vốn là đoàn viên, thanhniên Cộng sản được kết nạp trong thời gian tham dự các lớp huấn luyện chính trị ở Quảng Châu vềnước, trực tiếp tuyên truyền tổ chức nhưng các đoàn viên này chưa được tổ chức vào các tổ chức cơ

sở của Đoàn mà hoạt động trong mối quan hệ trực tiếp với cán bộ Hội Thanh niên, mãi đến sau khi

"các tổ chức Đảng ở nước ta”(1) ra đời, các tổ chức của Đoàn Thanh niên Cộng sản mới được hình

thành

Tóm lại, không cam chịu cảnh nước mất nhà tan, sống kiếp lầm than nô lệ, sớm được tiếpthu con đường cách mạng của Hội Việt Nam cách mạng thanh niên do lãnh tụ Nguyễn ái Quốcthành lập và lãnh đạo từ năm 1925, một lớp thanh niên Quảng Trị đã tham gia hoạt động cáchmạng sôi nổi trong tổ chức Tỉnh bộ Thanh niên Quảng Trị từ tháng 10-1926 đã góp phần tích cựcvào việc truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin, đường lối cách mạng vào nhân dân và tầng lớp thanhniên yêu nước Quảng Trị, tạo tiền đề về mặt tư tưởng, tổ chức và cơ sở xã hội cho việc ra đời củaĐảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Quảng Trị sau này.

II THẾ HỆ THANH NIÊN CÁCH MẠNG ĐẦU TIÊN ĐI TIÊN PHONG XÂY DỰNG ĐẢNG, XÂY DỰNG ĐOÀN (1930 - 1931)

Ngày 15-5-1929, Trần Văn Cung(1) đến Quảng Trị gặp Nguyễn Đình Cương bàn việc giải tán

Thanh niên, thành lập nhóm Cộng sản ở địa phương.

Ngày 16-5-1929, Nguyễn Đình Cương triệu tập số hội viên (của Hội Thanh niên) có tư tưởngtích cực ủng hộ việc tổ chức Cộng sản, họp tại làng Long Hưng (Hải Lăng) Kết quả "tất cả hội viên

Thanh niên có mặt tại cuộc họp đều nhất trí tuyên bố giải tán Thanh niên, thành lập tổ chức Cộng sản Đảng"(1) Nhóm Cộng sản đầu tiên ở Quảng Trị gồm 7 đồng chí, đa số ở tuổi thanh niên như Đoàn Lân, Trần Hữu Dực, Trịnh Đức Tân, Trần Ngung Nhóm cộng sản đầu tiên này đã đề ra

phương hướng hoạt động coi trọng công tác xã hội như mở lớp dạy Quốc ngữ cho nhân dân, vậnđộng nhân dân xóa bỏ hủ tục, tiêu dùng hàng nội, giúp đỡ dân nghèo Qua đó tuyên truyền cáchmạng, phát triển các tổ chức quần chúng như Công hội đỏ, Nông hội, Thanh niên Cộng sản

Ngày 10-6-1929, Kỳ bộ Thanh niên Trung kỳ họp, tuyên bố giải tán Thanh niên, thành lập

Đông Dương Cộng sản Đảng.

Thực hiện chủ trương của Xứ ủy lâm thời Trung kỳ, đêm 30-6 sáng 1-7-1929, nhóm Cộngsản đầu tiên của Quảng Trị đã huy động lực lượng cảm tình Đảng, phần lớn là thanh niên, tham gia

rải truyền đơn của Đông Dương Cộng sản Đảng khắp nơi ở Quảng Trị và các tỉnh Trung kỳ.

Cuộc rải truyền đơn và thư của Đông Dương cộng sản Đảng đã có ảnh hưởng vang dội trongnhân dân, nhất là đối với tầng lớp thanh niên, học sinh Bọn quan lại của Chính phủ Nam triềuhoảng hốt tìm mọi biện pháp để đối phó Ngô Đình Diệm - tri phủ của huyện Hải Lăng - một tên phảnđộng đội lốt tôn giáo, tên tay sai đắc lực của thực dân Pháp, đã tung mật thám, binh lính theo dõi và

bắt thanh niên nhặt và cất giữ truyền đơn của Đông Dương Cộng sản Đảng Trong hai tháng 7 và

8 năm 1929, toàn tỉnh Quảng Trị đã có 60 người bị bắt

Tại nhà lao Quảng Trị, đồng chí Trần Hữu Dực cùng một số đảng viên, hội viên Thanh niên đã tổchức giúp đỡ nhau trong cách đối phó với địch, chăm sóc tù nhân đau ốm, đấu tranh chống chế độ hàkhắc của nhà lao Ngoài các hoạt động đó, đồng chí Trần Hữu Dực còn vận động anh em bớt suất

ăn hàng ngày của mình để có tiền mua giấy mực dùng cho việc xuất bản tờ báo Tiến lên (in bằng

thạch) Tờ báo Tiến lên do đồng chí Trần Hữu Dực làm chủ bút đã góp phần giới thiệu về Đông Dương Cộng sản Đảng, Thanh niên Cộng sản Đoàn.

Báo Tiến lên được phát hành bí mật về các huyện bằng con đường thông qua các học sinhđang học ở thị xã Quảng Trị, thanh niên có cảm tình với Hội Thanh niên, với Đông Dương Cộng sảnĐảng Tác động của phong trào cách mạng đang lên của cả nước, trực tiếp là tờ báo Tiến lên, đã thứctỉnh thanh niên học sinh, thanh niên tiểu tư sản nông thôn trong tỉnh tham gia cách mạng

Như vậy từ giữa năm 1929 trở đi, trong hoàn cảnh bị địch khủng bố, đàn áp, một số nhómđoàn viên, thanh niên Cộng sản ở miền Bắc, miền Trung (trong đó có Quảng Trị) đã hình thành

những cơ sở đầu tiên của Đoàn Thanh niên Cộng sản Đó là các đoàn viên, thanh niên Cộng sản hoạt động dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Đông Dương Cộng sản Đảng.

Tại Hội nghị hợp nhất của tổ chức Cộng sản từ ngày 3-2 đến ngày 7-2-1930, thành lập ĐảngCộng sản Việt Nam, công tác vận động thanh niên đã được đồng chí Nguyễn ái Quốc và các đạibiểu đặc biệt quan tâm, chăm lo Cùng với việc thông qua chính cương, sách lược, chương trình,

điều lệ vắn tắt của Đảng Cộng sản Việt Nam, Hội nghị đã thông qua Điều lệ của Đoàn Thanh niên Cộng sản Việt Nam (Sau này đổi tên là Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh).

Giữa tháng 4-1930, dưới sự chỉ đạo của phái viên phân khu Xứ ủy Trung kỳ, Ban Vận động

thành lập Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Quảng Trị được hình thành gồm ba đồng chí, do đồng chí Lê Thế Tiết chịu trách nhiệm chủ yếu Sau một tuần khẩn trương chuẩn bị, ngày 21-4-

1930 Ban Vận động họp tại nhà ông Nguyễn Phu (làng Đại Hào, huyện Triệu Phong) và đi đến nhất

trí thành lập Ban Chấp hành lâm thời của Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Quảng Trị gồm 3

ủy viên, do Lê Thế Tiết làm Bí thư Sự kiện Đảng bộ Quảng Trị ra đời đã đáp ứng yêu cầu lãnh đạophong trào cách mạng trong tỉnh thời gian tới

Thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy, những ngày cuối tháng 4, đầu tháng 5 năm 1930, thanhniên ở nhiều nơi trong tỉnh tổ chức kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động 1-5 bằng các hình thức treo cờĐảng, rải truyền đơn ở những nơi đông người qua lại với nội dung kêu gọi các tầng lớp nhân dântrong tỉnh đấu tranh chống tệ hà lạm trong bọn cường hào, địa chủ, đòi giảm phu phen tạp dịch,

bỏ lệ kính biếu xôi thịt, đòi tăng tiền công cấy gặt , tổ chức lễ truy điệu Đoàn Lân(1)

Việc tổ chức truy điệu đồng chí Đoàn Lân và lưu hành trong nhân dân bài văn tỏ lòngthương tiếc Đoàn Lân (điếu văn) đã làm dấy lên khắp nơi trong tỉnh một phong trào cách mạngmạnh mẽ Bọn thống trị hoảng sợ tìm cách đối phó, khủng bố, bắt bớ giam cầm một số thanh niên,học sinh cất giấu bài điếu văn, trong đó có Trần Mạnh Quỳ, Lê Chưởng, Trần Hăm

"Ngày 1-8-1930, Đảng kêu gọi nhân dân đấu tranh phản đối chiến tranh đế quốc, ủng hộ Liên Xô, ủng hộ phong trào giải phóng của các dân tộc thuộc địa và đòi quyền lợi dân sinh, dân chủ"(2) Hưởng ứng lời kêu gọi đó, dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh, tuổi trẻ Quảng Trị cùng các

tầng lớp nhân dân tổ chức treo cờ Đảng, rải truyền đơn cách mạng Chẳng hạn như ở Cam Lộ,thanh niên cùng với nhân dân kéo đến dự cuộc mít tinh do Huyện ủy tổ chức tại Nghĩa Hy để nghecán bộ của Đảng diễn thuyết kêu gọi nhân dân đứng lên đấu tranh chống đế quốc và phong kiếnNam triều ở Đông Hà, thanh niên trong công nhân của các hãng Samanan và Malpuech rải truyềnđơn treo cờ búa liềm ở nhà ga, ở đồn lính khố xanh và đình chợ; phu bốc vác đòi tăng tiền thuê bốcvác một tấn hàng từ hai hào lên ba hào Phong trào đấu tranh ủng hộ Xô-viết, Nghệ-Tĩnh lênmạnh ở Quảng Trị và Thừa Thiên Sở mật thám Trung kỳ lo sợ, tập trung theo dõi, khám phá, bắt

bớ Tháng 10-1930, đồng chí Lê Thế Tiết bị bắt

Tháng 11-1930, được sự lãnh đạo trực tiếp của Xứ ủy Trung kỳ, Tỉnh ủy Quảng Trị chính thứcđược thành lập, do đồng chí Trần Hữu Dực làm Bí thư Tỉnh ủy chính thức họp phiên đầu tiên tại TânTường (Cam Lộ) chủ trương tích cực phát triển Đảng, xây dựng tổ chức Thanh niên Cộng sản Đoàn

"Người dưới 27 tuổi phải vào Thanh niên Cộng sản Đoàn"(1), phát động phong trào tiếp tục đấutranh ủng hộ phong trào Xô-viết Nghệ-Tĩnh Tại Hội nghị Tỉnh ủy, đồng chí Nguyễn Nhuệ - Xứ ủyviên phụ trách Quảng Trị phổ biến chủ trương của Xứ ủy Trung kỳ về việc ủy nhiệm cho Đảng bộQuảng Trị phụ trách xây dựng cơ sở cách mạng ở Lào và Quảng Bình

Triển khai Nghị quyết Tỉnh ủy, với các khẩu hiệu đưa ra sát với thực tế, đáp ứng nguyệnvọng của quần chúng lao động trong tỉnh như: Ruộng công không được bán mà phải chia đồng đều

phân minh ; chia bổ sưu thuế phải do toàn dân ; canh tuần phải suốt thượng hạ ; bỏ lễ tết địa chủ; tăng tiền công cho người làm thuê; lợi quyền ngoài Đình phải ngang nhau; bỏ sưu ích; bỏ tuần canh nên đã thu hút thanh niên và các tầng lớp khác tham gia đấu tranh và từng bước thu thắng

lợi về quyền lợi dân sinh dân chủ ở Đông Hà, đồng chí Nguyễn Ngọc Tâm (đảng viên trẻ) Huyện ủyviên Huyện ủy Cam Lộ, Bí thư Chi bộ thị trấn được phân công nắm lực lượng công nhân, đảm nhậnlàm giao thông cho Tỉnh ủy, Xứ ủy, chuyển tài liệu cho Đảng từ Đông Hà lên Lào qua trục đường 9.Thông qua Nguyễn Ngọc Tâm và một số thanh niên công nhân cơ sở hoạt động trên tuyến giaothông vận tải Đông Hà - Savanakhẹt (Lào), Đảng bộ Quảng Trị đã xây dựng cơ sở cách mạng,thành lập Chi bộ Đảng, Chi đoàn Thanh niên Cộng sản trong số Việt kiều làm ăn sinh sống, hoạtđộng ở Savanakhẹt, Thà khẹt, Pắc xế, Viên Chăn (Lào)

Kết quả bước đầu thực hiện Nghị quyết Tỉnh ủy (11-1930) và thực hiện án Nghị quyết về

Cộng sản Thanh niên - vận động của Hội nghị Trung ương Đảng (10-1930), "số đoàn viên, thanh niên Cộng sản của 5 tỉnh ở Trung kỳ (trong đó có Quảng Trị) là 921 đồng chí"(1).

Từ thắng lợi thu được trong đấu tranh về kinh tế, lại được cao trào cách mạng trong cả nước

mà đỉnh cao là Xô-viết Nghệ-Tĩnh dội vào, phong trào cách mạng ở Quảng Trị có lực lượng đảngviên Đảng Cộng sản, lực lượng đoàn viên, thanh niên Cộng sản Đoàn làm nòng cốt đã phát triểnmạnh mẽ sôi nổi hơn trước

Chính quyền cơ sở của địch ở một số nơi gần như tê liệt, nhân dân các làng: "Lập Thạch,

Đại áng, Phú Lễ, An Lợi, Dương Lệ, Vệ Nghĩa, An Tiêm đứng lên tự quản, thông qua các tổ chức Nông hội, Thanh niên Cộng sản Đoàn để giải quyết mọi việc trong làng không cần thông qua Lý trưởng, Chánh tổng như trước"(1).

Hội nghị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ II tại Sài Gòn vào cuối tháng 3-1931

đã giành nhiều thời gian để bàn về công tác xây dựng Đảng và xây dựng Đoàn Hội nghị đã nghiên

cứu bức thư của Ban Chấp hành Quốc tế Thanh niên Cộng sản gửi cho Đảng ta, kiểm điểm việc thực hiện án Nghị quyết về Cộng sản Thanh niên vận động và đề ra nhiệm vụ: Cần kíp tổ chức ra

Thanh niên Cộng sản Đoàn Nghị quyết Trung ương lần thứ hai, phần về công tác thanh niên đãvạch rõ: Lập tức các Đảng bộ địa phương phải mau mau tổ chức ra Đoàn Theo dõi sát sao tìnhhình xây dựng Đảng, xây dựng Đoàn, đồng chí Nguyễn ái Quốc đã gửi một bức thư hết sức quantrọng cho Ban Chấp hành Trung ương Đảng nhận xét về những ưu và khuyết trong công tác vậnđộng quần chúng của Đảng, vạch ra hướng phát triển Cuối thư Người chỉ rõ: "Tôi đề nghị cần kíp

nhất là thống nhất Thanh niên Cộng sản Đoàn và làm cho họ có sinh hoạt độc lập "(2).

Trước sự phát triển và lớn mạnh của Đoàn trên cả nước nói chung và tỉnh ta nói riêng đãđáp ứng kịp thời đòi hỏi cấp bách của phong trào thanh niên lúc bấy giờ "Đây là sự vận động

khách quan phù hợp với quy luật phát triển của cách mạng nước ta, đồng thời phản ánh công lao của Đảng, của đồng chí Nguyễn ái Quốc, Người đã sáng lập và rèn luyện Đoàn từ những ngày đầu trứng nước"(1)

Thực hiện Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ hai (3-1931)(2), Đảng

bộ Quảng Trị từ đó thực sự coi việc Đoàn như việc Đảng, mỗi đảng viên của Đảng bộ đều có nhiệm

vụ xây dựng Đoàn Thanh niên Cộng sản Đồng chí Hoàng Hữu Chấp(3) được Tỉnh ủy giao phụ tráchĐoàn Thanh niên Cộng sản(4) tỉnh Quảng Trị

III TUỔI TRẺ QUẢNG TRỊ TRONG CÁC CAO TRÀO CÁCH MẠNG (1931 - 1936)

Ngày 12-4-1931, Tỉnh ủy Quảng Trị họp, nhận định: "Quần chúng đã vào thời kỳ rất quẫn bách

về kinh tế, hạng bần cố nông đã có giác ngộ về chính trị hăng hái tham gia cách mạng Nội bộ đã

có thành phần xuất thân từ bần cố nông vào Đảng Các hội quần chúng ngày càng bành trướng thêm"(1) Hội nghị Tỉnh ủy dự kiến: "Cách mạng có thể bành trướng rất cao trong thời kỳ quần chúng rất quẫn bách"(2) Phân tích chiều hướng phát triển của phong trào cách mạng, Tỉnh ủy chủ trương: Nhân dịp kỷ niệm ngày Quốc tế lao động 1-5 (1931) chỗ nào biểu tình được thì làm ngay, chỗ nào chưa biểu tình được thì tuần hành thị uy hay đấu tranh trong xã Song chỗ nào cũng vậy, gần đến ngày đó phải triệu tập bí mật để diễn thuyết, cổ động quần chúng kháng thuế "(3)

Về tổ chức, Hội nghị Tỉnh ủy quyết định chỉnh đốn đội ngũ nhằm tăng cường sức chiến đấucho Đảng và lãnh đạo các tổ chức quần chúng Hội nghị cử đồng chí Đoàn Bá Thừa làm Bí thư Tỉnh

ủy thay đồng chí Trần Hữu Dực đã bị địch bắt trong tháng 3-1931

Để hướng dẫn phong trào, báo Tiến lên (cơ quan tuyên truyền của Đảng bộ) đã đăng bài xã

luận chỉ rõ: Ngày 1-5 sắp tới anh chị em hãy soạn sửa đi để kỷ niệm ngày Quốc tế lao động, nổi dậy biểu tình phản kháng sưu thuế

Hưởng ứng chủ trương của Tỉnh ủy, đoàn viên, thanh niên ở các cơ sở dưới sự hướng dẫncủa Chi bộ Đảng, chuẩn bị nổi dậy, phối hợp biểu tình kháng sưu thuế ở Triệu Phong, Huyện ủyxây dựng kế hoạch huy động quần chúng tập trung tại địa điểm làng Quảng Lượng, từ đó kéo lênhuyện lỵ đưa yêu sách và giải tán trước khi trời sáng Đoàn biểu tình có lực lượng tự vệ đi kèm đểbảo vệ Chi bộ An Tiêm chịu trách nhiệm huy động lực lượng chặt cây ngã xuống đường, chồng đáthành từng đống cao, nhấn chìm phà, đò ở bến đò An Tiêm để ngăn cản địch ở tỉnh lỵ kéo về đànáp

Giữa lúc đó, Nguyễn Tiết Cương - cán bộ giao thông của Đảng, đi trên chiếc tàu gác-ni-mê (chạy trên sông Mê Công) đã bị địch bắt cùng một số tài liệu của Đảng mang theo trong

Frăngxítngười Căn cứ vào tài liệu này, bọn mật thám khám phá ra đường dây liên lạc giữa Đông Hà Savanakhẹt và cho lính vây bắt các đồng chí Nguyễn Ngọc Tâm, Nguyễn Oánh ở thị trấn Đông Hàvào ngày 22-4-1931 Tiếp theo sau, chúng bắt thêm một số đoàn viên, thanh niên, hội viên Cônghội ở Đông Hà

-Tình hình ở Đông Hà - Cam Lộ gặp khó khăn nhưng các nơi khác như Hải Lăng, Triệu Phong vẫn chuẩn bị biểu tình kỷ niệm ngày Quốc tế Lao động 1-5

Cuộc biểu tình ở Triệu Phong với quy mô lớn (theo chủ trương Tỉnh ủy) không tiến hànhđược do tổ chức chỉ huy thiếu chặt chẽ Song nó cũng có tiếng vang, có tác dụng kích thích, cổ vũtuổi trẻ trong tỉnh kháng thuế, nhất là ở Vĩnh Linh

Sau cuộc biểu tình, địch huy động lực lượng đến đàn áp phong trào cách mạng Cuộc khủng

bố đàn áp của địch kéo dài từ tháng 5 đến tháng 7-1931, chủ yếu tập trung vào địa bàn TriệuPhong Toàn huyện có 200 cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh niên bị địch bắt, kết án từ 1 đến

13 năm tù

Hưởng ứng lời kêu gọi của Tỉnh ủy (ngày 15-9-1931), cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanhniên kiên quyết vượt qua khó khăn ác liệt, phát huy tinh thần tự động công tác, đi sâu đi sátquần chúng, kịp thời lãnh đạo nhân dân đấu tranh bảo vệ lực lượng, giữ gìn phong trào Cuối năm

1931, phong trào các huyện Triệu Phong, Cam Lộ, Hải Lăng tạm thời lắng xuống, nhưng ở VĩnhLinh, Đảng bộ vừa mới thành lập, do đồng chí Đoàn Bá Thừa (Bí thư Tỉnh ủy) trực tiếp làm Bí thư,nên phong trào cách mạng ở đây bắt đầu lên, nhất là ở Quảng Xá, Thượng Lập, Huỳnh Công.Thanh niên cùng với các tầng lớp nhân dân trong huyện đấu tranh đòi bỏ tục lệ biếu xén, đòi chialại công điền công thổ, đòi chia thóc dự trữ của làng cho dân, buộc cường hào địa chủ cho dân vaythóc, vay tiền chống đói và đòi nhà giàu phải tăng tiền công cấy, gặt cho thanh niên và nông dânlàm thuê

Phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân lên cao, chính quyền cơ sở của địch ở một

số làng xã coi như bị tê liệt, có nơi như Thượng Lập, nhân dân đứng lên làm chủ làng xóm của mìnhhơn một năm Các làng Huỳnh Công Tây, Huỳnh Công Nam, Quảng Xá, Duy Viên, Thượng Lập hầu hết quần chúng nhân dân trong làng kể cả một số hương lý có xu hướng tiến bộ đều vào cáchội quần chúng cách mạng

Đối phó với các phong trào cách mạng ở Quảng Trị đang tiếp tục duy trì, có nơi phát triểnmạnh như Vĩnh Linh, thực dân Pháp đã chi viện thêm lực lượng, bọn thống trị ở tỉnh tăng thêm lính

lệ về các phủ huyện, thị xã Chúng đặt thêm các chức bang tá, tổng đoàn, xã đoàn, tổ chức thêm

tuần phòng tuần đinh, bắt thanh niên canh gác suốt ngày đêm để đề phòng cộng sản Các gia đình

có người tham gia cách mạng, có đảng viên, có đoàn viên, thanh niên Cộng sản bị bắt, thì bị bọn

mật thám theo dõi chặt chẽ Mặt khác, chúng ra sức tuyên truyền, tổ chức hiếu dụ khắp nơi để nóixấu cộng sản, ca tụng khẩu hiệu: "Pháp - Việt đề huề do tên Va Ren toàn quyền Đông Dương tungra"(1) Để trụy lạc hóa thanh niên về mặt tinh thần, thực dân Pháp và bè lũ tay sai phong kiến Namtriều cho xuất bản những cuốn tiểu thuyết với nội dung đồi trụy, những chuyện thần tiên, kiếmhiệp và các loại sách xem bói, xem tướng Đồng thời khuyến khích mở nhiều sòng bạc, tiệm hút,

tiệm nhảy, nhà chứa ở đô thị, chúng bắt thanh niên học sinh phải đọc thơ chống cộng của Phạm

Quỳnh, phát hành sách nói xấu cộng sản của linh mục Thinh

Số đảng viên Cộng sản, đoàn viên, thanh niên Cộng sản bị bắt trong các đợt khủng bố từgiữa năm 1931 đến giữa năm 1932 khá đông, trong đó có một số bị kết án nặng, chúng đưa lêngiam ở nhà tù Lao Bảo và nhà đày Buôn Mê Thuột, số còn lại chúng giam ở nhà lao Quảng Trị

ở trong tù, dù chân bị cùm, thân mang xiềng, ăn uống thiếu thốn, các đảng viên trẻ, cácđoàn viên, thanh niên Cộng sản được các bậc tiền bối đàn anh dẫn dắt, ngày đêm vẫn luôn luôn

lo lắng về phong trào cách mạng ở bên ngoài, tìm mọi cách để khôi phục phong trào ở bên ngoàinhư bàn cách giới thiệu những cơ sở cũ cho các đảng viên, đoàn viên chưa bị bắt chắp nối hoạtđộng, tổ chức học văn hóa, lý luận chính trị và đặc biệt là tổ chức cho một số vượt ngục trở về hoạtđộng

Sau một thời gian chuẩn bị, đêm 3-10-1932, ba thanh niên cũng là ba đảng viên trẻ TrầnNgọc Hoành, Hồ Chơn Nhơn, Lê Chưởng vượt ngục trót lọt đã gây dư luận tốt trong nhân dân, nhất

là đối với tầng lớp học sinh, thanh niên, công chức ở tỉnh lỵ Quảng Trị

Ra khỏi lao Quảng Trị, đồng chí Trần Ngọc Hoành ra thẳng Vĩnh Linh tìm gặp đồng chí Đoàn

Bá Thừa (Bí thư Tỉnh ủy) Hai người đã bàn bạc vạch kế hoạch hoạt động, trước mắt là tập trungcủng cố cơ sở ở Vĩnh Linh, làm bàn đạp xây dựng cơ sở ở Gio Linh và Lệ Thủy (Quảng Bình)

Những năm 1933 - 1935, mặc dù đế quốc Pháp và phong kiến Nam triều tìm trăm phươngngàn kế, tập trung lực lượng đánh phá cách mạng, nhưng chúng vẫn không tiêu diệt được cáchmạng Đông đảo thanh niên cũng như nhiều người ở các tầng lớp khác trong tỉnh vẫn một lònghướng về Đảng Cộng sản Việt Nam Có gia đình trong khó khăn ác liệt vẫn là nơi hội họp bí mậtcủa Đảng, của Đoàn Có thanh niên làm nhiệm vụ liên lạc cho Đảng, có một số nữ thanh niên tựđộng quyên góp tiền bạc, áo quần cung cấp cho đảng viên, đoàn viên thoát ly gia đình nằm vùnghoạt động

Từ giữa năm 1934, kẻ địch lợi dụng vụ ám sát cá nhân xảy ra ngày 29-5-1934 để đàn ápkhủng bố phong trào cách mạng ở Vĩnh Linh - Quảng Trị Sau khi tìm ra manh mối vụ ám sát,chúng đã bắt đồng chí Trần Văn Luận (Bí thư Huyện ủy), đồng chí Trần Tích (Huyện ủy viên) vàhàng trăm thanh niên, nông dân, nhiều nhất là ở Thượng Lập

Đồng chí Trần Văn Luận, trước khi bị xử bắn, chỉ nhắn với người vợ trẻ: Tôi chết tôi không ân hận gì cả, nhà cố gắng thay tôi làm lụng nuôi con, cho con ăn học thành người Thế nào rồi ta cũng sẽ thắng Đến phút cuối cùng, hai đồng chí Trần Văn Luận và Trần Tích hô vang các khẩu hiệu: Đảng Cộng sản Việt Nam muôn năm! Nước Việt Nam nhất định sẽ độc lập!.

Tấm gương hy sinh của hai đảng viên với tuổi đời còn rất trẻ đã để lại cho thanh niên và cáctầng lớp khác trong tỉnh niềm xúc động và tiếc thương vô hạn Võ Tính - một đảng viên của chi bộchợ Cầu (Gio Linh), bị giam trong Lao xá Quảng Trị đã làm bài thơ ca ngợi hai đồng chí của mìnhtrong đó có các câu:

"Đau lòng cái chết hỡi thương ôi!

Tích - Luận, hai anh, địch giết rồi.

Hiến thân chịu chết cho đời sống.

Trải ruột, phơi gian, để trẻ coi "(1)

Các thế hệ trẻ Quảng Trị mãi mãi thương tiếc và noi gương các đảng viên cộng sản kiêntrung, bất khuất đã hy sinh và các đảng viên trẻ tuổi khác như Lê Duẩn, Đoàn Bá Thừa, Hồ Tỵ từQuảng Trị tỏa đi các nơi hoạt động cách mạng chỉ vì một mục đích chung là đấu tranh giành độclập dân tộc, giải phóng giai cấp và giải phóng quê hương

IV TUỔI TRẺ QUẢNG TRỊ ĐẤU TRANH CHỐNG BỌN PHẢN ĐỘNG THUỘC ĐỊA, ĐÒI CÁC QUYỀN DÂN SINH, DÂN CHỦ VÀ BẢO VỆ HÒA BÌNH (1936 - 1939)

Dưới ánh sáng Nghị quyết Đại hội lần thứ VII của Quốc tế Cộng sản, Đại hội Đảng Cộng sảnĐông Dương (nay là Đảng Cộng sản Việt Nam) lần thứ nhất đã họp tại Ma Cao (Trung Quốc) từngày 27 đến ngày 31-3-1935 Đại hội đã phân tích tình hình và nhận định rằng hệ thống tổ chứcĐảng đã được khôi phục, đây là thắng lợi lớn của Đảng Các cuộc đấu tranh của quần chúng, trong

đó có vai trò tích cực của thanh niên trong mấy năm qua đã giành được những thắng lợi với nhiềumức độ khác nhau, khiến cho nhân dân và tuổi trẻ cả nước thêm phấn khởi Về công tác vận động

quần chúng, Đại hội chỉ rõ: "Đẩy mạnh cuộc vận động thu phục quần chúng Đảng mạnh là căn cứ vào ảnh hưởng, vào thế lực của Đảng trong quần chúng, thu phục quảng đại quần chúng là một nhiệm vụ trung tâm căn bản cần kíp của Đảng hiện thời” Đại hội thông qua Điều lệ và chương

trình hành động của Đoàn Thanh niên Dân chủ Đông Dương

Tình hình ở Pháp lúc này có những diễn biến mới: Tháng 1-1936, Mặt trận nhân dân chốngphát-xít được thành lập bao gồm: Đảng Cộng sản, Đảng Xã hội, Đảng Cấp tiến, Tổng Liên đoàn Laođộng, Đoàn Thanh niên và cả các đoàn thể quần chúng khác; tháng 4-1936, Đảng Cộng sản Phápgiành thắng lợi lớn trong cuộc Tổng tuyển cử; tháng 6-1936 Chính phủ phái tả lên cầm quyền đãthi hành một số chính sách tiến bộ, trong đó có chính sách đối với Đông Dương như thả tù chínhtrị, hứa ban bố quyền tự do, dân chủ

Căn cứ diễn biến tình hình trên thế giới và trong nước, Hội nghị Trung ương Đảng (7-1936)

đã xác định kẻ thù chủ yếu trước mắt của cách mạng Đông Dương là bọn phản động thuộc địa vàtay sai của chúng; đề ra nhiệm vụ, mục tiêu trực tiếp trước mắt là đấu tranh chống bọn phản độngthuộc địa, chống phát-xít, chống chiến tranh, đòi tự do dân chủ cơm áo và hòa bình Về tổ chức,Đảng chủ trương thành lập Mặt trận Dân chủ Đông Dương, tập hợp tất cả các giai cấp, tầng lớpđảng phái và cá nhân có xu hướng dân chủ, kể cả một bộ phận tầng lớp trên, thậm chí cả ngườiPháp có xu hướng dân chủ ở Đông Dương Để phù hợp với sự chuyển hướng chỉ đạo, Đảng quyếtđịnh thay đổi hình thức và phương pháp đấu tranh như từ tổ chức bí mật đấu tranh bất hợp pháp làchủ yếu chuyển sang tổ chức và đấu tranh công khai, hợp pháp và nửa hợp pháp là chủ yếu

Ngoài nội dung trên, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần này còn ra quyết định quantrọng, nhằm tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác vận động thanh niên, tăng cườngcủng cố phát triển tổ chức Đoàn ở các cấp dưới tên gọi Đông Dương dân chủ Đoàn

Tại Quảng Trị, từ tháng 8-1936 nhiều cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh niên Cộng sảnvừa qua bị đế quốc Pháp và Nam triều phong kiến giam cầm ở các nhà tù: Côn Đảo, Buôn Ma Thuột;Lao Bảo và Lao Xá (Quảng Trị) được trả lại tự do trở về với quê hương và lập tức bắt tay vào hoạtđộng, củng cố và xây dựng lại hệ thống tổ chức Đảng, nhanh chóng tìm cách tập hợp quần chúngbằng cuộc vận động ủy ban trù bị Đông Dương Đại hội do Đảng ta phát động nhằm thu thậpnguyện vọng của các tầng lớp nhân dân, tiến tới triệu tập Đại hội đại biểu nhân dân Đông Dương

để thông qua bản Dân nguyện gửi cho phái bộ điều tra của Chính phủ Mặt trận Nhân dân Pháp sắp

sang Việt Nam Phong trào Đông Dương Đại hội phát triển, mạnh nhất là ở Vĩnh Linh Chỉ trong một thời gian ngắn, toàn phủ có 72 làng trong tổng số 93 làng đã thành lập được ủy ban hành động tập hợp nguyện vọng của nhân dân, hầu hết thành viên tham gia ủy ban hoạt động đều là thanh niên.

Năm 1936, từ nhà tù Côn Đảo trở về, đồng chí Lê Duẩn - người con trung kiên của quêhương Quảng Trị - lúc này ở tuổi 29 đã tích cực tham gia hoạt động cách mạng tại Quảng Trị và ởtuổi 30 với vai trò là Bí thư xứ ủy Trung bộ, đồng chí Lê Duẩn đã có công lao to lớn trong việc chỉđạo xây dựng lại các Đảng bộ các tỉnh miền Trung bị tan rã do đế quốc đàn áp, khủng bố; khôiphục Xứ ủy Trung kỳ, phát động mạnh mẽ phong trào cách mạng của quần chúng thành cao tràođấu tranh đòi dân sinh, dân chủ, chống sưu, chống thuế, xúc tiến xây dựng Mặt trận Dân chủ khắpcác tỉnh Trung bộ, đề xuất ý kiến thành lập Mặt trận dân chủ Đông Dương, chống phát xít, chốngchiến tranh Khi trở thành ủy viên Ban Thường vụ Trung ương Đảng vào năm 32 tuổi, đồng chí LêDuẩn đã cùng đồng chí Nguyễn Văn Cừ - Tổng Bí thư của Đảng chuẩn bị và chủ trì Hội nghị Trungương lần thứ VI (khóa I) đề ra nhiều chủ trương chỉ đạo chiến lược của Đảng ta trong thời kỳ 1939-

1945 Hoạt động của một người cộng sản trẻ tuổi - Lê Duẩn ở thời kỳ này là một tấm gương sángngời cổ vũ tuổi trẻ Quảng Trị cũng như tuổi trẻ cả nước tiếp tục tiến bước dưới ngọn cờ vẻ vang củaĐảng

Lợi dụng phong trào Đông Dương Đại hội, các cựu chính trị phạm trong tỉnh tranh thủ thếhợp pháp hoạt động ráo riết, bất chấp lệnh quản thúc của bọn thống trị, họ tỏa về các làng, cáctổng tuyên truyền giác ngộ nhân dân Sau khi nhận thức rõ tình hình và nhiệm vụ trong giai đoạncách mạng mới, dưới sự lãnh đạo trực tiếp của chi bộ Đảng, các chi đoàn Thanh niên Dân chủ ởQuảng Trị được củng cố, đã vận động được thanh niên gia nhập tổ chức Đoàn Thanh niên Dân chủ

và tham gia mọi hoạt động do Đảng đề xướng

Ngoài việc đi đầu trong các cuộc biểu tình, biểu dương lực lượng trong dịp đón Gô Đa đưanguyện vọng ở Hiền Lương, ở thị xã Quảng Trị (2-1937), tích cực tham gia phong trào đấu tranh chốngthuế (hè thu 1937) bầu nghị viện khóa III (8-1937), phản đối dự án thuế mới,v.v Lúc này, ĐoànThanh niên Dân chủ ở cơ sở dưới sự chỉ đạo của chi bộ Đảng còn sử dụng các hình thức tổ chứcbiến tướng gắn liền với nghề nghiệp, sinh hoạt bình thường hàng ngày như tổ làm văn, tổ lợpnhà, tổ đi làm rừng, phường đi săn thú rừng, lập hội bóng đá ở các thị trấn, thị xã Quảng Trị

để thu hút tuổi trẻ, đưa họ lên trận tuyến đấu tranh với nhiều hình thức phong phú, đa dạng từthấp tới cao, phù hợp với lứa tuổi, nghề nghiệp Kế thừa những kinh nghiệm đấu tranh trênMặt trận báo chí thời kỳ 1930 - 1931, Đảng bộ Quảng Trị phát động phong trào phát hành sáchbáo của Đảng, của Đoàn; phong trào đọc sách báo của Đảng, của Đoàn trong toàn dân; trướchết là trong cán bộ đảng viên, đoàn viên, thanh niên Hưởng ứng phong trào đó, tổ đọc sáchbáo và cơ sở phát hành sách báo của Đảng, của Đoàn do Thanh niên Dân chủ tổ chức và quản lýxuất hiện ở Quảng Trị ngày một nhiều Trong các cơ sở phát hành thường có nhiều loại sách báoxuất bản thời đó như: Tập Hợp (Rassemblemen) - một tờ báo công khai của Đảng xuất bản ở Hà

Nội; Nhành Lúa - cơ quan tuyên truyền của những người cộng sản Trung kỳ; Tin Tức, Tranh Đấu - cơ

quan tuyên truyền của Đảng bộ Quảng Trị; Bạn Dân và Thế Giới của Thanh niên Dân chủ và một

số sách từ Pháp gởi sang giới thiệu về chủ nghĩa Mác, kể cả sách văn học như Người Mẹ của vănhào M.Goócki cùng với sách của các tác giả trong nước như Chủ nghĩa mác xít phổ thông của HảiTriều; Vấn đề dân cày của Trường Chinh, tập thơ Từ ấy của Tố Hữu,v.v

Tuổi trẻ Quảng Trị rất thích đọc báo chí cách mạng, vì báo chí của Đảng, của Đoàn có tínhchiến đấu cao Nó vạch trần chế độ thuộc địa và phong kiến thối nát phản động, nêu lên tình cảnhkhổ cực, bị áp bức bóc lột và nguyện vọng của mọi tầng lớp nhân dân, phản ánh phong trào đấutranh đòi dân sinh, dân chủ, tuyên truyền chủ nghĩa Mác - Lênin, phổ biến đường lối chính sáchcủa Đảng, của Mặt trận Dân chủ, chống mọi thủ đoạn lừa bịp, chia rẽ của bọn thống trị Trong đó

có nhiều bài giới thiệu về Liên Xô - nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới; báo Thanh niên đã giảiđáp cho tuổi trẻ những vấn đề thiết thực về tình bạn, tình yêu, hôn nhân gia đình theo quan điểm mới

Do đó, tổ đọc báo, điểm phát hành báo chí lúc đó chính là những địa điểm sinh hoạt của thanh niên

và hướng dẫn đấu tranh đòi quyền lợi dân sinh, dân chủ, bảo vệ hòa bình thế giới

Để vận động thanh niên, nhất là thanh niên nông thôn tiếp cận với báo chí của Đảng, củaĐoàn, một trong những phương tiện quan trọng trong quá trình tuyên truyền cách mạng và tậphợp tuổi trẻ, Đảng bộ Quảng Trị đã phát động toàn dân trong tỉnh hưởng ứng phong trào học chữQuốc ngữ do Đảng ta chủ trương và giao cho các nhóm đoàn viên, thanh niên Dân chủ làm lựclượng chủ lực

Thực hiện chủ trương của Đảng bộ tỉnh, dưới sự lãnh đạo của các cấp ủy Đảng, đoàn viên,thanh niên Dân chủ ở các cơ sở hăng hái triển khai chương trình của Hội truyền bá Quốc ngữ ViệtNam do cụ Nguyễn Văn Tố làm Hội trưởng với nội dung: "Mở các lớp học cho tất cả mọi người

không biết chữ, không thu học phí; in sách cho người học cũng không thu tiền”(1) là phong trào có tính chất văn hóa, xã hội, nó nhanh chóng thu hút các tầng lớp nhân dân tham gia Nhiều người

ủng hộ tiền, giấy, bút, mực, cho mượn nhà để làm địa điểm lớp học

Nhờ có chủ trương đúng đắn của Đảng, tinh thần hiếu học của nhân dân và sự cố gắng vượtbậc của lực lượng chủ lực là các đoàn viên, thanh niên Dân chủ, các lớp truyền bá chữ Quốc ngữ ở

cơ sở ngày càng phát triển với đông đảo các thầy giáo và học sinh ở các trường trong tỉnh tham giadạy Quốc ngữ Đoàn viên, thanh niên học sinh đảm nhiệm việc dạy học và tích cực vận động ngườichưa biết chữ đi học Kết quả, chỉ trong một thời gian ngắn, phong trào truyền bá chữ Quốc ngữ đãtrở thành phong trào quần chúng rộng rãi, có thể nói xóm nào, làng nào cũng tổ chức được lớp dạychữ Quốc ngữ Sau 6 tháng, ở Quảng Trị (chủ yếu là ở các huyện đồng bằng) đã có hàng ngànnam, nữ thanh niên thoát nạn mù chữ, tạo điều kiện cho lớp trẻ giác ngộ cách mạng qua phongtrào đọc sách báo của Đảng, của Đoàn

Dựa vào phong trào truyền bá Quốc ngữ, các nhóm Thanh niên Dân chủ hoạt động ở cácđịa bàn mở các đại lý bán sách báo của Đảng, của Đoàn; mở rộng hoạt động chống phát-xít, bảo

vệ hòa bình thế giới Chẳng hạn như ở Hải Lăng, nhóm Thanh niên Dân chủ đã lập được đại lý bánsách báo ở Diên Sanh, Hội Yên Nhân những ngày "Kiệu nhà thờ La Vang", đoàn viên, thanh niên tổchức bán sách báo, dùng "loa tay" tuyên truyền cho khách thập phương đến dự lễ hiểu rõ nạnphát-xít và chiến tranh, việc thành lập Mặt trận Dân chủ Đông Dương chống bọn phản động thuộcđịa và bè lũ tay sai, đòi tự do dân chủ, cải thiện đời sống nhân dân Các nhóm Thanh niên Dân chủ

ở các tổng An Thái và Cu Hoan mở các cuộc lạc quyên ủng hộ nhân dân Trung Quốc chống phát-xítNhật ở Triệu Phong, các nhóm Thanh niên Dân chủ mở các đại lý bán sách báo ở chợ Sãi, chợNgô Xá, chợ Cạn, chợ Chùa ở Cam Lộ, các nhóm Thanh niên Dân chủ mở các đại lý bán sách báo ởthị trấn Đông Hà, chợ Phiên ở thị xã Quảng Trị (lúc đó là tỉnh lỵ) cán bộ, đảng viên, đoàn viên,thanh niên hoạt động trong nội thị đã vận động quần chúng lập các thư viện bình dân, lập cácnhóm đọc sách báo và giới thiệu thơ văn cách mạng vào nhà trường, tổ chức đại lý sách báo ở chợtỉnh

Thấy rõ tác dụng của các tổ đọc sách báo là thúc đẩy mọi hoạt động của cuộc vận độngdân chủ trong nhân dân, bọn thống trị đã tìm cách đàn áp, bắt những người tham gia các tổ đọcsách báo công khai của Đảng, của Đoàn Trong tháng 3-1937, tên tri phủ Triệu Phong đã bắt giamNguyễn Phú và 14 thanh niên khác trong tổ đọc sách báo ở chợ Sãi Những người trong tổ đọc sách

báo này đã bị chúng kết án từ 3 tháng đến 1 năm tù giam về tội hội họp trái phép Nguyễn Phú đã

tuyệt thực để đấu tranh chống lại bọn thống trị Nhân sự việc đó, Đảng bộ Quảng Trị đã phát độngnhân dân và tuổi trẻ đấu tranh đòi tri phủ Triệu Phong phải thả Nguyễn Phú và các thanh niêntham gia tổ đọc báo do Nguyễn Phú lập ra Cuộc đấu tranh này đã có tiếng vang trên cả nước.Trong bài Một vụ đọc sách liên lụy nhiều người của báo Tiếng Dân (số ra ngày 25-3-1937) đã lên

tiếng cực lực phản đối viên tri phủ Triệu Phong đã đàn áp Nguyễn Phú Báo Kinh tế tân văn cũng có

bài nói lên sự đồng tình và ủng hộ cuộc đấu tranh của Nguyễn Phú Hội nghị báo giới Trung kỳhọp tại Huế vào ngày 27-3-1937 đã đánh điện cho Toàn quyền Đông Dương lúc đó phản đối viên triphủ Triệu Phong đã bắt Nguyễn Phú

Đánh giá về phong trào tổ chức đọc sách báo của Đảng, của Đoàn, đồng chí Lê Duẩn lúc đó

là Bí thư Xứ ủy Trung kỳ (sau này là Tổng Bí thư của Đảng ta) đã nói: "ở Quảng Trị chỉ có mấy nghìn

người tham gia biểu tình thôi, nhưng sau đó, biết ghép họ vào tổ chức, đưa họ vào các tổ đọc sách báo công khai là hình thức tổ chức đơn giản, thế mà nhờ đó giữ được lực lượng, duy trì được phong trào cách mạng".

Từ cuối năm 1936 đến đầu năm 1938, lớp thanh niên mới trưởng thành ngày thêm đôngcùng với sự lớn mạnh của phong trào vận động dân chủ ở địa phương Điều đó đã làm cho các cán

bộ, đảng viên dày dạn kinh nghiệm ở tỉnh ta như Lê Duẩn, Hoàng Thị ái, Trần Hữu Dực, Hoàng HữuChấp, Trần Mạnh Quỳ, Hồ Xuân Lưu, Nguyễn Mực, Nguyễn Vức, Dương Đậu lúc đó kỳ vọng nhiều

ở lớp trẻ, khi thấy họ đi tiên phong trong các cuộc đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ, hăng hái thamgia dạy người làng học chữ Quốc ngữ, đặc biệt là thấy họ tìm đến các cơ sở phát hành sách báo đểđọc báo Đảng, báo Đoàn, tìm hiểu chủ nghĩa Mác - Lênin Về mặt tổ chức: Các nhóm Thanh niênDân chủ ở các địa bàn do các chi bộ Đảng ở cơ sở tổ chức, xây dựng có số lượng đông gấp bội sovới thời kỳ trước (1931-1935), nhưng mãi đến 1938, các đảng viên chủ chốt của tỉnh vẫn còn bănkhoăn là chưa triệu tập Hội nghị Huyện Đoàn, Tỉnh Đoàn

Thực trạng công tác thanh niên ở Quảng Trị cũng như các tỉnh, thành khác trong cả nước, Trungương Đảng lúc đó cũng thấy rõ, nên tại Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng (3-1938), với cương

vị Tổng Bí thư của Đảng, đồng chí Nguyễn Văn Cừ đã phân tích tình hình thanh niên và sự phát triểncủa phong trào thanh niên trong cả nước một cách sâu sắc, từ đó đồng chí thấy rằng: "phải mau

chóng xây dựng, thống nhất hệ thống tổ chức Đoàn Thanh niên theo đúng Chỉ thị của lãnh tụ Nguyễn ái Quốc, qua bức thư mà Người đã gửi cho Ban Chấp hành Trung ương Đảng"(1) trong năm

1931

ý kiến đó của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ đã được triển khai ở Xứ ủy Bắc kỳ "Ngày

5-5-1938, Xứ Đoàn Thanh niên Dân chủ Bắc kỳ được thành lập"(2) Còn ở Trung kỳ chưa kịp triển khai Hội nghị đại biểu thành lập xứ Đoàn vì từ cuối năm 1938 tình hình thế giới trở nên "đặc biệt nghiêm trọng do bọn phát-xít Đức, ý, Nhật châm ngòi lửa chiến tranh xâm lược để chia lại thị trường thế giới".(1) Tình hình đó đang trực tiếp đe dọa Việt Nam và cả Đông Dương.

Dưới sự chỉ đạo trực tiếp của đồng chí Lê Duẩn, phong trào cách mạng trong toàn tỉnh tiếptục phát triển Lần đầu tiên ngày Quốc tế Lao động 1-5 được tổ chức rầm rộ, công khai ngay giữathị xã tỉnh lỵ Đông đảo nhân dân và thanh niên dự mít-tinh đã hô vang các khẩu hiệu: Tự do

nghiệp đoàn, ái hữu; triệt để thi hành luật lao động ngày làm 8 giờ, tăng tiền lương cho công nhân viên chức; giảm sưu thuế; chống chiến tranh đế quốc, ủng hộ phong trào hòa bình thế giới Báo Tin tức - cơ quan ngôn luận công khai của Đảng lúc đó đã viết: "Ngày 1-5 vừa qua đã cho ta thấy thanh niên là một tầng lớp trọng yếu trong xã hội "

Tại nhà lao Quảng Trị và nhà đày Lao Bảo, trước chuyển biến lớn của tình hình thế giới vàtrong nước, nhưng thực dân Pháp vẫn ngoan cố trì hoãn việc trả lại tự do cho tù chính trị và anhchị em tù nhân vẫn bị chúng đối xử khắc nghiệt

Tù nhân ở lao Quảng Trị cũng như ở nhà đày Lao Bảo hầu hết đều đang ở lứa tuổi thanhniên đã qua rèn luyện, thử thách nên họ có ý chí kiên cường, đấu tranh bất khuất với kẻ thù

ở lao Quảng Trị, có lực lượng nòng cốt như Trần Công Khanh, Trần Công ái, Nguyễn Phú, TrầnXuân Miên, Nguyễn Hoàng Anh em tù ở đây đã đấu tranh bằng hình thức reo hò, hô khẩu hiệuphản đối chế độ lao tù, vạch mặt bọn thầu nấu cơm đã bớt khẩu phần hàng ngày của hàng trăm tùnhân

Phản ánh các cuộc đấu tranh của tù nhân ở nhà lao Quảng Trị, Báo Tin tức "Cơ quan tuyên

truyền và vận động thành lập Mặt trận Dân chủ Đông Dương”(1) đã có bài với tiêu đề “Tình cảnh

cố thêm ngay sau thắng lợi của Mặt trận Nhân dân Pháp, vì chúng sợ nhân cơ hội này, phạm nhân

sẽ trốn thoát

Căn cứ đặc điểm tình hình mới, Ban lãnh đạo Trung ương nhà đày chủ trương cho tù nhân:

Đừng khiêu khích, đừng manh động, tìm cách thuyết phục binh lính canh gác nhà đày, cử đại biểu

tù nhân đưa kiến nghị lên bọn thống trị với nội dung: "Thả hết và thả ngay tù chính trị; cải thiện

chế độ nhà tù"(2)

Cuộc đấu tranh của tù nhân, tại nhà đày Lao Bảo đòi cải thiện chế độ lao tù liên tục nổ ratrong năm 1937 và 1938, mà điển hình là cuộc đấu tranh đòi thực hiện ngày làm việc 6 giờ, nghỉngày chủ nhật, chiều thứ bảy và ngày lễ diễn ra kéo dài 100 ngày.

Kết quả các cuộc đấu tranh đó đã buộc chính quyền thực dân Pháp phải trả tự do cho một

số tù nhân bị án nhẹ đã mãn hạn tù hoặc ốm đau "thập tử nhất sinh"; đồng thời thực hiện chế độngày làm việc 6 giờ, hàng tuần có ngày nghỉ, nhiều tù chính trị được ân xá

Thời gian từ giữa năm 1938 đến giữa năm 1939, thực hiện Nghị quyết Hội nghị Ban Chấphành Trung ương Đảng (3.1938), căn cứ vào đặc điểm tình hình địa phương, Tỉnh ủy Quảng Trị mở

Hội nghị bàn các biện pháp thực hiện cuộc vận động "Phòng thủ Đông Dương" Hội nghị quyết định

mở rộng và phát triển các đoàn thể nhân dân, trong đó có Đoàn Thanh niên Dân chủ; đẩy mạnh các cuộc đấu tranh đòi Chính phủ Pháp phải ban hành những quyền tự do, dân chủ, cải thiện đời sống nhân dân Đông Dương".

Hưởng ứng chủ trương của Tỉnh ủy, các nhóm đoàn viên, thanh niên Dân chủ ở các cơ sởtrong tỉnh dã hăng hái tham gia, làm nòng cốt trong các cuộc mít tinh, biểu tình diễn ra ở TriệuPhong trong các ngày 17-9-1938 (tại Tam Hữu), 12-10-1938 (tại Bồ Bản); ở Vĩnh Linh nổ ra ngày17-10-1938; ở Cam Lộ nổ ra ngày 4-11-1938 (tại chợ Phiên), ở thị xã Quảng Trị ngày 1-5-1939; với

nội dung khẩu hiệu nêu lên là: Phản đối cưỡng bức tăng thuế điền thổ! Ban hành các quyền tự do, dân chủ! ủng hộ cuộc phòng thủ Đông Dương! Nới rộng quyền hạn của Viện Dân biểu! Thả những người bị bắt trong lúc tham gia biểu tình, mít tinh vừa qua! Trả quyền tự do xuất bản cho báo Bạn hay báo Tiếng Dân, báo Tin tức! Mặt trận Dân chủ Đông Dương muôn năm

Đúng như đồng chí Lê Duẩn - Bí thư Xứ ủy Trung kỳ lúc đó đã nhìn nhận: "Thanh niên là lực

lượng tiên phong trong phong trào cách mạng của quần chúng", đóng vai trò nòng cốt trong cao trào cách mạng, góp phần đưa cuộc vận động dân chủ ở Quảng Trị từ cuối năm 1936 đến giữa năm 1939 phát triển mạnh mẽ, liên tục Tuy hệ thống tổ chức từ huyện đến tỉnh Đoàn Thanh niên

Dân chủ Quảng Trị chưa được thiết lập, còn nằm trong tình trạng chung của các tỉnh miền Trung làchưa được chăm lo, kiện toàn đúng mức, nhưng phải thấy rằng lực lượng đoàn viên, thanh niênDân chủ phát triển trên nhiều địa bàn trong tỉnh đã có những cống hiến xứng đáng trong cao tràocách mạng 1936 - 1939, góp phần tạo ra lực lượng cách mạng mới cho cao trào cách mạng 1939 -

1945 ở địa phương Quảng Trị trong thời gian tới

V TUỔI TRẺ QUẢNG TRỊ TRONG TỔNG KHỞI NGHĨA GIÀNH CHÍNH QUYỀN VỀ TAY NHÂN DÂN (1939 - 1945)

Ngày 01-9-1939, phát-xít Đức tấn công Ba Lan Chiến tranh thế giới thứ 2 bùng nổ Ngay từnhững ngày đầu, cuộc chiến tranh đó đã tác động trực tiếp đến Việt Nam Sau khi lâm vào vòngchiến, đế quốc Pháp và tay sai liền xóa bỏ mọi quyền dân sinh dân chủ mà Đảng ta, quân dân ta

đã giành được trong giai đoạn 1936 - 1939 Chúng thực hiện chính sách khủng bố, ban hành luậtTổng động viên, cốt rút hết nhân lực, tài lực của Đông Dương cung cấp cho chiến tranh đế quốc

mà chúng đang theo đuổi

Tháng 6-1940, Pháp đầu hàng phát-xít Đức Nhân cơ hội đó, phát-xít Nhật nhảy vào chiếmĐông Dương (9-1940) Sự xâm lược của phát-xít Nhật và sự đầu hàng của thực dân Pháp làm cho

nhân dân và tuổi trẻ nước ta lâm vào tình trạng một cổ hai tròng, vừa bị Nhật thống trị, vừa bị Pháp đàn áp Mặc dù vậy, nhân dân và tuổi trẻ Việt Nam bất khuất đã đứng dậy chống cả Nhật lẫn

Pháp Chỉ trong một thời gian ngắn, nhiều cuộc khởi nghĩa đã nổ ra như khởi nghĩa Bắc Sơn 1940), khởi nghĩa Nam kỳ (23-11-1940), cuộc khởi nghĩa binh lính Đô Lương (13-1-1941) báo hiệumột thời kỳ mới, thời kỳ toàn dân nổi dậy cầm vũ khí đánh đổ bọn cướp nước và bán nước, giànhđộc lập tự do

(27-9-Từ thực tiễn đấu tranh, trải qua hai cuộc tổng diễn tập cao trào cách mạng 1930 - 1931 và

1936 - 1939, Đảng ta với các Nghị quyết Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 6 (11-1939), lần thứ 7 (11-1940), lần thứ 8 (5-1941) đã trở lại với tư tưởng ban đầu của mình trong cương lĩnh là đặt nhiệm vụ chống đế quốc lên hàng đầu, nhiệm vụ chống phong kiến rải ra thực hiện từng bước,

phục tùng và phục vụ nhiệm vụ chống đế quốc

ở tỉnh Quảng Trị, thực hiện Nghị quyết Hội nghị Tỉnh ủy (8-1939) và nhất là sau khi thựchiện chủ trương chuyển hướng chỉ đạo chiến lược của Hội nghị Trung ương lần thứ 6, dưới sự chỉđạo của các cấp ủy Đảng, đoàn viên, thanh niên các cơ sở tích cực góp phần với các đảng viên

tuyên truyền trong dân, làm cho thanh niên và các tầng lớp thấy rõ bọn đế quốc đánh nhau tranhcướp thị trường thuộc địa của nhau, nhưng đều có âm mưu xoáy cuộc chiến chĩa vào Liên Xô đểtiêu diệt Nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới; đồng thời vận động các tầng lớp nhândân chuyển các tổ chức công khai (Hội ái hữu, Hội Tương tế ) trong giai đoạn 1936 - 1939 thànhcác Hội phản đế hoạt động bí mật (Hội Nông dân phản đế, Đoàn Thanh niên Phản đế ) Các hộiviên thanh niên trong các tổ chức thanh niên phổ thông được giao những công việc thích hợp đểthử thách Thanh niên nào có tinh thần hăng hái công tác, dũng cảm đấu tranh, nhất là trong việclàm liên lạc, bảo vệ cơ quan của Đảng như đã tham gia các vụ rải truyền đơn, mít tinh biểu tình ởTriệu Phong, Cam Lộ, Gio Linh, thị xã Quảng Trị, Đông Hà theo khẩu hiệu của Đảng đề ra là chốngkhủng bố, chống chiến tranh, chống chính sách phản động của toàn quyền Catơru đều được tổ

chức xem xét kết nạp vào Đảng Cộng sản, kết nạp vào Đoàn Thanh niên Phản đế (trước đó là Đoàn Thanh niên Dân chủ).

Đến giữa năm 1940, Đoàn Thanh niên Phản đế phát triển mạnh khắp các địa bàn trongtỉnh Đoàn Thanh niên Phản đế huyện Triệu Phong được thành lập do đồng chí Hồng Chương làm Bíthư Huyện đoàn, có gần 200 đoàn viên thanh niên Phản đế Đồng chí Trần Hữu Dực trực tiếp huấnluyện cán bộ, Đoàn đã vận động đoàn viên tham gia rải truyền đơn, in li tô tài liệu cách mạng, làm báocủa Tỉnh ủy, nhiều cán bộ đoàn viên tích cực tham gia hoạt động cách mạng, như: Lê Hàn, Đoàn Khuê,Hồng Chương, Vĩnh Mai đã bị địch bắt(1)

ở thị xã tỉnh lỵ, ngoài một số cơ sở trong công nhân viên chức làm ở các công sở như nhàmáy Đèn, nhà máy Nước, Sở Dây thép ta còn xây dựng được một số cơ sở Thanh niên Phản đế ởcác trường học

Để hưởng ứng phong trào Bắc Sơn khởi nghĩa, đẩy mạnh hơn nữa phong trào cách mạngcủa nhân dân và thanh niên, ngày 20-10-1940, Tỉnh ủy Quảng Trị họp, quyết định tổ chức mộtđợt rải truyền đơn với nội dung nói rõ tình hình và nhiệm vụ trong giai đoạn cách mạng mới, kêu

gọi toàn dân hưởng ứng phong trào du kích Bắc Sơn, đoàn kết đứng lên đánh đuổi phátxít Pháp Nhật(2).

-Thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy, tuổi trẻ trên các địa bàn Triệu Phong, Hải Lăng, Gio Linh,Cam Lộ và ngay trong thị trấn Đông Hà, thị xã Quảng Trị đã tổ chức rải truyền đơn chống phát-xítPháp - Nhật ở Gio Linh, Cam Lộ, đoàn viên, thanh niên Phản đế còn tổ chức diễn thuyết, đặc biệt

nói rõ tin "Đội du kích Bắc Sơn bao gồm phần lớn là đoàn viên, thanh niên được thành lập và kiên cường chống giặc Pháp - Nhật " Cuộc rải truyền đơn, diễn thuyết đã làm nức lòng tuổi trẻ nhiều

nơi trong tỉnh

Được tin truyền đơn xuất hiện nhiều ở Quảng Trị, tên Xônhi, Giám đốc Sở Mật thám Trung kỳphái tên Pơrôsơ ra Quảng Trị mở cuộc khủng bố kéo dài 3 tháng liền Bọn mật thám, lính khố xanh,lính lệ cùng bọn cường hào phản động ở địa phương phối hợp với nhau lùng bắt đảng viên, đoàn viên,thanh niên Chúng đặt vọng gác ở các bến đò, các ngã ba, ngã tư đường cái, đôn đốc bọn tuần phukiểm soát, xét hỏi từng người qua lại

Cuộc khủng bố của địch lần này đã gây tổn thất lớn cho phong trào cách mạng Quảng Trị,nhiều đảng viên, đoàn viên, thanh niên bị bắt, trong đó có Tống Đình Phương (Bí thư Huyện ủyCam Lộ), Văn Diệp, Lê Miễn (Huyện ủy Hải Lăng) Nữ đảng viên Lê Thị Diệu Muội (tuổi đời còn rấttrẻ) thoát khỏi tay giặc Địch lùng sục nhà chị Diệu Muội, không tìm thấy chị, chúng lên nhà đàyLao Bảo tra tấn đồng chí Lê Thế Tiết (cha chị Diệu Muội) hiện đang bị giam ở đó để hỏi dò tin tứcchị Diệu Muội Đồng chí Lê Thế Tiết (nguyên là Bí thư Tỉnh ủy đầu tiên của Quảng Trị) bị chúngđánh đập dã man và đã hy sinh vào ngày chủ nhật 20-10-1940

Ngay sau sự kiện đồng chí Lê Thế Tiết hy sinh, anh em tù chính trị bị giam ở lao hầm tiếnhành cuộc đấu tranh bằng hình thức đình công, la hét, hô khẩu hiệu với nội dung: "Đả đảo tra tấn

giết người! Đòi cải thiện đời sống; có ăn, có uống, có chăn mền Đòi ra khỏi lao hầm ! Được nhận thư từ, quà cáp của gia đình gởi cho! Đổi ngay tên đồn trưởng Hôchiê đi nơi khác! "(1)

Hò la, hô khẩu hiệu không kết quả, anh em tù chính trị chuyển sang tuyệt thực song địchkhông nhượng bộ, chuyển sang tuyệt ẩm, chúng cũng không lung lay, lại cho lính đánh đập dã man,đưa số cầm đầu đi biệt giam

Do nhịn đói, nhịn khát lâu ngày cộng với sự đàn áp khủng bố của bọn chủ ngục, nhiều người

tù ở xà lim bị sốt nặng Anh em tù đấu tranh đòi chủ ngục phải đưa người bị ốm ra giam ở ngoài

Biết không thể khuất phục được những người cộng sản, bọn chủ ngục chuyển sang dụ dỗ, muachuộc bằng vật chất Chính trong hoàn cảnh éo le giữa ý chí kiên định chiến đấu và sự cam chịuđầu hàng chỉ cách nhau gang tấc ấy, đồng chí Tố Hữu (tuổi đời mới hai mươi xuân) đã làm bài thơ

"Con cá chột nưa" Lời tự sự, tâm tình của bài thơ đã động viên cổ vũ toàn thể tù nhân cũng nhưchính bản thân tác giả không lùi bước trước sự cám dỗ bằng vật chất của kẻ thù, kiên quyết tiếptục đấu tranh, buộc chúng (công sứ Quảng Trị và Khâm sứ Trung kỳ) phải đến nhà đày Lao Bảo giảiquyết các yêu cầu của tù nhân chính trị

Hưởng ứng cuộc đấu tranh của tù chính trị ở nhà đày Lao Bảo, 56 cán bộ, đảng viên, đoànviên, thanh niên bị địch giam ở nhà lao Quảng Trị đã nêu cao lòng quyết tâm bảo vệ Đảng, bảo vệ

cơ sở cách mạng Đồng chí Trần Công ái (quê ở Vĩnh Linh) là một cán bộ của Tỉnh ủy với tuổi đờicòn rất trẻ, được Tỉnh ủy biệt phái về hoạt động ở Triệu Phong, không may bị địch bắt Bọn mậtthám đã dùng mọi cực hình tra tấn suốt 20 ngày đêm liền, chết đi sống lại mấy lần, đồng chí áivẫn một lòng bất khuất, giữ vững khí tiết của người cộng sản Hết tra tấn, địch lại dụ dỗ, muachuộc nhưng mọi mưu ma, chước quỷ mà kẻ địch âm mưu thi thố với anh đều vô hiệu Ngày

30 Tết Nguyên đán, địch tra tấn anh suốt một ngày với những ngón đòn dã man nhất Thằngmật thám này mệt, thằng khác thay, liên tục cho đến khi anh mê man không biết gì nữa Với ý

đồ tra tấn của địch là buộc anh phải khai báo cơ quan bí mật của Tỉnh ủy

Hai mươi ngày bị tra tấn cũng chính là 20 ngày mà anh không ngừng suy nghĩ và phải tựtrả lời hàng loạt câu hỏi: Đầu hàng địch hay không đầu hàng? Không đầu hàng thì để cho địch tratấn mãi đến chết hay sao? Nếu chết thì phải chết như thế nào? Suy nghĩ cân nhắc nhiều lần, cuốicùng anh đã có cách lựa chọn Rạng ngày mồng một Tết (1941) anh bảo cai ngục lên báo với mậtthám là: "Tôi nhận lời đi chỉ cơ quan Tỉnh ủy" Được tin, bọn mật thám mừng quýnh, hí hửng thứcnhau dậy chuẩn bị xe, súng đạn, lên đường vây ráp cơ quan Tỉnh ủy Trên đường từ thị xã Quảng Trị

ra Đông Hà, khi ngang qua cầu Lai Phước, lừa lúc địch sơ hở, Trần Công ái nhảy xuống sông LaiPhước tự tử để bịt đầu mối, bảo vệ cơ quan bí mật của Tỉnh ủy

Gương hy sinh của đồng chí Trần Công ái lúc đó đã được Trung ương Đảng ta “đánh giá cao

và xếp anh vào bậc tiền bối hy sinh vì Tổ quốc"(1).

Cảm phục và xúc động trước hành động đấu tranh dũng cảm hy sinh của Trần Công ái,đồng chí Trương An đã làm bài thơ truy điệu, trong đó có đoạn: "Da dù nát, thịt dù tan anh vẫn

nghiến răng thà chết không khai Còn một chút tàn hơi, anh gượng sống với tâm hồn quyết liệt Điện đốt dây treo đủ thứ Dạ trung thành không một chút đổi thay".

Học tập gương hy sinh của đảng viên trẻ Trần Công ái, anh chị em đoàn viên, thanh niênPhản đế đứng chân hoạt động ở các địa bàn trong tỉnh, tuy đang gặp nhiều khó khăn về ăn, ở, đilại hoạt động vì bị địch truy lùng, bắt bớ ráo riết, vẫn giữ vững tinh thần, được quần chúng nuôigiấu, che chở, tiếp tục hoạt động cách mạng

Trải qua đấu tranh cách mạng, Mặt trận Dân tộc Thống nhất Phản đế hình thành ở các địabàn của huyện và thị xã trong tỉnh, thu hút hàng vạn người, trong đó lực lượng thanh niên chiếmphần lớn Nổi lên lúc này là có nhiều đoàn viên, thanh niên Phản đế tự nguyện gia nhập các đội tự

vệ do Đảng tổ chức, được trang bị bằng các loại vũ khí thô sơ để làm nhiệm vụ bảo vệ các cuộc

mít-tinh, hội họp của Đảng, của Đoàn "ở làng Nhan Biền (Triệu Phong) lực lượng đoàn viên, thanh niên ở đây có ý kiến cho rằng thời cơ khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân đã đến, nên

đề nghị Tỉnh ủy cho họ thành lập đội du kích, xây dựng khu căn cứ, huy động lực lượng phá đường sắt"(1) vì chưa có điều kiện chủ quan và khách quan đảm bảo cho cuộc khởi nghĩa thắng lợi nên ý

kiến đó không được cơ quan cấp trên chấp thuận

Tháng 5-1941, Hội nghị Trung ương 8 được tổ chức tại Pác Bó (Cao Bằng) do đồng chíNguyễn ái Quốc chủ trì Trên cơ sở phân tích một cách sâu sắc tình hình trong nước và trên thế

giới, Hội nghị nhấn mạnh: “Trong lúc này, nếu không giải quyết được vấn đề dân tộc giải phóng, không đòi được độc lập, tự do cho toàn thể dân tộc, thì chẳng những toàn thể quốc gia, dân tộc còn chịu mãi kiếp ngựa trâu, mà quyền lợi của bộ phận, của giai cấp đến vạn năm cũng không đòi lại được"(2).

Theo đề nghị của đồng chí Nguyễn ái Quốc, Hội nghị quyết định Mặt trận Dân tộc Thống

nhất chống phát-xít Pháp - Nhật từ nay lấy tên là Việt Nam Độclập Đồng minh, gọi tắt là Việt Minh Các tổ chức yêu nước chống đế quốc ở trong Việt Minh đều lấy lên là Hội Cứu quốc (như Hội Phụ nữ

Cứu quốc, Hội Thanh niên Cứu quốc )

Về phương pháp cách mạng, Hội nghị nhận định rằng: "Cuộc cách mạng Đông Dương kết

liễu bằng một cuộc đấu tranh vũ trang"(3).

Ngày 19-5-1941, Mặt trận Việt Minh chính thức ra đời, phất cao cờ đỏ sao vàng, kêu gọitoàn dân đánh Pháp đuổi Nhật, cứu nước cứu nhà, kêu gọi toàn dân hãy phấn chấn tự cường, tự lực

cánh sinh vì: "Việc giải phóng của ta phải do ta làm lấy”(1).

Tháng 8-1941, Tỉnh ủy mở Hội nghị tại làng An Nha (Gio Linh) trong hoàn cảnh bị mất liênlạc với cấp trên, chưa nhận được Nghị quyết Trung ương 8, Tỉnh ủy chủ trương cho toàn Đảng bộ,phát huy tinh thần chủ động sáng tạo, quyết tâm vượt qua khó khăn, đưa phong trào cách mạngcủa địa phương tiến lên

Thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy, dưới sự chỉ đạo của cán bộ, đảng viên ở cơ sở, đoàn viên,thanh niên Phản đế đã hăng hái tham gia cuộc rải truyền đơn với quy mô toàn tỉnh, kêu gọi nhândân đoàn kết đấu tranh chống Pháp - Nhật đang vơ vét thóc gạo, thu tiền đồng, bạc thật Có nơinhư ở Gio Linh, thanh niên đã vận động nhân dân bãi thị ở chợ An Nha để phản đối tăng thuế vàthu thuế bằng tiền đồng, bạc thật

Cùng thời gian này, được sự chỉ đạo trực tiếp của Tỉnh ủy, một số thanh niên công nhân ởđồn điền Rôm (đường 9) được kết nạp vào Đảng Cộng sản, chi bộ Đảng ở đồn điền Rôm được thànhlập do đồng chí Hồ Văn Xích làm Bí thư Sự kiện Chi bộ Đảng ở đồn điền Rôm được thành lập đánhdấu bước phát triển mới của thanh niên công nhân và lao động trên trục đường 9 (Hướng Hóa)

Tháng 9-1941, Xứ ủy lâm thời Trung kỳ được thành lập tại Gia Đẳng (Triệu Phong) gồm 3đảng viên (đang tuổi thanh niên) là Trương An, Trương Hoàn, Lê Chưởng, do đồng chí Lê Chưởnglàm Bí thư Từ đó Đảng bộ Quảng Trị mới nhận được Nghị quyết Trung ương VIII và Điều lệ ViệtMinh, Đảng bộ Quảng Trị tiến hành thành lập ủy ban Việt Minh các cấp, chuyển các Hội Phản đếthành các Hội Cứu quốc, Đoàn Thanh niên Phản đế thành Đoàn Thanh niên Cứu quốc Được Cấp ủyĐảng chăm lo xây dựng, công tác Đoàn và phong trào thanh thiếu nhi mau chóng được phục hồicủng cố, Huyện Đoàn Thanh niên cứu quốc Triệu Phong được phục hồi, củng cố sớm nhất (năm1942)

Ngày 21-12-1941, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra thông báo Cuộc chiến tranh Thái

Bình Dương và trách nhiệm cần kíp của Đảng Thông báo nhận định: "Thế giới đã chia làm hai mặt trận: Dân chủ và phát-xít, cách mạng Đông Dương là một bộ phận khá quan trọng trong phong trào dân chủ chống phát-xít quốc tế"(1) Thông báo kết luận: Gây ra chiến tranh Thái Bình Dương tức là Nhật tự sát, Nhật sẽ bị Anh - Mỹ - Trung Quốc - Liên Xô, cách mạng ở Nhật và các thuộc địa Nhật đánh bại, cũng như bên Âu Châu, Đức, ý cũng bị tan rã vì hồng quân Liên Xô và cách mạng

Âu Châu “Đông Dương là một căn cứ quan trọng của Nhật ở Đông Nam á Nhật sẽ ra sức củng cố vị

trí Đông Dương và ra sức bóc lột nhân dân Đông Dương để lấy chiến tranh nuôi chiến tranh"(1)

Để đẩy mạnh công tác giáo dục chính trị tư tưởng trong Đảng bộ và nhân dân, Tỉnh ủy

quyết định xuất bản tờ báo Cờ khởi nghĩa với nội dung tuyên truyền đường lối chính sách của Đảng và Mặt trận Việt Minh, vận động nhân dân trong tỉnh đấu tranh chống bắt lính, bắt phu, tịch

thu thóc lúa, tài sản của dân, ra sức củng cố và phát triển các đội tự vệ cứu quốc

Sau vụ rải truyền đơn với quy mô toàn tỉnh vào đêm 17-9-1941 và nhất là sau khi triển khaithông báo của Thường vụ Trung ương Đảng, phong trào cứu quốc trong tỉnh phát triển mạnh, bọnmật thám ở Huế như Livécxê, ở Vinh như Hunb, ở Quảng Trị như Viđalăng đã câu kết chặt chẽ vớinhau, tăng cường khủng bố hết đợt này đến đợt khác hàng trăm cán bộ đảng viên, đoàn viên,thanh niên đã bị bắt

Anh chị em đảng viên, đoàn viên, thanh niên bị bắt, bị giam ở các nhà lao đã nêu nhữngtấm gương sáng ngời về ý chí chiến đấu bất khuất, kiên cường, lòng trung thành với Đảng Nữđảng viên trẻ Lê Thị Mày ở làng An Khê (Gio Linh) bị địch tra tấn chết đi sống lại nhiều lần vẫnkhông khai cơ sở bí mật của cách mạng Gương hy sinh bất khuất của Lê Thị Mày đã khích lệ mạnh

mẽ đảng viên, đoàn viên, thanh niên đang bị giam cầm, đoàn kết đấu tranh, một lòng vững tin vàothắng lợi cuối cùng của cách mạng Trong cuộc xử án (cuối năm 1942), tại tỉnh lỵ Quảng Trị, saukhi nghe tên tuần vũ Nguyễn Văn Thơ mạt sát cộng sản, nói xấu cộng sản và kết án độc đoán, anh

em thanh niên có mặt ở phiên tòa mà đại diện là đồng chí Lê Nghĩa Sĩ (đảng viên đang ở lứa tuổi20) đã nhảy ra phản đối vạch mặt cướp nước và bán nước của bọn thống trị Anh nói: "Chúng tôi là

những người cách mạng, những người cộng sản Chúng tôi làm cách mạng đánh đổ đế quốc Pháp

và Nam triều phong kiến để giành độc lập, tự do cho dân tộc Việt Nam Chúng tôi là những người yêu nước, chúng tôi không có tội Chính các ông làm tay sai cho đế quốc Pháp mới có tội với dân tộc"(1) thế là "phiên tòa nghiêm trang" của bọn thống trị đã trở thành nơi đấu lý, đấu lực giữa cách

mạng và phản cách mạng (2) Anh chị em đảng viên, đoàn viên, thanh niên bất chấp sự khủng bốtrả thù của địch đã hiên ngang hô vang các khẩu hiệu: Phản đối khủng bố trắng! Đả đảo tòa án bấtcông! Đả đảo đế quốc Pháp! Đả đảo phát-xít Nhật!"(2)

Ngoài các hoạt động đấu tranh vạch tội ác của địch, đòi cải thiện chế độ lao tù, anh chị emđảng viên, đoàn viên, thanh niên dưới sự lãnh đạo của chi bộ nhà lao còn tổ chức quyên góp tiềnbạc làm quỹ chuyển ra ngoài giúp số đảng viên, đoàn viên còn lại trên địa bàn trong tỉnh tiếp tụchoạt động

Giữa năm 1944, hai đồng chí Nguyễn Đức Thưởng, Trần Xuân Miên trước sự khủng bố truylùng của địch, phải tạm lánh nạn sang Thái Lan từ cuối năm 1943, đã trở về, chắp nối lại các cơ sở,phục hồi tổ chức Đảng, tổ chức Đoàn Thanh niên, trước hết là ở Vĩnh Linh

Cuối năm 1944, Trung ương Đảng nhận định: "Sự hòa hoãn giữa Nhật - Pháp có khác chi

một cái nhọt bọc chứa chất bên trong bao nhiêu vi trùng và máu mủ, chỉ chờ dịp chín muồi là vỡ tung ra”(1) Đúng như dự đoán của Đảng ta, những mâu thuẫn đối kháng ngày càng gay gắt giữa

Nhật, Pháp ở Đông Dương và tình thế khốn quẫn của phát-xít Nhật ở Thái Bình Dương đã buộcNhật phải làm cuộc đảo chính lật đổ Pháp vào đêm 09-03-1945 để độc chiếm Đông Dương

Sau khi lật đổ Pháp để một mình thống trị Đông Dương, phát-xít Nhật thi hành một chínhsách hết sức tàn bạo và lừa bịp nhằm xiết chặt ách nô dịch của chúng đối với nhân dân Việt Nam

Về kinh tế, chúng mặc sức bóc lột và cướp đoạt trắng trợn mọi thứ tài sản của nhân dân ta, nhất là

vơ vét các loại nguyên liệu, hàng hóa, lương thực Việc thu thóc tạ, bông, đay càng được đẩymạnh với những biện pháp dùng vũ lực đàn áp và cưỡng bức Về chính trị, phát-xít Nhật giở trò bịpbợm, trao trả "độc lập" cho Việt Nam Bộ máy thống trị của thực dân Pháp được duy trì nguyênvẹn, chỉ có một điều khác trước là bọn phát-xít Nhật thay Pháp làm toàn quyền, thống sứ, khâm

sứ, công sứ, nắm toàn bộ quyền lực Chúng dựng lên Chính phủ bù nhìn Trần Trọng Kim để hòngphết một lớp sơn che giấu bộ mặt của độc lập giả hiệu

Giữa lúc nhân dân - kể cả một số cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh niên trong tỉnh đangtheo dõi tình hình, còn lúng túng về phương hướng hoạt động (vì lúc này Đảng bộ Quảng Trị đang

bị mất liên lạc với cấp trên) thì hàng trăm cán bộ đảng viên, đoàn viên, thanh niên của tỉnh QuảngTrị bị giam trong các nhà tù: Côn Đảo, Buôn Ma Thuột, Lao Bảo, nhà lao Quảng Trị, nhân cơ hội "Nhật

- Pháp bắn nhau", họ đã bàn bạc phương hướng hoạt động, đấu tranh buộc địch phải trả tự do Kếtquả ngày 25-3-1945, Nhật mở cửa nhà lao Quảng Trị, 80 cựu chính trị đã được trả lại tự do, trở vềcác nơi trong tỉnh, kịp thời truyền đạt Nghị quyết của chi bộ Đảng ở nhà lao Quảng Trị họp ngày12-3-1945 đến với các cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh niên trên địa bàn trong tỉnh, lợi dụnglúc bộ máy thống trị của thực dân Pháp không còn, bộ máy thống trị của phát-xít Nhật chưa hoànthiện, sự kiểm soát của đế quốc phong kiến đối với nhân dân không được chặt chẽ như trước, tíchcực phục hồi, xây dựng lực lượng cách mạng

Sau cuộc Hội nghị cán bộ của tỉnh (4-1945), ủy ban Việt Minh từ làng, tổng đến phủ, huyệnđược thành lập và hoạt động theo chương trình Việt Minh của tỉnh đã vạch ra trước đây

Lúc này, đồng chí Nguyễn Đức Thưởng được phân công đi tìm liên lạc với Xứ ủy Trung kỳ.Đến Vinh, đồng chí Thưởng được đồng chí Chu Văn Biên (cán bộ tỉnh Nghệ An) trao bản Chỉ thị:

"Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta" của Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra ngày

12-3-1945 Nhận được Chỉ thị, đồng chí Thưởng trở về Quảng Trị ngay

Tháng 6-1945, sau khi nghiên cứu, quán triệt Chỉ thị "Nhật - Pháp bắn nhau và hành động

của chúng ta", Hội nghị cán bộ tỉnh thấy rõ sự sáng suốt kiên quyết, kịp thời và sáng tạo của Ban

Thường vụ Trung ương Đảng, Hội nghị chủ trương:

- Phát triển các đội tự vệ, đẩy mạnh công tác tuyên truyền xung phong xây dựng các chiến

khu, vũ trang toàn dân, tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền.

- Tiếp tục vạch mặt bọn phát-xít Nhật và bọn tay sai Nhật, tổ chức và mở rộng ảnh hưởng của Việt Minh, thành lập ủy ban giải phóng tỉnh và huyện (1)

Thời gian thực hiện chủ trương Hội nghị cán bộ tỉnh (6-1945) cũng là lúc quê hương đónnhận nhiều cán bộ cách mạng của tỉnh bị giam ở nhà đày Buôn Ma Thuột lần lượt trở về Đó lànguồn bổ sung cán bộ quý báu và là một trong những nhân tố góp phần triển khai chủ trương Hộinghị cán bộ tỉnh, đẩy mạnh cao trào chống Nhật, cứu nước trong thời gian tới Lực lượng ĐoànThanh niên Cứu quốc được củng cố và phát triển mạnh, được Cấp ủy (Huyện, cơ sở) giao làm cácnhiệm vụ chủ yếu: Đi đầu trong công tác tuyên truyền, giải thích cho quần chúng thấy chính sáchcủa Nhật là kết hợp thủ đoạn tàn bạo với lừa phỉnh để cướp bóc về kinh tế, chia rẽ về chính trị, tiếncông về quân sự Đối với chúng chỉ có một thái độ đúng nhất là toàn dân một lòng cầm vũ khíđứng lên chống lại quân xâm lược phát-xít; thứ hai là làm nòng cốt xây dựng lực lượng tự vệ

Để thực hiện có hiệu quả hai nhiệm vụ trên, Đoàn Thanh niên Cứu quốc ở các cấp trongtỉnh lập ra các đội tuyên truyền xung phong, mỗi tổ có 3 - 5 đoàn viên, thanh niên, để ngày đêm locác cuộc mít tinh diễn thuyết ở sân đình, bãi chợ, ở các trường học, đặc biệt chú trọng các vùngxung yếu Các tổ tuyên truyền xung phong đi về các làng vận động tập hợp quần chúng, giới thiệucán bộ Việt Minh diễn thuyết, tố cáo tội ác của Nhật, vạch trần kiểu độc lập "bánh vẽ" của Chínhphủ Bảo Đại - Trần Trọng Kim, giới thiệu cờ đỏ sao vàng (cờ Việt Minh), giải thích chương trình hoạtđộng, Điều lệ của Việt Minh, nói rõ tin tức thắng lợi của ta ở chiến khu Cao - Bắc - Lạng, của dukích Ba Tơ, tin Hồng quân Liên Xô thắng phát-xít Nhật, cổ động phong trào sản xuất chống đói;phong trào toàn dân luyện tập quân sự, phong trào rèn đúc vũ khí cầm tay như gươm, kiếm, giáomác Qua các phong trào giúp Việt Minh cơ sở chọn lựa những thanh niên hăng hái nhiệt tình cáchmạng kết nạp vào Đoàn Thanh niên Cứu quốc, bổ sung vào lực lượng tự vệ của làng, của tổng, củahuyện, đồng thời tổ chức các lớp truyền bá quốc ngữ, thông qua các lớp học này mà tuyên truyềngiác ngộ cho quần chúng lầm than Ban ngày lao động sản xuất, ban đêm quần chúng tấp nập kéođến lớp học tập bên cạnh những "đĩa dầu chuồn" tiếng i tờ, tờ - i - ti vang lên mọi nơi như báohiệu có sự đổi đời sắp đến Sau mỗi buổi học, anh chị em tự vệ ở lại tập võ, đến 12 giờ khuya, 1giờ sáng mới về nhà nghỉ

Bên cạnh các hoạt động nói trên, Đoàn Thanh niên Cứu quốc ở các cơ sở được sự hướngdẫn, giúp đỡ của ủy ban Việt Minh, đã tập hợp được những người có năng khiếu văn nghệ, nói vè,diễn kịch thành lập tổ văn nghệ Tổ văn nghệ có nhiệm vụ tập các bản nhạc sôi động như Cùng

nhau đi hồng binh (của Đinh Nhu), Lên đàng, Tiếng gọi thanh niên (của Lưu Hữu Phước) , tổ chức

lửa trại, trình diễn một số hoạt cảnh như: "Phi Hồng - Nguyễn Trãi ", "Hội nghị Diên Hồng" đã gópphần cổ vũ tinh thần yêu nước và động viên ý chí của nhân dân Quảng Trị trong cuộc chiến đấusống còn của dân tộc

Cuối tháng 7-1945, vào một đêm tối trời, dưới sự chỉ đạo của Huyện ủy, Đoàn Thanh niênCứu quốc huyện Hải Lăng đã tổ chức một buổi "Liên hoan văn nghệ bằng lửa trại" tại Phú Long thuhút hàng ngàn thanh niên và các tầng lớp khác ở các làng Thượng Xá, An Thái, Đại Nại, Ba Khê,Long Hưng, Trí Bưu, Tân Tường, Như Lệ đến dự Giữa buổi lửa trại, cờ đỏ sao vàng (cờ Việt Minh)xuất hiện, toàn thể nhân dân ngồi quanh bếp lửa đứng dậy vỗ tay nhiệt liệt hoan nghênh Đồng chíNguyễn Quýnh(1) diễn thuyết cách mạng nói về tình hình thế giới, trong nước kêu gọi toàn dânđoàn kết dưới cờ Việt Minh, cùng nhau cứu nước, giành lại độc lập tự do

Sáng sớm hôm sau, hàng ngàn thanh niên và đại diện các tầng lớp khác với đội ngũ chỉnh

tề, có băng khẩu hiệu: "Đả đảo bọn xâm lược và tay sai", "Việt Nam độc lập", có cờ đỏ Việt Minhtung bay Đoàn kéo biểu tình vừa đi rầm rập vừa hô khẩu hiệu vang động Xuất phát từ Phú Long,

ra ga La Vang, ngang qua các làng Thượng Xá, Mai Đàn đoàn biểu tình ngang qua làng nào,thanh niên làng đó xếp hàng nghiêm trang ở hai bên đường giơ tay chào, khi đoàn biểu tình đi quathì nhập theo đoàn, làm cho đoàn biểu tình mỗi lúc một dài thêm Đoàn biểu tình kéo vào chợ DiênSanh, dừng lại tổ chức mít tinh, diễn thuyết, kêu gọi, hô khẩu hiệu Sau đó đoàn biểu tình theođường Diên Sanh - Mỹ Thủy, đến Hội Yên rồi vòng lên qua làng Lam Thủy, Duân Kinh, tập trung tạilàng Trà Lộc, tổ chức mít tinh với quy mô toàn huyện

Các cuộc mít tinh biểu tình tuần hành lúc này theo chủ trương của tỉnh là nhằm thị uy,thăm dò thái độ của địch, đồng thời qua đó thử thách, tập dượt lực lượng quần chúng

Phong trào cách mạng của quần chúng lên mạnh, ngày nào cũng có hàng chục cuộc míttinh, biểu tình nổ ra ở các làng, các tổng Bọn chánh, phó tổng, lý trưởng, hương hào run sợ, co vòi,mất hết khả năng đàn áp cách mạng Quần chúng nhân dân nông thôn nổi dậy làm chủ khắp nơi

Phong trào Việt Minh phát triển mạnh ở nông thôn đã có ảnh hưởng tốt đến vùng đô thị,nhiều thanh niên trí thức, công chức ở thị xã tỉnh lỵ và thị trấn Đông Hà tìm bắt liên lạc với cán bộViệt Minh, tham gia tổ chức Đoàn Thanh niên Cứu quốc, Công nhân Cứu quốc, Phụ nữ Cứu quốc,đội Tự vệ Cứu quốc

Trên thế giới, Liên Xô thực hiện lời cam kết ở Hội nghị Yanta, tuyên chiến với Nhật và đánhtan đạo quân Quan Đông tinh nhuệ của chúng

Trước tình hình đó, đêm 13-8-1945 tại Hội nghị toàn quốc của Đảng ở Tân Trào, ủy ban khởi nghĩa toànquốc được thành lập và ra Quân lệnh số 1, hạ lệnh Tổng khởi nghĩa

Ngày 16-8-1945, Đại hội quốc dân do Tổng bộ Việt Minh triệu tập tán thành chủ trương tổngkhởi nghĩa của Đảng, quyết định lấy lá cờ đỏ sao vàng làm quốc kỳ, bài hát Tiến quân ca (của nhạc sĩ VănCao) làm Quốc ca và cử ra ủy ban Dân tộc giải phóng Việt Nam, tức Chính phủ Cách mạng Lâm thời dođồng chí Hồ Chí Minh làm Chủ tịch

ở tỉnh ta, vấn đề cấp bách được đặt ra lúc này là phải thống nhất các lực lượng cách mạngtrong tỉnh, lập ra một cơ quan lãnh đạo thống nhất để tổ chức và lãnh đạo cuộc Tổng khởi nghĩa.Ngày 18-8-1945, Hội nghị toàn tỉnh được triệu tập tại làng Phước Lễ Hội nghị bàn kỹ về tình hìnhquần chúng, về tình hình thanh niên tự vệ chiến đấu, về việc chuẩn bị vũ trang khởi nghĩa, về tìnhhình và thái độ của ta đối với quân Nhật, với lực lượng bảo an binh và đối với chính quyền bùnhìn Hội nghị đã tiếp thu lệnh Tổng khởi nghĩa của ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc và thư kêu gọicủa Chủ tịch Hồ Chí Minh:

"Hỡi đồng bào yêu quý!

Giờ quyết định của vận mệnh dân tộc ta đã đến! Toàn quốc đồng bào hãy đứng dậy đem sức ta mà tự giải phóng cho ta Nhiều dân tộc bị áp bức trên thế giới đang đua nhau tiến bước giành độc lập Chúng ta không thể chậm trễ.

Tiến lên! Tiến lên! Dưới lá cờ Tổ quốc, đồng bào hãy dũng cảm tiến lên".

Trong giờ phút thiêng liêng nghìn năm có một này, mọi người dự Hội nghị như mở cờ trongbụng, phấn khởi trào lên, háo hức, sôi nổi Hội nghị toàn tỉnh vạch ra Nghị quyết lịch sử gồm 14vấn đề quan trọng, trong đó có một số vấn đề cơ bản như:

- Phổ biến đến từng công dân, niêm yết đến từng làng, từng xóm các khẩu hiệu khởi nghĩa, lời hiệu triệu của Đảng và mười chính sách lớn của Việt Minh.

- Gấp rút tuyển chọn thanh niên tự vệ, thành lập lực lượng vũ trang cách mạng, chú trọng các đội cảm tử.

- Nghiêm cấm mọi hành động phá hoại, cấm manh động, giữ vững trật tự an ninh.

- Thành lập ủy ban khởi nghĩa tỉnh và các phủ, huyện.

- Ngày khởi nghĩa của tỉnh là đêm 22 sáng ngày 23-8-1945.

- Lực lượng khởi nghĩa ở thị xã tỉnh lỵ đều do huy động lực lượng thanh niên và các tầng lớp khác ở phủ Triệu Phong và một số làng của các tổng: An Thái, Văn Vân thuộc phủ Hải Lăng.

Sau cùng, Hội nghị toàn tỉnh đã bầu năm đồng chí vào ủy ban khởi nghĩa tỉnh, do đồng chíTrần Hữu Dực làm Chủ tịch

Với tinh thần "dù hy sinh tới đâu, dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn, cũng phải kiên quyết giành cho được tự do độc lập" như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói, sau khi được truyền đạt Lệnh Tổng khởi nghĩa, hàng vạn thanh niên và tầng lớp khác trong tỉnh nhanh chóng chớp lấy thời cơ, gấp rút

khởi nghĩa

Thực hiện Nghị quyết Hội nghị toàn tỉnh, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của ủy ban Khởi nghĩa tỉnh vàcủa các phủ, huyện, từ đồng bằng đến đô thị, từ vùng biển đến miền núi, rừng rực khí thế chiến đấu,đâu đâu cũng bật lên một sức trỗi dậy mạnh mẽ, mau lẹ phi thường của tuổi trẻ và các tầng lớp khác.Khắp cả tỉnh, lực lượng chính trị hùng hậu của nhân dân được sự hỗ trợ của lực lượng vũ trang cáchmạng đã áp đảo địch Khi có lệnh khởi nghĩa của ủy ban Khởi nghĩa tỉnh, của các ủy ban khởi nghĩa phủhuyện phát ra, các lực lượng khởi nghĩa có đoàn viên, thanh niên làm nòng cốt, với dao búa, giáo mác,gậy tầm vông và một ít súng cướp được của địch đã rầm rập tiến vào tỉnh lỵ, phủ, huyện lỵ đánh đổ

chính quyền thân Nhật, thành lập chính quyền cách mạng Mở đầu là cuộc khởi nghĩa giành chínhquyền ở thị xã Quảng Trị (tỉnh lỵ) các phủ huyện Triệu Phong, Hải Lăng, Gio Linh, Vĩnh Linh vào đêm 22rạng ngày 23-8-1945, tiếp đến là khởi nghĩa giành chính quyền ở Đông Hà - Cam Lộ vào ngày 24-8-

1945, đồng bào các dân tộc Vân Kiều, Pa Cô khởi nghĩa giành chính quyền ở Khe Sanh - huyện lỵHướng Hóa vào ngày 25-8-1945

Tại cuộc mít tinh lớn tổ chức tại thị xã Quảng Trị vào lúc 9 giờ ngày 23-8-1945, thay mặt ủyban khởi nghĩa tỉnh, đồng chí Trần Hữu Dực trịnh trọng tuyên bố: Thành lập ủy ban nhân dân Cách

mạng Lâm thời tỉnh, xóa bỏ chính quyền bù nhìn thân Nhật Căn cứ Nghị quyết Trung ương khi cuộc khởi nghĩa kết thúc thắng lợi thì ủy ban khởi nghĩa các cấp sẽ chuyển thành ủy ban nhân dân

cách mạng lâm thời, đảm nhiệm quản lý mọi công việc của Nhà nước

Từ nay, chính quyền thuộc về nhân dân, vì nhân dân và phục vụ nhân dân Tất cả già, trẻ,gái, trai Quảng Trị thề quyết giữ chính quyền cách mạng đến cùng

* * *

Từ năm 1925 đến năm 1945 là thời kỳ đặc biệt trong tiến trình cách mạng Việt Nam đi vàoquỹ đạo của phong trào cách mạng vô sản thế giới vì mục đích giải phóng dân tộc, giải phóng giaicấp Đây là thời kỳ mà lãnh tụ Nguyễn ái Quốc dành hết tâm lực dựa vào tuổi trẻ, dựa vào nhândân để xây dựng Đảng Cộng sản Việt Nam, đồng thời Người cũng đã sáng lập, rèn luyện ĐoànThanh niên Cộng sản với những đoàn viên đầu tiên và thường xuyên chỉ đạo, theo dõi sự lớn mạnhcủa Đoàn

ở Quảng Trị, một lớp thanh niên với lứa tuổi mười tám, đôi mươi đi theo con đường Nguyễn

ái Quốc và tự nguyện hiến dâng tuổi thanh xuân cho sự nghiệp cách mạng, bất chấp gươm súng,

tù đày dã man của thực dân, đế quốc, phong kiến phản động Đó là những học sinh, thanh niên tríthức kiên cường như Lê Văn Nhuận (sau đổi thành Lê Duẩn), Trần Hữu Dực, Nguyễn Đình Từ, ĐoànLân, Trần Ngung, Hoàng Hữu Chấp, Trần Mạnh Quỳ, Hồ Xuân Lưu, Hồ Chơn Nhơn, Lê Chưởng, TrầnCông ái, Đoàn Khuê, Đặng Thí, Hồng Chương và nhiều thanh niên khác

Công lao to lớn của các đoàn viên, thanh niên, đảng viên cộng sản tiền bối ấy đã góp phầnxuất sắc xây dựng Đảng, xây dựng Đoàn chẳng những trong phạm vi Quảng Trị mà còn trên mọi miềncủa đất nước, từ Bắc đến Nam trong thời kỳ hoạt động bí mật (1930 - 1945) đầy gian khổ, khó khăn,đấu tranh quyết liệt với quân thù

Trong cuộc đấu tranh sống mái với quân thù trong thời kỳ đầu, không ít đoàn viên, thanhniên sa vào tay giặc Mặc dù bị chúng tra tấn dã man hoặc dùng đủ mọi mánh khóe dụ dỗ, muachuộc nhưng trước sau như một, anh chị em đoàn viên, thanh niên bị giam ở các nhà tù của thựcdân đế quốc vẫn luôn luôn nêu cao tinh thần bất khuất, giữ vững lời thề khi vào Đoàn, vào Đảng,thực sự xứng đáng là đội ngũ dự bị và đội xung kích cách mạng của Đảng bộ Quảng Trị trong cáccao trào cách mạng 1930 - 1931, 1936 - 1939, 1940 - 1945

Sự lớn mạnh và trưởng thành của Đoàn Thanh niên và phong trào thanh, thiếu nhi trongchặng đường 1925-1945 là điều kiện hết sức quan trọng để Đoàn tiếp tục gánh vác nhiệm vụ vẻvang cùng với các tầng lớp nhân dân trong tỉnh và nhân dân cả nước bảo vệ, xây dựng chínhquyền cách mạng, đưa sự nghiệp cách mạng do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo ngày một tiếnlên

CHƯƠNG III TUỔI TRẺ QUẢNG TRỊ THAM GIA XÂY DỰNG

VÀ BẢO VỆ CHÍNH QUYỀN CÁCH MẠNG, KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC DÂN PHÁP Và CAN THIỆP MỸ (1945 - 1954)

I ĐI ĐẦU TRONG VIỆC BẢO VỆ VÀ XÂY DỰNG CHÍNH QUYỀN CÁCH MẠNG, SẲN

SÀNG CHIẾN ĐẤU CHỐNG THỰC DÂN PHÁP XÂM LƯỢC (9 - 1945 – 12 - 1946)

Thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám năm 1945 cùng với sự ra đời của nước Việt Nam Dânchủ Cộng hòa do Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu đứng đầu đã mở ra kỷ nguyên mới cho dântộc Việt Nam - kỷ nguyên độc lập tự do và chủ nghĩa xã hội Đây là thắng lợi to lớn đầu tiên

ở một nước thuộc địa do Đảng Cộng sản lãnh đạo làm cho chủ nghĩa đế quốc và bọn phảnđộng quốc tế hết sức lo ngại

Vừa mới ra đời, Nhà nước cách mạng non trẻ đã phải đương đầu ngay với thù trong, giặcngoài vô cùng nguy hiểm và muôn vàn khó khăn của nền kinh tế vốn đã nghèo nàn lạc hậu,lại bị Pháp - Nhật tranh nhau vơ vét, làm cho tiêu điều kiệt quệ Đất nước nằm trong tìnhthế ngàn cân treo sợi tóc.

Nhờ sự lãnh đạo sáng suốt, kiên quyết và khôn khéo của Đảng ta và Hồ Chủ tịch, tuổi trẻcùng nhân dân Việt Nam đã phát triển thế tiến công của Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm1945 Do đó, chẳng những bảo vệ được chính quyền mà còn đưa cách mạng tiếp tục tiếnbước vững chắc, giành thế chủ động ngay từ đầu cuộc kháng chiến chống thực dân Phápxâm lược nước ta lần thứ hai

Ngày 3-9-1945, tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ, Hồ Chủ tịch đề ra sáu nhiệm vụ cấpbách cần làm ngay: Một là, phát động phong trào tăng gia sản xuất để chống nạn đói Hai

là, mở chiến dịch chống nạn mù chữ Ba là tổ chức càng sớm càng tốt cuộc Tổng tuyển cửvới chế độ phổ thông đấu phiếu, thực hiện quyền tự do dân chủ cho nhân dân Bốn là, mởphong trào giáo dục tinh thần cần, kiệm, liêm, chính, để bài trừ những thói hư tật xấu dochế độ cũ để lại Năm là, bãi bỏ ngay thuế thân và nghiêm cấm việc hút thuốc phiện Sáu

là, tuyên bố quyền tự do tín ngưỡng và đoàn kết lương giáo

Ngày 25-11-1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra Chỉ thị "Kháng chiến và kiến quốc".Chỉ thị đề ra nhiệm vụ chủ yếu của cách mạng Việt Nam lúc này là củng cố chính quyền,chống thực dân Pháp xâm lược, bài trừ nội phản, cải thiện đời sống nhân dân Chủ tịch HồChí Minh kêu gọi đồng bào và tuổi trẻ cả nước tích cực tham gia chống: Giặc dốt, giặc đói,giặc ngoại xâm

Thực hiện chủ trương của Chính phủ và hưởng ứng lời kêu gọi của Bác Hồ, tuổi trẻ Quảng Trịthực sự là lực lượng nòng cốt trong chiến dịch tăng gia sản xuất và cứu đói Trong Thư gửicác nhà nông, Chủ tịch Hồ Chí Minh kêu gọi: "Tăng gia sản xuất! Tăng gia sản xuất ngay!Tăng gia sản xuất nữa! Đó là cách thiết thực của chúng ta để giữ vững quyền tự do, độc lập

"

Hưởng ứng lời kêu gọi của Hồ Chủ tịch, với ý thức làm chủ đất nước, cán bộ, đảng viên,đoàn viên, thanh niên cùng các tầng lớp nhân dân rầm rộ tiến quân vào mặt trận sản xuất.Các nhóm tuyên truyền xung phong của thanh niên ở xã, thị trấn, ở thị xã Quảng Trị chianhau đi kẻ khẩu hiệu, dán panô, áp phích "Không một tấc đất bỏ hoang", "Tấc đất, tấcvàng" Hàng trăm đội sản xuất được thành lập ở các xóm, thôn do lực lượng thanh niênlàm nòng cốt, ngày đêm thay nhau lao động miệt mài trên đồng ruộng, nhiều đội sản xuất

ở các huyện đồng bằng kéo nhau lên khai hoang các vùng đất bãi bồi ven sông Nhùng,sông Thạch Hãn, sông Hiếu, sông Bến Hải và ven đồi, trồng các loại rau màu ngắn ngàychống đói Thiếu nhi các thôn, xã với băng cờ, khẩu hiệu, trống ếch rộn rã cất cao các bài

ca cách mạng để cổ động phong trào tăng gia sản xuất và cứu đói Kết quả phong trào: Sảnxuất nông nghiệp được nhanh chóng khôi phục, nạn đói bị đẩy lùi, đời sống vật chất củanhân dân, đặc biệt là nông dân lao động được cải thiện một bước

Đi đôi với phong trào sản xuất nông nghiệp, Đảng và Chính phủ kêu gọi toàn dân nêu caotinh thần đoàn kết tương trợ đùm bọc lẫn nhau để vượt qua nạn đói Trong Thư gửi đồngbào toàn quốc ra sức cứu đói, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề nghị với đồng bào cả nước và Ngườinêu gương thực hiện trước: "Cứ mười ngày nhịn ăn một bữa, mỗi tháng nhịn ba lần, đemgạo đó (một bữa một bơ) để cứu dân nghèo"

Hưởng ứng lời kêu gọi của Hồ Chủ tịch, đoàn viên, thanh niên ở các cơ sở của tỉnh ta đã tíchcực tham gia vào các đoàn vận động lạc quyên cứu đói như tổ chức "Hũ gạo cứu đói",

"Ngày đồng tâm nhịn ăn" Đoàn viên, thanh niên ở các cơ quan: Giao thông, bưu điện, vănhóa, giáo dục, y tế còn có sáng kiến "Lập quỹ tương ái " để giúp các gia đình cán bộ, côngnhân viên trong cơ quan đang gặp khó khăn về kinh tế; đoàn viên, thanh niên trong các lựclượng vũ trang của huyện, của tỉnh lập "Quỹ cứu trợ người nghèo" Ngày 4-9-1945, Chính phủ ban hành sắc lệnh tổ chức Quỹ độc lập Tiếp sau đó, Đảng vàChính phủ ta đề ra biện pháp Tuần lễ vàng trong cả nước (từ 17 đến 24-9-1945) Hưởng ứngTuần lễ vàng, tuổi trẻ và nhân dân Quảng Trị đã dấy lên phong trào thi đua đóng góp tiềncủa, vàng, bạc, đồng, trong đó có một số nữ đoàn viên, thanh niên đã ủng hộ cả tư trang,

vật kỷ niệm ngày cưới của mình như hoa tai vàng, nhẫn vàng, xuyến vàng vào Quỹ độclập của quốc gia.

Thắng lợi của Phong trào tăng gia sản xuất, cứu đói có ý nghĩa chính trị vô cùng to lớn Nólàm nổi bật tính ưu việt của chế độ mới Thắng lợi của phong trào Tuần lễ vàng khôngnhững có ý nghĩa góp vào nền tài chính, quốc phòng, mà còn chứng tỏ quyết tâm của nhândân và tuổi trẻ ta quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vữngquyền tự do, độc lập mới giành được

Song song với những thắng lợi thu được trên mặt trận sản xuất, cứu đói, nhân dân và tuổitrẻ toàn tỉnh đã lập được nhiều thành tích trên lĩnh vực văn hóa, giáo dục, y tế Ngay saungày Cách mạng Tháng Tám thành công, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đoàn viên, thanh niên

ở các cơ sở cũng đi đầu trong cuộc vận động xây dựng nếp sống mới Cuộc vận động nàynhằm mục đích giáo dục lòng yêu nước, yêu lao động, căm thù bóc lột, xây dựng đạo đứccách mạng cho mọi người Nhận rõ chức năng, nhiệm vụ của mình, đoàn viên, thanh niênhăng hái cùng cán bộ thông tin xã, phường dựng "chòi thông tin " ở khắp các thôn, xóm Tốiđến, cán bộ thông tin (đều là đoàn viên, thanh niên) dùng loa miệng bằng mo cau hoặccáctông, từ chòi thông tin phát ra các bản tin với nội dung: Tuyên truyền phổ biến chủtrương chính sách của Đảng và Nhà nước, loan tin thành tích vừa đạt được trên các mặtkinh tế - xã hội, an ninh - quốc phòng, nêu gương "Người tốt, việc tốt" cho mọi người, mọinhà nghe Hoạt động văn hóa, văn nghệ mang tính quần chúng rộng rãi, lời ca tiếng hátcủa cách mạng vang lên khắp xóm thôn, đường phố nhất là vào ban đêm, những buổi hộihọp,v.v

Kết quả cuộc vận động cải cách văn hóa, xã hội, xây dựng nếp sống mới đã có tác dụng xóa

bỏ phong tục tập quán lạc hậu trong ma chay, cưới xin, xóa bỏ nạn trộm cắp, nghiện hút,đồng thời phát động phong trào toàn dân xây dựng cuộc sống mới vui tươi, lành mạnh.Ngày 8-9-1945, Chính phủ ban hành sắc lệnh thành lập “Nha bình dân học vụ để trông nomviệc học của nhân dân" Trong lời kêu gọi chống nạn thất học, Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ:

"Nhân dân Việt Nam! Muốn giữ vững nền độc lập, muốn làm cho dân mạnh, nước giàu, mọingười Việt Nam phải hiểu biết quyền lợi của mình, bổn phận của mình, phải có kiến thứcmới có thể tham gia vào công cuộc xây dựng nước nhà và trước hết phải biết đọc, biết viếtchữ Quốc ngữ"

Hưởng ứng lời kêu gọi chống nạn thất học của Hồ Chủ tịch, Tỉnh ủy và ủy ban Cách mạngcủa tỉnh Quảng Trị mở chiến dịch chống nạn mù chữ và giao nhiệm vụ cho đoàn viên, thanhniên làm nòng cốt Thực hiện chủ trương đó, cả tỉnh đã dấy lên một phong trào học chữQuốc ngữ sôi nổi từ thành thị đến nông thôn, từ đồng bằng miền biển đến miền núi Hầuhết các lớp bình dân học vụ đều do đoàn viên, thanh niên đảm nhiệm Lúc này cả tỉnh nhưmột trường học lớn mở lớp ở bất cứ đâu và bất cứ thời gian nào thuận tiện cho người đi học.Lớp đông có vài ba chục người, lớp ít có vài ba người tùy điều kiện cho phép Đêm đến,khắp các gia đình trong thôn xóm vang lên tiếng đánh vần, đọc chữ đủ mọi lứa tuổi dướiánh đèn "dầu chuối", "dầu hỏa" tỏa sáng, tạo ra một bầu không khí mới mẻ, có sức cảmhóa kỳ lạ Với tinh thần hiếu học, kết quả sau một năm toàn tỉnh đã thanh toán được nạn

mù chữ cho hàng vạn người ở độ tuổi dưới 45, trong đó đa số là thanh niên Đây là mộttrong những thành tựu cách mạng làm cho nhân dân trong tỉnh nói chung, tuổi trẻ QuảngTrị nói riêng hết sức phấn khởi Từ chỗ "O tròn như quả trứng gà, ô thời đội mũ, ơ thì thêmrâu" nay họ đã đọc được, viết được, tự mình tìm đọc sách, báo của Đảng, của Đoàn, tự mìnhtìm hiểu đường lối chủ trương của Đảng, Nhà nước và của đoàn thể để có thể góp phầntham gia vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước ngày một hiệu quả hơn.Bên cạnh phong trào diệt giặc dốt, hệ thống giáo dục phổ thông của Quảng Trị trong nămđầu dưới chính thể Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phát triển khá mạnh Hầu hết các xã đều

mở được trường tiểu học, thu hút trên một vạn thanh thiếu niên vào học.Công tác y tế, vệ sinh phòng bệnh được chính quyền, đoàn thể các cấp chăm lo xây dựng.Nhiều nam, nữ đoàn viên, thanh niên có trình độ văn hóa "yếu lược"(1) hoặc "primaire"(2)được chính quyền các cấp cử đi dự các lớp đào tạo y tá, hộ sinh do tỉnh mở cấp tốc Sau khihọc xong, số y tá, hộ sinh này đã trở thành lực lượng nòng cốt trong việc xây dựng mạnglưới y tế của tỉnh, phần lớn được cử phụ trách trạm xá ở xã, ở phường, ở cơ quan cấp huyện,cấp tỉnh, trong các lực lượng vũ trang

Trong điều kiện chính quyền cách mạng bị thù trong giặc ngoài quấy phá, uy hiếp, việcđộng viên thanh niên tham gia xây dựng lực lượng vũ trang càng trở thành một yêu cầu bứcxúc và đã được Trung ương đặc biệt quan tâm ngay từ sau ngày cướp chính quyền về taynhân dân trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Thực hiện chủ trương của Trung ương, ở Quảng Trị, không khí tòng quân và luyện tập quân

sự diễn ra sôi nổi mạnh mẽ chưa từng có ở nông thôn cũng như đô thị Ngoài việc góp phầnquyết định thành lập "Chi đội Thiện Thuật"(1) chi đội giải phóng quân đầu tiên của QuảngTrị gồm 1.500 chiến sĩ vào ngày 19-9-1945, lực lượng đoàn viên, thanh niên trong tỉnh còn

là lực lượng chủ yếu, chiếm đại bộ phận trong đại đội dân quân Lê Hồng Phong của tỉnh,trong lực lượng dân quân tự vệ ở tất cả các cơ quan cấp tỉnh, cấp huyện, đồn điền, phường,xã

Ngày 23-9-1945, thực dân Pháp gây hấn ở Nam Bộ, mở đầu cuộc xâm lược nước ta lần thứhai Đáp lời kêu gọi ủng hộ đồng bào Nam bộ kháng chiến của Chính phủ, tuổi trẻ cùng cáctầng lớp khác ở Quảng Trị luôn hướng về Nam, nguyện sát cánh cùng "tuyến đầu" chống đếquốc Pháp xâm lược Đại đội "Nam tiến" được thành lập ngay, gồm 115 cán bộ, chiến sĩ(hầu hết là đoàn viên, thanh niên), đại đội lên đường tiến vào Nam bằng tàu hỏa (ngày 26-9-1945) Khắp nơi tổ chức mít tinh, biểu tình ủng hộ Nam Bộ kháng chiến

Phong trào tình nguyện giết giặc ngày càng trở nên sôi nổi, mạnh nhất là từ cuối tháng

10-1945, khi một lực lượng quân đội Pháp ở Trung Lào mở cuộc hành quân đánh vào miền TâyQuảng Trị, nhiều học sinh đang tuổi thiếu niên xung phong đi làm liên lạc, nhiều nữ thanhniên tự nguyện gia nhập lực lượng tự vệ hoặc đi làm tiếp tế, cứu thương trong các lực lượng

vũ trang Tất cả thanh niên gác việc riêng, lo việc nước

Về tình hình tổ chức, thực hiện Nghị quyết Hội nghị cán bộ toàn tỉnh (diễn ra trong hai ngày

10 và 11-9-1945), dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Ban Thường vụ Tỉnh ủy mà trực tiếp là đồngchí Đặng Thí - Bí thư Tỉnh ủy, Đoàn Thanh niên Cứu quốc tỉnh Quảng Trị được chính thứcthành lập vào cuối tháng 9 năm 1945 Ban Chấp hành Đoàn Thanh niên Cứu quốc Quảng Trịlâm thời do Thường vụ Tỉnh ủy chỉ định gồm có: Hà Xuân Mỹ, Hồ Ngọc Tích, Trương CôngKỉnh, Trần Nguyên Thảng Đồng chí Hà Xuân Mỹ giữ chức Bí thư Tỉnh Đoàn(1)

Sự chỉ đạo công tác Đoàn ở Quảng Trị từ đây được thông suốt từ Trung ương đến tỉnh, huyện

và cơ sở Sự kiện này là một bước ngoặt quan trọng về mặt tổ chức có tác động mạnh đến

sự chuyển biến hoạt động của Đoàn và phong trào thanh thiếu nhi Quảng Trị trong thời giantới

Sau Hội nghị thành lập Đoàn Thanh niên Cứu quốc tỉnh, cán bộ Đoàn cấp tỉnh cũng như cấphuyện đều về bám cơ sở, ban ngày đi sâu tìm hiểu tình hình thanh, thiếu nhi, hướng dẫn vàđộng viên thanh, thiếu nhi cùng các tầng lớp nhân dân xây dựng đời sống mới ở cơ sở; banđêm tổ chức thanh thiếu nhi sinh hoạt, biểu diễn văn nghệ ở các địa điểm tập trung tại nhàtrường, đình, chùa, nhà thờ hoặc "đốt lửa trại" Qua đó, tập trung được đông đảo nhân dân

để tuyên truyền, giải thích đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước và Mặt trận, đặc biệtphát hiện được số thanh niên đã trải qua thử thách, rèn luyện trong Cách mạng Tháng Tám,

đi tiên phong trong các cuộc biểu tình thị uy, cướp chính quyền ở huyện lỵ, tỉnh lỵ đủ tiêuchuẩn để tiến hành làm thủ tục kết nạp vào Đoàn Thanh niên Cứu quốc Nhờ vậy, sau mộtthời gian vài ba tháng, số lượng đoàn viên, thanh niên Cứu quốc ở tỉnh tăng lên gấp bội sovới trước, tổ chức cơ sở Đoàn (chi đoàn) được thành lập khắp các xã Đồng chí Hà Xuân Mỹ cùng với các đồng chí trong Tỉnh Đoàn đang tích cực triển khai côngtác của Đoàn ở các địa phương trong tỉnh thì được cấp trên điều động vào Huế, cùng vớiđồng chí Trần Hồng Chương chuẩn bị Đại hội Đoàn Thanh niên Cứu quốc xứ Trung Bộ TạiĐại hội Đoàn Thanh niên Cứu quốc xứ Trung Bộ, đồng chí Hà Xuân Mỹ được bầu vào BanThường vụ Ban Chấp hành xứ Đoàn Thanh niên Cứu quốc Trung Bộ và được phân công đikiểm tra phong trào thanh niên ở các tỉnh thuộc Trung Bộ(1)

Sau một thời gian chuẩn bị, được sự lãnh đạo của Thường vụ Tỉnh ủy và được sự chỉ đạo củaBan Chấp hành xứ Đoàn Trung Bộ, Đoàn Thanh niên Cứu quốc tỉnh Quảng Trị mở Đại hội đạibiểu tại làng Cổ Thành (Triệu Phong) trong tháng 12-1945(1) Sau khi đánh giá tình hìnhhoạt động của Đoàn và phong trào thanh thiếu nhi trong tỉnh trong thời gian từ sau Cáchmạng Tháng Tám đến nay, Đại hội đã bàn phương hướng hoạt động, trong đó nhấn mạnh:Đoàn viên, thanh niên tỉnh ta phải đi đầu trong phong trào thực hiện Chỉ thị kháng chiến,

kiến quốc của Thường vụ Trung ương Đảng (ra ngày 25-11-1945), tiếp tục tích cực thực hiệnnhiệm vụ chống giặc ngoại xâm, trước mắt đoàn viên, thanh niên phải tích cực tham giacác ngày hội: Bầu cử Quốc hội (6-01-1946), bầu cử Hội đồng Nhân dân các cấp trong tỉnh(17-02-1946) Cuối cùng, Đại hội Đoàn toàn tỉnh lần thứ nhất đã bầu Ban Chấp hành TỉnhĐoàn gồm 5 ủy viên: Trần Nguyên Thảng (Việt Tú), Trần Trọng Hoãn (Trần Trọng Tân), PhanSong, Trương Quang Diệu, Hoàng Ngọc Quang Đồng chí Trần Nguyên Thảng được bầu làm

Bí thư Tỉnh Đoàn khóa thứ nhất

* * *

Thời gian cuối tháng 12-1945 đến 5-01-1946, dưới sự chỉ đạo của Ban Chấp hành TỉnhĐoàn, đoàn viên, thanh niên ở các huyện, thị xã đã đi đầu trong việc tổ chức tuyên truyềncho toàn thể các tầng lớp nhân dân hiểu rõ ý nghĩa to lớn của cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốchội đầu tiên, bầu Hội đồng Nhân dân các cấp trong tỉnh bằng phổ thông đầu phiếu khôngphân biệt nam, nữ, giàu nghèo, tôn giáo Mọi người dân "từ 18 tuổi trở lên, đều có quyềnbầu cử và ứng cử Quốc dân Đại hội do nhân dân tự nguyện bầu ra là cơ quan quyền lực caonhất của Nhà nước cách mạng, thay mặt nhân dân định ra Hiến pháp"(1) Trước ngày bỏphiếu, Mặt trận Việt Minh ở các khu vực đã họp cử tri phổ biến lời kêu gọi đồng bào cả nướccủa Chủ tịch Hồ Chí Minh (5-01-1946) Lời kêu gọi viết: "Ngày mai là một ngày đầu tiêntrong lịch sử Việt Nam mà nhân dân ta bắt đầu hưởng dụng quyền dân chủ của mình"

"Ngày mai, quốc dân ta sẽ tỏ cho thế giới biết rằng: Dân Việt Nam ta đã: Kiên quyết đoànkết chặt chẽ, kiên quyết chống bọn thực dân; kiên quyết tranh quyền độc lập "(2).Ngày 6-01-1946, mọi cử tri đang ở lứa tuổi thanh niên hăng hái, nô nức đi bầu cử đại biểuQuốc hội Các đại biểu do Mặt trận Việt Minh giới thiệu như: Lê Thế Hiếu, Đặng Thí, TrầnMạnh Quý, đều được sự tín nhiệm tuyệt đối của tuổi trẻ và các tầng lớp nhân dân trongtỉnh

Tiếp đến, ngày 17-02-1946, Quảng Trị tiến hành bầu cử Hội đồng Nhân dân tỉnh và Hội đồngNhân dân xã, phường Kết quả có nhiều nam, nữ đoàn viên, thanh niên Cứu quốc ở cơ sởđược bầu vào Hội đồng Nhân dân các cấp

Thực hiện Nghị quyết Hội nghị toàn tỉnh (tháng 3-1946), dưới sự chỉ đạo của Tỉnh ủy, ĐoànThanh niên Cứu quốc tỉnh đã mở đợt sinh hoạt chính trị trong đoàn viên, thanh niên làm chomọi người thấy rõ những đóng góp tích cực của tuổi trẻ Quảng Trị và nhân dân Quảng Trịtrên các lĩnh vực kinh tế - xã hội - quốc phòng - an ninh đã góp phần cùng cả nước vượt quađược những khó khăn, thử thách ban đầu tưởng như không thể vượt qua nổi; đồng thờinhận rõ: "Muốn hoàn toàn giải phóng cho Tổ quốc phải chống chủ nghĩa thực dân" Đoànviên Thanh niên Cứu quốc ở các cơ sở đi đầu trong việc tuyên truyền giải thích sâu rộngtrong quần chúng nhân dân hiểu rõ chủ trương "hòa để tiến" của Đảng ta là đúng, kiênquyết chống lại các xu hướng "tả", hữu khuynh, chống biểu hiện bi quan, dao động hoặcchủ quan mất cảnh giác trong việc thi hành "Hiệp định sơ bộ 6-3"; đề phòng thực dân Phápbội ước, phải tiếp tục chuẩn bị để kháng chiến lâu dài, kín đáo, thực lực về quân sự vẫn duytrì và phát triển ; thực hiện sách lược khôn khéo, mềm dẻo, nhằm đuổi mau quân Tưởng

về nước

Sau đợt sinh hoạt chính trị, ngoài việc tiếp tục tòng quân, luyện tập quân sự; hàng vạnđoàn viên, thanh niên trong tỉnh tham gia các đội sản xuất, cùng với nông dân lao động củacác đội sản xuất ở vùng đồng bằng, tích cực chuẩn bị các khu căn cứ kháng chiến của làng,của xã, của huyện

Tháng 6-1946, Tổng Đoàn Thanh niên Việt Nam - Mặt trận đoàn kết, tập hợp thanh niên đã

ra đời do Đoàn Thanh niên Cứu quốc làm nòng cốt(1) Theo tinh thần đó các cơ sở Đoàncũng như công tác Đoàn và phong trào thanh, thiếu nhi phát triển mạnh ở hầu khắp cáccông sở, các đơn vị bộ đội, các trường học, làng xã, phường, đường phố ở tỉnh Quảng Trị.Cùng lúc này, thực hiện âm mưu thâm độc của thực dân Pháp, các tổ chức gián điệp tăngcường hoạt động Chúng tung người, tung tiền, móc nối bọn tay sai cũ của Pháp còn ẩn náu

ở các nơi trở lại hoạt động chống phá cách mạng, chúng tuyên truyền xuyên tạc: "Việc ta

ký Hiệp định sơ bộ 6-3 là bán nước", nhằm gây chia rẽ giữa Đảng, Chính phủ ta với nhândân ta Dưới sự lãnh đạo của Đảng, đoàn viên, thanh niên trong các lực lượng vũ trang,nhất là trong lực lượng an ninh có nhiệm vụ nắm tình hình bọn hoạt động phá hoại và đã

kịp thời trấn áp, phá tan các tổ chức Việt quốc và bọn phản động đội lốt tôn giáo âm mưubạo loạn ở Nam Đông, Nam Tây, Vạn Kim, Nhan Biều

Trong bối cảnh đó, Đại hội Đảng bộ Quảng Trị lần thứ nhất vẫn được triệu tập từ 28 đến 6-1946 Đại hội tập trung phân tích đánh giá tình hình, thấy bộ mặt xâm lược của thực dânPháp ngày càng lộ rõ: Bằng những hành động trắng trợn vi phạm Hiệp định sơ bộ, Pháp ráoriết chuẩn bị mở rộng chiến tranh ra cả nước Khi quân Tưởng rút, phần lớn bọn tay saichạy theo chúng, nhưng còn một số khá đông thay thầy đổi chủ ở lại làm tay sai cho Pháp

30-Âm mưu thâm độc nhất và cũng là kế hoạch mạo hiểm nhất của chúng là câu kết với Phápnhằm lật đổ Chính phủ ta Trước tình hình đó, Đại hội ra Nghị quyết: Ta phải khẩn trươngxây dựng, phát triển lực lượng vũ trang cách mạng, đồng thời đẩy mạnh phát triển kinh tế,văn hóa; thành lập Hội Liên Việt tỉnh, phát triển các đoàn thể: Thanh niên, Phụ nữ

Sau Đại hội, 80 đoàn viên, thanh niên dân quân, tự vệ thuộc hai huyện Triệu Phong, HảiLăng được tuyển, bổ sung vào đại đội Lê Hồng Phong Đại đội Lê Hồng Phong là tiền thâncủa bộ đội địa phương Quảng Trị, có nhiệm vụ vừa phát triển lực lượng qua các đợt thanhniên tòng quân, vừa hướng dẫn anh chị em thanh niên dân quân tự vệ ở các huyện và các

xã, phường, cơ quan, vừa công tác, sản xuất tự túc, đồng thời luôn luôn ở tư thế sẵn sàngchiến đấu khi Pháp phản bội Hiệp định sơ bộ, gây chiến tranh

Tháng 7-1946, triển khai thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ nhất, ĐoànThanh niên Cứu quốc tỉnh đã tổ chức đợt sinh hoạt chính trị trong đoàn viên, thanh niêntoàn tỉnh Qua đợt học tập, mọi đoàn viên và thanh niên thấy rõ: Quân và dân ta nghiêmchỉnh thi hành các điều khoản trong Hiệp định sơ bộ 6-3; trái lại, thực dân Pháp với bảnchất hiếu chiến và dã tâm xâm lược, đã chà đạp những điều khoản đã ký với ta ở phía TâyQuảng Trị, giặc Pháp đã tổ chức một đợt tấn công đánh bật lực lượng liên quân Việt - Lào,

áp sát biên giới, đưa quân chốt giữ các vị trí quan trọng hai bên trục đường 9 ở miền Nam,quân Pháp không những không ngừng bắn mà tiếp tục hành quân càn quét "bình định" xúctiến việc thành lập "Chính phủ lâm thời của Nam kỳ" ở miền Bắc, quân Pháp chiếm đóngthêm nhiều nơi ngoài quy định của Hiệp định sơ bộ Chúng âm mưu tìm cách trì hoãn, kéodài cuộc thương lượng ở Fôngtennơblô (khai mạc vào ngày 6-7-1946) Chúng trắng trợntriệu tập "Hội nghị Liên bang Đông Dương" ở Đà Lạt vào ngày 01-8-1946 trong khi cuộcđàm phán giữa ta và Pháp đang tiến hành Ngay trong đợt sinh hoạt chính trị, tuổi trẻ vànhân dân Quảng Trị đã tổ chức mít-tinh, biểu tình cực lực phản đối hành động xâm lược của

đế quốc Pháp, càng ra sức củng cố xây dựng lực lượng cách mạng, đẩy mạnh sản xuất,quyết tâm thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quảng Trị lần thứ nhất.Trong dịp kỷ niệm một năm ngày Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh (02-9-1946), ủyban Hành chính tỉnh đã tổ chức triển lãm tại thị xã Quảng Trị Cuộc triển lãm đã giới thiệuthành tựu trên các mặt kinh tế - xã hội

Trên mặt trận sản xuất: Công điền, công thổ được chia lại một cách công bằng cho mọicông dân, không phân biệt nam nữ; toàn tỉnh đã huy động hàng vạn ngày công chủ yếu làcủa đoàn viên, thanh niên trong tỉnh làm thủy lợi: Đắp đập Lá Hẹ, Cánh Hòm, Chợ Cầu, đàosông Ngô Xá - La Duy, đào ngòi Duân Kinh, đắp đê chống lũ ở các cánh đồng: Cu Hoan,Diên Sanh, Trường Sanh Kết quả về diện tích gieo cấy và sản lượng lương thực đều tănghơn so với trước Nạn đói ở Quảng Trị chấm dứt

Trên mặt trận giáo dục, sau một năm toàn tỉnh đã thanh toán xong nạn mù chữ Các lớp họcphổ thông tiểu học ở thị xã, tỉnh lỵ cũng như ở các thị trấn, các khu vực dân cư trong tỉnhđều khai giảng đúng thời gian quy định, thu hút số lượng con em nhân dân lao động đếntrường đông hơn trước rất nhiều Trong Tuần lễ vàng, riêng vàng toàn tỉnh đã bỏ vào "Quỹđộc lập" của Chính phủ được 4kg vàng mười

Trong niềm tự hào phấn khởi với những thành tựu đã đạt được (có sự đóng góp xứng đángcủa hàng ngàn đoàn viên, thanh niên Cứu quốc và hàng vạn thanh niên công nhân, nôngdân, tiểu tư sản), tuổi trẻ và nhân dân Quảng Trị đã góp phần cùng cả nước đưa cuộc cáchmạng của nước ta từ chỗ ở trong thế "ngàn cân treo sợi tóc" đã chuyển sang một thế vữngchắc sẵn sàng đối phó với mọi âm mưu mở rộng chiến tranh xâm lược của thực dân Pháp.Trước khả năng hòa hoãn giảm dần, khả năng chiến tranh lan rộng, ngày 14-9-1946, Chủtịch Hồ Chí Minh ký với Chính phủ Pháp một bản "Tạm ước" với thiện chí đẩy lùi và ngăn

chặn nguy cơ chiến tranh, mong muốn giải quyết với Pháp hướng con đường thương lượng,nhưng thực dân Pháp đã bội ước và ngày càng lấn tới.

Ngày 19-10-1946, Thường vụ Trung ương Đảng triệu tập Hội nghị quân sự toàn quốc lần thứnhất do Tổng Bí thư Trường Chinh chủ trì Xuất phát từ nhận định: "Không sớm thì muộnPháp sẽ đánh mình và mình cũng nhất định phải đánh Pháp"(1) Hội nghị đề ra chủ trương

và một số biện pháp thiết thực cả về tư tưởng và tổ chức để quân và dân cả nước sẵn sàngbước vào cuộc chiến đấu chống Pháp

Sau khi quán triệt Nghị quyết Hội nghị quân sự toàn quốc, Hội nghị cán bộ Đảng toàn tỉnhQuảng Trị họp vào cuối tháng 10-1946, thống nhất đề ra nhiệm vụ:

• Tăng cường Ban Chỉ huy tự vệ các cấp, tổ chức cuộc diễn tập chiến đấu trong toàn tỉnh

• Tiến hành phá hoại quốc lộ số 1, quốc lộ số 9, đường xe lửa, phá hoại các ngôi nhà xâydựng kiên cố ở thị xã, thị trấn, xây dựng các tuyến phòng ngự

• Di chuyển công binh xưởng từ Như Lê (Hải Lăng) ra Hảo Sơn (Gio Linh).Thực hiện Nghị quyết Hội nghị cán bộ toàn tỉnh, với tinh thần: "nêu cao ý chí của thanhniên, nguyện chiến đấu, hy sinh đến cùng chống thực dân Pháp xâm lược", tất cả nam nữthanh niên ở các cơ sở đều tham gia dân quân tự vệ, làm nòng cốt trong việc phá hoại cầu,đường, đào chiến hào, lập tuyến phòng ngự quanh tỉnh lỵ và các huyện lỵ: Hải Lăng, TriệuPhong, Cam Lộ, Gio Linh, Vĩnh Linh, Khe Sanh - Hướng Hóa

Trong "công việc khẩn cấp bây giờ" (viết ngày 5-11-1946), Chủ tịch Hồ Chí Minh chỉ rõ: "Taphải hiểu và phải cho dân hiểu rằng cuộc kháng chiến sẽ rất gay go, cực khổ Dù địch thuađến chín mươi chín phần trăm nó cũng ráng sức cắn lại Vì nó thất bại ở Việt Nam thì toàn

bộ cơ nghiệp đế quốc nó sẽ tan hoang" Vì vậy toàn dân và toàn quân ta phải: "tổ chức dukích khắp nơi, tăng gia sản xuất khắp nơi Dù phải rút khỏi các thành phố, ta cũng khôngcần Ta sẽ giữ tất cả thôn quê" Người khẳng định: “Cuộc kháng chiến sẽ gay go, lâu dài,gian khổ nhưng nhất định thắng lợi” "Cố ráng sức qua khỏi mùa đông lạnh lẽo thì ta gặpmùa xuân"

Pháp không chịu ngừng bắn ở miền Nam theo quy định trong Tạm ước (14-9) Chúng đánhchiếm Hải Phòng và Lạng Sơn ngày 20-11, bịt hai cửa ngõ đường thủy và đường bộ vào ViệtNam Tiếp đó, chúng đổ thêm quân lên Đà Nẵng Những hành động đó báo hiệu cuộc chiếntranh toàn cục đã gần kề

Trước tình hình đó, dưới sự chỉ đạo của Tỉnh ủy, Tỉnh Đoàn Thanh niên Cứu quốc Quảng Trịchủ trương động viên toàn thể đoàn viên, thanh niên trong các lực lượng tự vệ sẵn sàngchiến đấu; lực lượng đoàn viên, thanh niên ở các làng xã lên phương án sơ tán dân lên vùngtiền chiến khu, lực lượng đoàn viên, thanh niên ở cơ quan lên phương án di chuyển máymóc, hồ sơ tài liệu lên chiến khu khi có lệnh

Thực tế cho thấy khả năng hòa hoãn không còn Địch đã công khai tuyên bố chúng sẽ hànhđộng sáng 20-12 nếu Chính phủ ta khước từ những điểm nêu trong tối hậu thư của chúng(đã gởi cho ta) Ngày 18-12-1946, Thường vụ Trung ương họp ở Vạn Phúc (Hà Tây) hạ quyếttâm phát động toàn dân kháng chiến và quyết định “đánh trước để giành chủ động"(1).Chấp hành Nghị quyết của Hội nghị Thường vụ Trung ương Đảng, 9 giờ tối ngày 19-12-1946bản Mệnh lệnh toàn quốc kháng chiến được phát trên Đài Tiếng nói Việt Nam Bản mệnhlệnh kêu gọi: "Bọn thực dân Pháp đã bội ước, chúng liên tiếp tấn công Thủ đô Hà Nội Tổquốc đang lâm nguy Quân đội, dân quân du kích toàn quốc hãy nhất tề đứng lên giết giặc

vì chúng quyết tâm cướp nước ta lần nữa Không! Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhấtđịnh không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ Hỡi đồng bào! Chúng ta phảiđứng lên! Bất kỳ đàn ông, đàn bà, bất kỳ người già, người trẻ, không chia tôn giáo, đảngphái, dân tộc, hễ là người Việt Nam thì phải đứng lên đánh thực dân Pháp, cứu Tổ quốc "

Đáp lời kêu gọi của Bác Hồ, tuổi trẻ Quảng Trị cùng toàn dân nhất tề đứng lên kháng chiếncứu nước Trong những ngày cuối tháng 12-1946 và đầu tháng 1-1947, đoàn viên, thanhniên ở các địa bàn cùng với lực lượng thanh niên tự vệ phối hợp với Vệ quốc quân đào hào,đắp ụ, dựng chướng ngại vật dọc quốc lộ số 1, số 9, các đường phố lớn trong thị xã tỉnh lỵ,phá cầu cống, gấp rút hoàn thành các tuyến phòng ngự quanh thị xã Quảng Trị, quanh cácthị trấn, cắm cọc ngăn sông, triệt để phá hoại các nơi mà địch có thể lợi dụng trú quân,đóng đồn bốt Lực lượng thanh niên tự vệ của các cơ quan đóng ở tỉnh lỵ, các huyện lỵ, làmnhiệm vụ cấp tốc di chuyển phương tiện làm việc, kho tàng nguyên liệu, lương thực, thựcphẩm lên các khu căn cứ hoặc đào hầm cất giấu tại chỗ

Những việc làm tích cực đó về sau đã có tác dụng ngăn chặn, hạn chế các mũi tiến côngcủa địch bằng đường bộ, đường thủy hoặc gây khó khăn thiếu thốn cho địch trong nhữngngày đầu kháng chiến nhất là về lương thực, thực phẩm

Ngày 10-01-1947, quân Pháp ở vùng biên giới Việt Lào bắt đầu mở đợt tiến công đánhchiếm Khe Sanh, Lao Bảo, đường 9 Địch dùng lực lượng mạnh bộ binh, cơ giới, máy bay đểtấn công, nhưng trước sự đánh trả quyết liệt của quân dân và thanh niên Quảng Trị, địchphải mất 38 ngày mới vượt qua được đoạn đường 82km (từ Lao Bảo đến Đông Hà) Ta đãthực hiện được chủ trương tiêu hao gần 300 tên địch, ngăn chặn địch từng bước làm chođịch không thực hiện được âm mưu tiến nhanh về giải phóng cho quân Pháp đang bị baovây ở Huế Địch buộc phải đổ quân từ vùng biển Phú Lộc lên Sau khi giải vây Huế, giặcPháp đánh thọc ra Bắc Thừa Thiên, Nam Quảng Trị

ở thị xã Quảng Trị, thực hiện phương châm "tiêu thổ kháng chiến", người già, phụ nữ, trẻ

em ở nội thị và ngoại thị đều tản cư lên Phong An, Hải Đạo Hầu hết đoàn viên, thanh niênthị xã cùng với lực lượng tự vệ, bộ đội trung đoàn Thiện Thuật, bộ đội khu IV bố trí trận địa,bom giật, bom treo cả thị xã như một cái bẫy khổng lồ chờ địch

5 giờ 30 phút ngày 16-02-1947, sau loạt pháo của địch bắn vào thành vừa dứt, bộ binh địchxông vào thị xã, lập tức bị súng của bộ đội và thanh niên tự vệ thị xã chống trả Quân địchphải khựng lại dưới lưới lửa dày đặc của ta Mìn, địa lôi chớp sáng, nhiều loại bom mìn từtrên cây chụp xuống, từ dưới đất tung lên, dồn giặc Pháp và bọn tay sai vào chân tườngthành, gần 100 tên bị diệt, hàng chục tên khác bị thương Cuối cùng do tương quan lựclượng nghiêng hẳn về phía địch cả quân số và phương tiện cũng như trang bị vũ khí nên cácchiến sĩ ta chấp hành lệnh của Ban Chỉ huy, trực tiếp là đồng chí Hùng Việt, Trung đoàntrưởng Trung đoàn Thiện Thuật, bộ đội và thanh niên tự vệ ta vừa chiến đấu, vừa vượt quavòng vây dày đặc của kẻ thù ra ngoài thị xã để củng cố và xây dựng Đại đội ở Tri Bưuchống cự với địch suốt cả ngày, mãi đến 16 giờ mới rút về An Tiêm, 20 chiến sĩ trẻ củaTrung đoàn Thiện Thuật và tự vệ thị xã "Cảm tử cho Tổ quốc quyết sinh" đã xung phong ởlại, dùng lựu đạn diệt thêm nhiều địch, bẻ gãy nhiều đợt tiến công và cuối cùng đã hy sinhanh dũng Các tổ cảm tử khác gồm đảng viên trẻ, đoàn viên, thanh niên của bộ đội và tự vệthị xã cố thủ trong các hầm bí mật Đến ngày thứ ba, thứ tư (sau trận đánh 16-2), bom của

ta vẫn còn nổ trong thị xã, hơn 200 tên địch chết và hàng trăm tên khác bị thương"(1).Thắng lợi bước đầu khi giặc Pháp trở lại đánh chiếm nước ta tại mặt trận đường 9 và thị xãtỉnh lỵ Quảng Trị đã có tác dụng củng cố lòng tin của tuổi trẻ và các tầng lớp khác ở QuảngTrị vào sự lãnh đạo của Đảng, vào lực lượng vũ trang cách mạng; động viên khích lệ quândân và thanh niên ở các địa bàn vượt qua khó khăn ác liệt, tổ chức đánh địch trong thờigian tới

Ngày 17-02-1947, Thường vụ Tỉnh ủy họp mở rộng tại làng Lại An (Gio Linh) Sau khi đánhgiá tình hình địch, ta, Hội nghị quyết định bám đất, bám dân giữ vững cơ sở, khôi phục lựclượng cách mạng ở vùng địch chiếm đóng, kiên quyết phá tan kế hoạch lập ngụy quyền,ngụy quân của địch

Thực hiện Nghị quyết của Thường vụ Tỉnh ủy, đêm 20-01-1947, một số chiến sĩ trẻ trong lựclượng vũ trang của huyện Triệu Phong đột nhập vào trướng phủ, ném lựu đạn vào nơi đóngquân của địch, diệt một số tên Cùng đêm đó, một số chiến sĩ trẻ khác tấn công nhàThương Chánh (chợ Sãi), giết 6 tên Pháp, phá một xe Jeep Ngày 21-02-1947, một đội biệtđộng gồm đoàn viên, thanh niên hoạt động ở Phú Long (Hải Phú) phục kích bắn chết 3 tênPháp Ngày 12-3-1947, một chiếc xe Jeep của địch từ Huế theo quốc lộ số 1 ra thị xã QuảngTrị, khi ngang qua làng Đại Nại, bị một số thanh niên tự vệ của xã Hải Quang phục kích, giết

2 tên Pháp, 1 sĩ quan ngụy Chiến công đầu đó đã làm cho quân dân nức lòng, các chiến sĩtrẻ thêm tự tin nâng cao quyết tâm đánh địch.

Sau một thời gian dừng lại ở thị xã Quảng Trị, Đông Hà củng cố lực lượng, ngày 27-3-1947,giặc Pháp chia làm hai cánh đánh chiếm Gio Linh Ngày 30-3-1947, chúng đánh chiếm VĩnhLinh, dọc đường tiến quân, ở đâu giặc Pháp cũng vấp phải sự kháng cự của quân dân vàthanh niên tỉnh ta Song trong điều kiện lực lượng vũ trang vừa mới thành lập, chưa có kinhnghiệm, lại bị thiếu thốn mọi bề, nhất là về vũ khí, phương tiện chiến tranh, nên ta vừachiến đấu, vừa rút lui để bảo toàn lực lượng; vừa chiến đấu vừa tạo điều kiện cho nhân dânthực hiện: "Vườn không, nhà trống" trước khi giặc Pháp kéo đến chiếm đóng.Đầu tháng 4-1947, cơ quan lãnh đạo của Đảng và các đoàn thể cấp tỉnh từ Tây Vĩnh Linhquay trở lại Tây Triệu Hải Ngày 14-4-1947, sau khi kiểm điểm tình hình, Tỉnh ủy quyết địnhthiết lập chiến khu Ba Lòng (xã Triệu Nguyên), phát động phong trào trừ gian, phá hội tề ởvùng địch kiểm soát

Thực hiện chủ trương của Tỉnh ủy, một số đồng chí trong Tỉnh Đoàn như Trần Trọng Hoãn(1)được Tỉnh ủy điều sang chỉ huy đội biệt động đường 9, Phan Song được phân công về làmPhó Bí thư huyện Đảng bộ Gio Linh, các đồng chí Đặng Đồng, Trương Quang Diêu bổ sungvào Huyện ủy Triệu Phong Số ủy viên trong Ban Chấp hành Tỉnh Đoàn Thanh niên Cứuquốc Quảng Trị còn lại, tập trung chỉ đạo phong trào thanh niên, tổ chức tuần tra canh gác,giúp dân thu hoạch vụ mùa tháng tư, sản xuất vụ "trái" 1947 Lực lượng đoàn viên, thanhniên ở cơ quan cấp huyện, cấp tỉnh và ở xưởng in, công binh xưởng Đội Quyên bám trụ ởtiền chiến khu hoặc đóng ở chiến khu, ngoài việc bảo đảm công tác chuyên môn, đêm đến

bí mật trở về vùng tạm bị địch chiếm cùng nhân dân sản xuất, thu hoạch lúa màu góp phầngiải quyết một phần lương thực, thực phẩm cho cơ quan, đơn vị, đồng thời đi đầu trong việc

tổ chức sản xuất rau màu ở vùng tiền chiến khu, chiến khu để tự túc Trong đó có HuyệnĐoàn Triệu Phong đã tổ chức trại sản xuất của thanh niên tại Đá Nổi (xã Triệu Nguyên) dođồng chí Nguyễn Như Nguyện làm trại trưởng, với mục đích của trại là tập họp một sốthanh niên, thiếu niên (con em của một số cán bộ hoạt động ở vùng tạm chiến) vừa tănggia sản xuất, chăn nuôi, tự túc và đóng góp một phần vào kinh phí hoạt động của TỉnhĐoàn, vừa tổ chức học tập văn hóa cho đoàn viên, thanh thiếu niên (giữa năm 1947 có 50học viên), về sau số lượng đoàn viên, thanh thiếu nhi ở trại sản xuất ngày càng tăng lên.Đến năm 1948, trại sản xuất của thanh niên Triệu Phong chuyển thành trại sản xuất củathanh niên toàn tỉnh và do Tỉnh Đoàn quản lý(1)

Với đường lối thanh vận đúng đắn, Đảng ta luôn luôn tin tưởng ở tinh thần yêu nước, ý chíchống giặc ngoại xâm của thanh niên Tháng 4-1947, Đảng triệu tập Hội nghị cán bộ Trungương để bàn về công tác vận động thanh niên trong công cuộc kháng chiến Hội nghị cán

bộ Trung ương chỉ rõ: "Nhiệm vụ thiết thực của thanh niên trong thời kỳ này là tham gia bộđội, dân quân để tác chiến, giúp đỡ việc tản cư, bình dân học vụ và tiểu học, đoàn kết cáchạng thanh niên, động viên thanh niên ra cứu nước"(2)

Dưới ánh sáng của Hội nghị cán bộ Trung ương, công tác vận động thanh thiếu nhi ở QuảngTrị được đẩy mạnh hơn trước Tất cả thanh, thiếu nhi đều hướng theo mục đích kháng chiến,kiến quốc Chẳng hạn thanh niên ở thị xã, thị trấn, vùng tạm chiếm một lòng hướng về cáchmạng, cương quyết không đi lính cho Pháp, không vào "Bảo vệ quân", "Hương vệ", "Hươngbinh", "Không hợp tác với Pháp", "Không đưa đường dẫn lối cho giặc Pháp càn quét, cướpcủa giết người” Đoàn viên, thanh niên trong dân quân, tự vệ giữ vai trò nòng cốt trong cáccuộc chống địch càn quét Sau mỗi trận càn, đoàn viên, thanh niên cũng là lực lượng đi đầutrong việc giúp dân giải quyết thương vong, dựng lại nhà cửa mau chóng ổn định đời sốngcho nhân dân

Có thể nói, trong những ngày đầu kháng chiến chống thực dân Pháp, đoàn viên, thanh niên

là lực lượng chủ yếu góp phần cùng nhân dân trong tỉnh và cả nước làm thất bại âm mưu

"đánh nhanh, thắng nhanh" của giặc Pháp

Tháng 1-1948, Tỉnh Đoàn mở Hội nghị cán bộ Đoàn toàn tỉnh tại Khe Su (xã Triệu Nguyên).Sau khi quán triệt Nghị quyết Đại hội đại biểu Đảng bộ Quảng Trị lần thứ 2 (11-1947), Hộinghị cán bộ Đoàn toàn tỉnh chỉ rõ: Trong thế giằng co của một chiến trường địch hậu, giặcPháp tập trung lực lượng đánh phá trên các địa bàn nhất là ở đồng bằng, hết đợt này đếnđợt khác nhằm dập tắt phong trào kháng chiến của nhân dân ta ngay từ đầu, với âm mưu

dùng Bình-Trị-Thiên tấn công ra vùng Thanh-Nghệ-Tĩnh Song chúng đã bị quân và dân tỉnh

ta cùng quân và dân hai tỉnh: Thừa Thiên, Quảng Bình chặn đánh quyết liệt, gây cho chúngnhiều thiệt hại Quân và dân Quảng Trị vẫn làm chủ đồi núi và nhiều nơi ở đồng bằng, bảođảm liên hoàn giữa đồng bằng với miền núi, nối chiến khu Quảng Trị với chiến khu của haitỉnh: Thừa Thiên, Quảng Bình

Thành tựu đó nói lên sự tiếp thu, vận dụng sáng tạo đường lối chủ trương của Đảng, Chínhphủ và Mặt trận vào đặc điểm tình hình của địa phương, sự nỗ lực phi thường của toànĐảng bộ, quân và dân trong tỉnh, trong đó có sự đóng góp to lớn của tuổi trẻ Quảng Trị.Trên cơ sở đó, Hội nghị cán bộ Đoàn toàn tỉnh nhất trí Nghị quyết: Toàn Đoàn phải nhậnthức đúng tầm quan trọng của công tác thanh niên, tập trung thực hiện Chỉ thị (tháng 9-1947) của Trung ương Đảng: "Công tác vận động thanh niên đều hướng theo mục đíchkháng chiến, kiến quốc Động viên thanh niên phải tuân theo tính chất, năng lực của từnggiới như thanh niên lao động nằm trong công binh xưởng tăng gia sản xuất để kháng chiến,thanh niên trí thức học tập và sáng tạo để kháng chiến kiến quốc, thanh niên nông thôntham gia du kích, dân quân, xung phong giết giặc cứu nước"(1)

Về tổ chức, Hội nghị bổ sung 6 đồng chí vào Ban Chấp hành Tỉnh Đoàn và phân công: TrầnNguyên Thảng: Bí thư; Lê Văn Bằng và Dương Quang Thuận: ủy viên Thường vụ Các ủyviên chấp hành gồm có: Dương Tường: phụ trách văn hóa, văn nghệ; Nguyễn Duy Bình: Phụtrách Bình dân học vụ Tỉnh Đoàn; Nguyễn Bá Linh: Bí thư Huyện Đoàn Hải Lăng; Lê MạnhThái: Bí thư Huyện đoàn Triệu Phong; Hoàng Lữ Quang: Bí thư Huyện Đoàn Cam Lộ; NguyễnNhư Nguyện: Phụ trách trại sản xuất; Nguyễn Quang Tạo: Phụ trách thanh niên công giáo;Phan Thị Mỹ Công: Phụ trách nữ công

Hội nghị chủ trương: Tích cực củng cố kiện toàn Ban Chấp hành Đoàn ở cơ sở, mở đợt sinhhoạt chính trị học tập cuốn sách "Kháng chiến nhất định thắng lợi" của Tổng Bí thư TrườngChinh nhằm giúp tất cả đoàn viên, thanh niên trong tỉnh nhận rõ: Mục đích cuộc khángchiến của nhân dân ta là tiêu diệt lực lượng địch trên đất nước ta, đè bẹp ý chí xâm lượccủa địch, lấy lại toàn bộ đất nước Cuộc chiến tranh cách mạng của nhân dân ta chống lạithực dân Pháp xâm lược để giành độc lập và tự do là một cuộc chiến tranh tự vệ, chiếntranh giải phóng, chiến tranh chính nghĩa Cuộc kháng chiến của ta là một cuộc chiến tranhnhân dân, toàn dân, toàn diện, lâu dài và gian khổ, bao gồm các mặt quân sự, chính trị,kinh tế và văn hóa, trong đó đấu tranh vũ trang là hình thức chủ yếu

Kết quả sau đợt học tập, trình độ nhận thức của đoàn viên, thanh niên Cứu quốc, của cáctầng lớp thanh niên trong tỉnh được nâng lên một bước, một lòng tin tưởng tuyệt đối: "Dướitay lái tài tình của Chủ tịch Hồ Chí Minh, con tàu Việt Nam với đoàn thủy thủ dũng cảm của

nó, nhất định sẽ tránh được mọi đá ghềnh, vượt cơn sóng cả, để cập bến vinh quang".Được sự chỉ đạo của Tỉnh Đoàn, Ban Chấp hành Đoàn các cấp được kiện toàn, chú trọngcông tác thanh niên, thiếu niên ở cơ sở, góp phần đẩy mạnh phong trào kháng chiến ở từngđịa bàn: Tuổi trẻ trong các tiểu đoàn 301 (13), 302 (14), 310 (15) của Trung đoàn 95 (ThiệnThuật) đẩy mạnh tác chiến du kích, tiêu hao sinh lực địch, làm cho địch tiếp tục sa lầy tạichính vùng đất mà chúng cho là an toàn nhất; lực lượng thanh niên dân quân, tự vệ, dukích ở thị xã, thị trấn, vùng tạm chiếm kiên quyết trừng trị bọn Việt gian phản động, vậnđộng nhân dân làm công tác văn hóa, giáo dục, y tế Phong trào phát triển toàn diện và lênmạnh từ sau chiến thắng Việt Bắc (Thu - Đông 1947), tạo ra bầu không khí hồ hởi, phấnkhởi trong tuổi trẻ và các tầng lớp khác, nhất là ở vùng chiến khu Ba Lòng, Hải Đạo, Cùa,vùng tiền chiến khu và vùng chợ Cạn Lúc này, để kịp thời khắc phục nhược điểm "quan hệgiữa Thanh niên Cứu quốc và Liên đoàn Thanh niên Việt Nam không được quy định rõ ràng,gây ra tình trạng dẫm chân nhau về công tác"(1), Tỉnh Đoàn đã mở lớp bồi dưỡng công tácthanh niên tại thôn Xuân Khê, xã Phong Sơn (nay là xã Triệu ái, huyện Triệu Phong) cho 30cán bộ Đoàn ở cơ sở thuộc các huyện đồng bằng trong tỉnh Lớp học do đồng chí DươngQuang Thuận phụ trách Với tinh thần "Học kinh nghiệm cũ, tiến hành công tác mới", lớphọc đã giúp cho cán bộ Đoàn nhận thức sâu sắc: Công tác dân vận phải lấy việc cải thiệnđời sống nhân dân làm cốt yếu; hết sức tránh bệnh hẹp hòi, phải gần gũi, thuyết phục, tổchức, đoàn kết các tầng lớp thanh niên; phải mạnh bạo giao việc, nâng đỡ, dìu dắt thanhniên, thiếu niên, nhi đồng, học sinh; đặc biệt chú trọng tầng lớp thanh niên công nhân,thanh niên nông dân; thuật vận động quần chúng (nhất là trong vùng địch tạm chiếm) phảilinh hoạt

Về địch, sau thất bại ở Việt Bắc, để tiếp tục chiến tranh, Pháp buộc phải chuyển hướngchiến lược; từ "đánh nhanh thắng nhanh" chuyển sang "đánh kéo dài" với chính sách cănbản là "dùng người Việt đánh người Việt", "lấy chiến tranh nuôi chiến tranh", từ tập trungquân lực tấn công ồ ạt vào căn cứ hậu phương ta hòng nhanh chóng tiêu diệt đầu não củacuộc kháng chiến và bộ đội chủ lực của ta, chuyển sang bình định, củng cố vùng tạmchiếm, thi hành chiến lược "chiến tranh tổng lực", đánh phá cơ sở kinh tế, chính trị và lựclượng hậu bị của ta ở Quảng Trị, từ đầu năm 1948, giặc Pháp liên tục mở các cuộc càn lớn

cả ở vùng tiền chiến khu và vùng đồng bằng, gây ra vụ thảm sát hàng ngàn người trongcùng một lúc ở đồng bằng Triệu Hải (3-1948) trong đó có nhiều thanh niên, thiếu niên, nhiđồng

Thủ đoạn và sự đánh phá quyết liệt của địch đã làm cho một số cơ sở của ta bị vỡ, lực lượngcách mạng bị tổn thất

"Nhằm khôi phục, củng cố cơ sở, đẩy mạnh hoạt động đánh địch ở vùng đồng bằng, phânKhu ủy Bình-Trị-Thiên kịp thời chỉ đạo, đưa lực lượng về đồng bằng hoạt động, theo phươngthức "đại đội độc lập, tiểu đoàn tập trung" trực tiếp tham gia đấu tranh chống phá "bìnhđịnh", nắm dân, phá tề, trừ gian, chỉnh đốn dân quân, chi bộ xã, chi đoàn xã (1)

Để trả thù cho hàng ngàn thanh thiếu nhi và đồng bào yêu nước của ta bị địch giết hại ởQuy Thiện, Mỹ Thủy, chợ Cạn, được sự trực tiếp chỉ huy của đồng chí Trần Văn Quang, Chínhtrị viên Quân khu IV, ngày 7-4-1948, đại đội 87 phối hợp với đại đội 140 (Trung đoàn 95)cùng thanh niên dân quân, du kích địa phương vận động phục kích đánh bại cuộc càn củađịch ở làng Đồng Dương (Hải Lăng), làm "thiệt hại nặng hai trung đội địch, bắt sống đồntrưởng, 12 lính Pháp và ngụy binh, thu một súng cối 60 ly, một trung liên, 20 súngtrường"(1)

Chiến thắng Đồng Dương đã gây niềm tin tưởng trong tuổi trẻ và các tầng lớp nhân dân(nhất là ở vùng địch tạm chiếm) đối với kháng chiến, đối với cách mạng Phát huy chiếnthắng Đồng Dương, ngày 7-7-1948, tiểu đoàn 302 (Trung đoàn 95) phối hợp với lực lượngthanh niên dân quân, du kích thị xã Quảng Trị phục kích đánh địch vào càn thôn An Đôn(địa bàn đứng chân của Đảng bộ thị xã), diệt 4 tiểu đội địch, bắt 20 tù binh, thu hàng chụcsúng các loại.(2) ở Hướng Hóa, sau trận phục kích bắn chết 8 tên ngay giữa dòng sông chảyqua làng Miệt, phá tan trận càn của một đại đội địch vào khu căn cứ Hướng Linh, anh emđảng viên, đoàn viên, thanh niên trong tiểu đội bộ đội địa phương huyện cùng với cán BộChính trị ở cơ quan Đảng, chính quyền, Mặt trận, cán bộ trong ban "Thượng du vận" tỏa vềcác làng bản phát động quần chúng nhân dân các dân tộc Vân Kiều, Pacô, xây dựng tổ chứcĐoàn Thanh niên, tổ chức Thanh niên Cứu quốc vào dân quân, du kích và liên tiếp thuthắng lợi trong các cuộc chống địch càn quét ở nguồn Rào, A Rồng, A Doa, Mai Lan(1), Bãi

Lọ, Phaoraviêng ở đồn Đập Huyện (Gio Linh), nhân ngày lễ Quốc khánh Pháp (14-7), ta bốtrí hai cô gái đẹp mang rượu thịt vào mở tiệc khao quan và lính trong đồn Chờ khi bọn địch

ăn uống no say, các chiến sĩ của tiểu đoàn 302 (trung đoàn 95) dưới sự chỉ huy của đồngchí Lê Đại Hành, đã ập vào đồn bắt gọn cả đại đội địch, trong đó có một quan ba Pháp, thutoàn bộ vũ khí, quân trang quân dụng.(2) ở Vĩnh Linh, đoàn viên Lê Thị Thỏn (22 tuổi) mớicưới chồng, đã tham gia trận đánh vị trí Thủy Cần Bị địch bắt, bị cưỡng hiếp, rồi bị tra tấn

dã man, nhưng chị vẫn không khai với chúng một lời Chị đã anh dũng hy sinh (3)

Để động viên toàn dân, toàn quân nâng cao nhiệt tình cách mạng và trí sáng tạo, ra sức thiđua kháng chiến và kiến quốc, ngày 27-3-1948, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra Chỉ thị:

"Phát động phong trào thi đua ái quốc"

Ngày 11-6-1948, trong lời kêu gọi thi đua yêu nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: "Bổnphận của người dân Việt Nam, bất kỳ sĩ, nông, công, thương, binh; bất kỳ làm việc gì đềucần phải thi đua" Người nói rõ mục đích của phong trào thi đua yêu nước là: "Diệt giặc đói,diệt giặc dốt và diệt giặc ngoại xâm" Người kêu gọi toàn dân làm cho mau, làm cho tốt,làm cho nhiều.(4)

Tỉnh Đoàn Thanh niên Cứu quốc Quảng Trị lúc này có đồng chí Trần Nguyên Thảng (Bí thư)

và đồng chí Dương Tường (ủy viên Ban Chấp hành) được điều động ra công tác ở Khu Đoàn(khu IV) Đầu năm 1948 đến tháng 4 năm 1948 đồng chí Dương Quang Thuận (ủy viênThường vụ) được cử giữ chức vụ Quyền Bí thư Tỉnh Đoàn(1) sau đó đồng chí Dương QuangThuận được Khu Đoàn cử đi học văn hóa, từ tháng 5 năm 1948 đến tháng 11 năm 1948

đồng chí Lê Văn Bằng được đề bạt làm Bí thư Tỉnh Đoàn Thời gian này, Tỉnh Đoàn đã mởđợt học tập, sinh hoạt chính trị trong đoàn viên và thanh niên, làm cho mọi người thấy rõmục đích thi đua yêu nước là làm sao cho kháng chiến mau thắng lợi, kiến quốc chóngthành công Để đạt mục đích đó, cuộc vận động thi đua yêu nước đã lấy cải tiến phươngpháp làm việc làm nội dung chủ yếu, nhằm đạt những mục tiêu lợi thời gian, đỡ phí sứcngười, sức của và tài chính mà đạt kết quả cao về năng suất, số lượng và chất lượng; làmviệc tích cực hăng hái, không sợ khó khăn gian khổ Khẩu hiệu thi đua: "Người người thiđua Ngành ngành thi đua Ngày ngày thi đua Ta nhất định thắng Địch nhất định thua"(2)

do Chủ tịch Hồ Chí Minh đề ra, với lời thơ mộc mạc giản dị đã đi vào tâm trí và biến thànhhành động cụ thể trong từng ngày, từng giờ của mỗi cán bộ, đảng viên, đoàn viên và thanhniên toàn tỉnh

Hưởng ứng cuộc vận động thi đua yêu nước do Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đề

ra, Quảng Trị cùng cả nước dấy lên một phong trào thi đua rầm rộ trên tất cả các lĩnh vực.Chẳng hạn như: Đoàn viên, thanh niên trong Ban Giao thông liên lạc kháng chiến tỉnh,mặc dù thường xuyên bị giặc Pháp càn quét, bắn phá, trụ sở bị địch đốt cháy nhiều lần vẫnnêu cao quyết tâm vượt qua khó khăn, gian khổ, ác liệt, bám và thực hiện tốt nhiệm vụchuyên môn như: Tiếp nhận, chia, chọn, đóng gói, vận chuyển mọi loại tài liệu, công văn,báo chí, hàng hóa đến tận các cơ quan của Đảng, Nhà nước từ tỉnh đến cơ sở và ngược lại;đưa đón cán bộ trong tỉnh từ chiến khu về vùng địch hậu, đưa đón cán bộ của Liên khu IV,của Trung ương từ Bắc vào, Nam ra một cách kịp thời, không để chậm trễ Ngoài ra, anh

em còn khai phá thêm hai con đường dự bị chạy song song với quốc lộ I (trên địa bànQuảng Trị) để phục vụ trong những trường hợp đường chính (đường Trường Sơn) tắc nghẽn

ở xí nghiệp in Quảng Trị, ngoài việc đi đầu trong việc gùi cõng tiếp phẩm, di chuyển cơquan, làm lán trại, in ấn và phát hành tờ Tin Quảng Trị, tờ báo Tiếng vang, đoàn viên, thanhniên ở đây còn xung phong đi khai thác nguyên vật liệu tại Huế, tại Liên khu IV, đảm bảonhiệm vụ do Tỉnh ủy, ủy ban Kháng chiến Hành chính tỉnh giao phó.Chi đoàn Thanh niên Cứu quốc ở xưởng quân giới Hùng Việt (trước đây lấy tên Đội Quyên),dưới sự lãnh đạo của Chi bộ Đảng, đã thi đua nỗ lực vượt bực, cùng với cán bộ, công nhâncủa đơn vị, tính đến cuối năm 1948, đã sửa chữa được hàng trăm khẩu súng trường, 130khẩu trung, đại liên, sản xuất được trên 200 quả bom (bom ba càng, bom cầu vòng) và mìn(làm bẳng vỏ hộp sữa bò với mảnh chai), trên một vạn quả lựu đạn (lựu đạn treo, lựu đạnchày).(1)

Trên mặt trận nông nghiệp, quán triệt quan điểm: "Trong bất cứ một cuộc chiến tranh nàongười ta vẫn phải sản xuất không có sản xuất, không có hậu phương thì không sao đánhthắng được giặc Sản xuất phải được coi là một nhiệm vụ chiến đấu, dù có lúc phải đổ máu,phải hy sinh cũng phải bảo đảm sản xuất để phục vụ cho tiền tuyến"(2) và hưởng ứngphong trào Thi đua yêu nước, hàng vạn đoàn viên, thanh niên nông dân trong tỉnh bámruộng sản xuất ở đồng bằng thuộc vùng địch tạm chiếm, nhiều chi đoàn phát động phongtrào làm đêm (cấy đêm, gặt đêm ), thay đổi giống lúa, tăng vụ " ở Vĩnh Linh, Đại hộiHuyện Đảng bộ lần thứ nhất "chủ trương phải tổ chức lực lượng để trở lại đồng bằng, thựchiện 3 bám: "Bám dân, bám đất, bám địch, vận động nhân dân trở về địa phương; đảngviên trẻ, đoàn viên, thanh niên phải trở về bám cơ sở lãnh đạo, vận động sản xuất và chiếnđấu"(3) ở Hướng Hóa, đảng viên, đoàn viên, thanh niên đi sâu đi sát cơ sở, miệng nói taylàm, cùng ăn, cùng ở, cùng hoạt động với các đồng bào dân tộc Vân Kiều, Pacô nên đã nắmđược tâm tư nguyện vọng của họ, đẩy mạnh phong trào sản xuất, xây dựng đời sống mới ởbản "Ngoài việc cần cù lao động ở nương rẫy, đoàn viên, thanh niên còn cùng các tầng lớpnhân dân các dân tộc khai thác lâm thổ sản làm hàng hóa trao đổi với nhân dân đồng bằngnhư mây, lá nón, lá tơi, măng, nấm, mật ong, trầm hương , bước đầu hình thành mạng lướilưu thông hàng hóa giữa đồng bào Thượng và đồng bào Kinh Số đồng bào Kinh từ cáchuyện đồng bằng tản cư lên ở các vùng: Trại Cá, Ly Tông, Ba Lình, A Đăng, Tà Rụt, Tu Pông,Khe Tre đã đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết các mặt hàng tiêu dùng như muối,vải, rựa cho thanh niên và lao động đồng bào các dân tộc, bằng con đường thông qua các

tụ điểm trao đổi: Trại Cá, Thác Lo, Đá Nổi, Ba Lòng, Trẩm, Cùa

Về quân sự, sau thất bại Việt Bắc, giặc Pháp ráo riết bắt thanh niên, phát triển quân ngụy.Xuân - Hè 1948, chúng đẩy mạnh càn quét, "bình định" vùng chúng tạm chiếm, lập hệthống tháp canh De Latour, thi hành chiến thuật "Cứ điểm nhỏ và đội ứng chiến nhỏ" Đi đôi

càn quét nhỏ tiến hành thường xuyên ở vùng tạm chiếm, giặc Pháp mở các cuộc tấn côngcàn quét lớn đánh vào căn cứ của ta Tháng 8-1948, chúng càn quét, đánh phá vùng HònLinh, Bơợc Lở (chiến khu Hải Đạo - Hải Lăng), với khẩu hiệu: "Đốt sạch, cướp sạch, phásạch" Bằng hệ thống đồn bốt kết hợp với càn quét, lùng sục, tuần tra, giặc Pháp đã gâycho ta nhiều khó khăn, tổn thất

"Để phát triển mạnh mẽ chiến tranh du kích, đánh phá âm mưu "bình định" của địch, Trungương chủ trương phân tán hai phần ba bộ đội chủ lực thành các đại đội độc lập về hoạtđộng ở các huyện"(1) Thực hiện chủ trương của Trung ương, căn cứ đặc điểm tình hình địaphương, "Ban chỉ huy Trung đoàn 95 xác định: các đại đội độc lập phải tiến sâu vào vùngsau lưng địch, vừa chiến đấu, vừa công tác"(2)

Vượt qua mọi khó khăn, nguy hiểm, cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh niên trong các đạiđội độc lập cùng với cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh niên ở địa phương vùng địch tạmchiếm bám đất, bám dân, cùng ăn, cùng ở, cùng làm, kiên trì giác ngộ từng người dân, gây

cơ sở, tổ chức thanh niên, dân quân du kích mật, cùng nhân dân phát triển chiến tranh dukích, xây dựng và mở rộng căn cứ du kích và khu du kích Có thể nói hết thảy đoàn viên,thanh niên chiến sĩ trẻ của các đại đội độc lập "đều dũng cảm, tận tụy, kiên trung, sẵn sàng

xả thân vì sự sống còn của phong trào, của cách mạng Nhờ vậy chỉ sau một thời gian ngắn,nhiều thôn, xã "trắng" nằm sâu trong vùng địch tạm chiếm đã trở thành các làng xã chiếnđấu Thanh niên, dân quân du kích được khôi phục Kết quả của cuộc tổng phá tề Hè - Thu

1948, cùng với kết quả hoạt động quân sự của Trung đoàn 95, phục kích đánh giao thông ởcầu Độc Mạch - Đường 9 (15-7) Những kết quả thực tế ở Quảng Trị đã minh chứng việc

"thực hiện chiến tranh cài răng lược giữa địch và ta đã thu được nhiều thành tích khả quan,

có ảnh hưởng tốt trong dân chúng".(1)

Hưởng ứng cuộc vận động thi đua ái quốc, Ty Công an Quảng Trị chủ trương xây dựng một

số thanh nữ quen biết nội thị, có nhiệm vụ quan hệ giao dịch với những người làm việctrong lực lượng an ninh ngụy để khai thác tình hình; mặt khác, lợi dụng người hồi cư, công

an các huyện cũng xây dựng được nhiều cơ sở cách mạng trong thanh niên học sinh, tiểuthương ở thị xã tỉnh lỵ Quảng Trị và thị trấn Đông Hà Lực lượng cơ sở cách mạng đang ởtuổi thanh niên này hoạt động rất dũng cảm Chẳng hạn trong tháng 7-1948, dưới sự chỉđạo của công an huyện Triệu Phong; một số thanh niên cơ sở ở thị trấn Đông Hà đã dùnglựu đạn và xăng thiêu hủy 20 trại lính ngụy, một trại lính lê dương, một kho quân trang vàmột số xe vận tải"(2)

Hội nghị dân quân du kích toàn tỉnh tại chiến khu Ba Lòng vào cuối năm 1948 có hơn 100đại biểu (đại bộ phận đang ở tuổi thanh niên) dự đã tổng kết, rút kinh nghiệm về các phongtrào diệt giặc, trừ gian, phá hội tề; phong trào phá giao thông, tiếp tế của địch, phong tràothanh niên dân quân du kích sản xuất tự túc, học tập văn hóa Trong các phong trào đó,tuổi trẻ Quảng Trị thực sự là lực lượng đi đầu, làm nòng cốt, "chiến đấu trong những điềukiện khó khăn vô cùng mà họ vẫn không lùi bước Dân chúng càng ngày càng thêm tintưởng vào Chính phủ".(1)

Tháng 1-1949, Trung ương Đảng họp Hội nghị cán bộ Trung ương lần thứ 6 Hội nghị nhậnđịnh: Giải phóng quân Trung Quốc trên đà phản công thắng lợi sẽ tiến sát biên giới, do đó,

về khách quan sẽ tạo nên thời cơ tốt cho cuộc kháng chiến Việt Nam, vì vậy ta cần nỗ lựcchuẩn bị, sẵn sàng đón lấy dịp tốt, tuyệt đối không nên bỏ lỡ cơ hội chiến lược" Hội nghịchủ trương: "Động viên mọi lực lượng tinh thần, vật chất của toàn dân vào công cuộc khángchiến, kiến quốc, giành kỳ được độc lập"

Thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương lần thứ 6, Đại hội đại biểu Đảng bộ Quảng Trị lầnthứ 3 được triệu tập tại một địa điểm ở chiến khu Ba Lòng, khai mạc vào ngày 20-3-1949.Trong phần phương hướng nhiệm vụ, Đại hội nêu rõ: "Huấn luyện và trang bị lực lượng bộđội tập trung của tỉnh, của huyện và thị xã, đủ sức đánh các trận lớn trong giai đoạn tổngphản công; ra sức củng cố, kiện toàn chính quyền cách mạng, bóp chết ngụy quyền; tổchức bao vây kinh tế địch, xây dựng nền kinh tế của ta; vừa đối phó với địch, gây lòng cămthù địch, vừa xây dựng nếp sống văn hóa mới, chú trọng bình dân học vụ và phát triểnphong trào văn nghệ quần chúng, lãnh đạo và vận động nhân dân đấu tranh với địch, giữlàng, lập làng chiến đấu "(2)

Triển khai Nghị quyết Đại hội Đảng bộ Quảng Trị lần thứ 3, Tỉnh Đoàn Thanh niên Cứu quốcQuảng Trị lúc này do đồng chí Hoàng Lữ Quang(1) làm Bí thư (thay đồng chí Lê Văn Bằng đihọc văn hóa)(2) đã mở đợt học tập tình hình, nhiệm vụ mới do Đảng đề ra Đợt học tập này

đã làm cho đoàn viên và thanh niên trong Liên đoàn Thanh niên Việt Nam tỉnh Quảng Trịhiểu rõ: "Con bài Vĩnh Thụy là con bài cuối cùng của thực dân Pháp Nó là dấu hiệu chứng

tỏ sự suy yếu và tình trạng nguy ngập của thực dân Pháp ở Việt Nam; đồng thời biểu lộ sựhoang mang, bối rối của đế quốc Mỹ trước cao trào giải phóng dân tộc đang dâng lên ởĐông - Nam châu á Để hòng gây cho tên bù nhìn một thanh thế cần thiết để thi hành chínhsách "Dùng người Việt trị người Việt", thực dân Pháp đang khua chiêng, đánh trống cổ độngcho cuộc "hồi loan" của Vĩnh Thụy Đợt học tập cũng làm cho đoàn viên, thanh niên nhận

rõ nhiệm vụ trước mắt là hăng hái tòng quân, xây dựng lực lượng bộ đội địa phương (ở tỉnhmột tiểu đoàn, ở mỗi huyện một đại đội ), đoàn viên, thanh niên luôn đi đầu trong việc đốiphó với mọi âm mưu, hành động của địch, phá hoại kinh tế địch bằng mọi cách, thanh niênnông dân phải cấy trồng nhiều lúa, màu, bông, bảo vệ mùa, cất giấu lương thực, xây dựngcác tổ đổi công để tăng gia sản xuất

Sau đợt học tập "Tình hình và nhiệm vụ", đoàn viên, thanh niên ở các cơ sở dưới sự chỉ đạocủa Ban Chấp hành Đoàn các cấp đã ra sức thi đua thực hiện những nhiệm vụ chính doĐảng đề ra trong giai đoạn mới

ở thị xã Quảng Trị, trong dịp thực dân Pháp và tay sai cổ động cho cuộc "hồi loan" của VĩnhThụy, số đoàn viên, thanh niên cơ sở ở đây đã tổ chức rải truyền đơn phản đối cuộc "hồiloan" của Vĩnh Thụy, vạch trần thực chất cái gọi là "độc lập" và "thống nhất" giả hiệu, làmcho mọi tầng lớp nhân dân hiểu được việc đưa Vĩnh Thụy về nước là "sự cố gắng chia rẽcuối cùng của giặc Pháp, hòng cứu vãn sự thất bại của chúng" Kết hợp với khẩu hiệu chốngVĩnh Thụy , đoàn viên, thanh niên học sinh, trí thức, công nhân ở thị xã đã nêu khẩu hiệuđấu tranh chống bắt thanh niên đi lính, tẩy chay hàng xa xỉ phẩm Ngày 6-6-1949, phốihợp với phong trào đấu tranh của cả nước, gần nhất là cuộc đấu tranh của nhân dân HảiLăng tẩy chay cuộc biểu tình do địch tổ chức nhằm mục đích ủng hộ và gây uy tín cho BảoĐại (Vĩnh Thụy)(1), đông đảo thanh niên và các tầng lớp nhân dân ở thị xã Quảng Trị cũngtẩy chay cuộc biểu tình cưỡng bách, phá cuộc đón tiếp Vĩnh Thụy (khi Vĩnh Thụy mới vềnước) bằng các hình thức treo băng, biểu ngữ ở dọc đường phố, rải truyền đơn khắp nơitrong thị xã với nội dung: "Đả đảo Bảo Đại!" "Phản đối trò hề Bảo Đại hồi loan" Nhân dânthị xã còn viết bản tố cáo tội ác của một số tên ngụy quyền tay sai đắc lực của thực dânPháp, dán ở nhiều nơi".(1)

Hưởng ứng "Tuần lễ rào làng", "Tuần lễ phá hoại" do Tỉnh đội Quảng Trị phát động, hàngngàn đoàn viên, thanh niên ở vùng đồng bằng thuộc các huyện Hải Lăng, Triệu Phong, GioLinh, Vĩnh Linh đã tổ chức phá hoại quốc lộ số 1, dựng vật chướng ngại cản trở việc hànhquân tiếp tế của địch, làm tê liệt giao thông vận tải của địch trong nhiều tuần lễ.Ngoài việc làm nòng cốt phá hoại quốc lộ số 9 làm tắc nghẽn giao thông địch, góp phầncùng bộ đội chủ lực bao vây Khe Sanh, tiêu diệt đồn Nguồn Rào giải phóng khu vực BắcHướng Hóa, hàng ngàn đoàn viên, thanh niên các dân tộc Vân Kiều, Pacô còn đóng góp40.000 ngày công rào 41 bản, bao vây 8 vị trí, lô cốt địch ở dọc đường 9 (thuộc địa phậnHướng Hóa)

Phong trào phá hội tề do đoàn viên, thanh niên dân quân, du kích làm nòng cốt diễn ra liêntiếp “sáu lần tổng giải tán hội tề”(2) năm 1948(3) và trở thành một cuộc tổng phá tề củanhân dân toàn tỉnh trong các vùng tạm bị địch chiếm, tiêu diệt và làm tan rã bọn bù nhìntay sai, củng cố, lập lại chính quyền cách mạng ở cơ sở vào cuối năm 1949 Thắng lợi củacông tác phá tề trừ gian cộng với sự phát triển sâu rộng của chiến tranh du kích khắp cácđịa bàn, đã làm thất bại một bước âm mưu của Pháp - Mỹ hòng bình định vùng tạm bịchiếm, vơ vét sức người sức của của nhân dân ta phục vụ cho cuộc chiến tranh xâm lượccủa chúng Thắng lợi đó đã góp phần củng cố hậu phương của ta, mở rộng các khu du kích

và căn cứ du kích, làm cho địch khiếp sợ và rút lui 5 đồn: Xuồi Muồi, Loa, Ra Lồ, Bãi Lọ, Ba

Du (Hướng Hóa), giải phóng hàng vạn thanh niên, thiếu niên, nhi đồng và các tầng lớp khác

ở tỉnh khỏi ách kìm kẹp của địch, tạo điều kiện cho ta huy động sức người, sức của vào cuộckháng chiến

Về kinh tế tài chính: Đoàn viên, thanh niên ở cơ sở nông thôn luôn hăng hái cùng với bà connông dân đẩy mạnh phong trào đổi công, ở những nơi có điều kiện thuận lợi hơn như cácvùng tiền chiến khu: Hải Đạo, Trấm, Trái, Của ở chiến khu Ba Lòng, Tỉnh Đoàn tổ chức 2giải pháp chính là: Tổ chức tập đoàn sản xuất nhằm đẩy mạnh tăng gia sản xuất tự cấp, tựtúc và phục vụ kháng chiến và chung vốn với bà con trong chiến khu chăn nuôi gà, vịt đểlấy kinh phí hoạt động Đoàn(1) Trước nhu cầu tiêu dùng ngày càng bức xúc của nhân dân,đoàn viên, thanh niên đã cùng gia đình phục hồi một số nghề thủ công như làm nón, chầmtơi, làm quạt, mộc, rèn Cuộc bao vây kinh tế, triệt đường tiếp tế của địch cũng thu đượcnhiều kết quả Khắp các ngả đường vào thị xã tỉnh lỵ, thị trấn do địch chiếm đóng đều được

bố trí các vọng gác do lực lượng thanh niên dân quân đảm nhiệm kiểm soát, không chongười đưa lương thực, thực phẩm vào bán cho địch, nghiêm trị các cá nhân tham lợi , cổđộng nhân dân tẩy chay hàng xa xỉ phẩm, hàng ngoại hóa do địch tung ra bán ở các chợ do

ta kiểm soát đều ế ẩm

Trong công tác thông tin tuyên truyền, đoàn viên, học sinh thường đóng vai trò trụ cột.Ngoài các hoạt động rầm rộ, sôi nổi ở chiến khu, các vùng tiền chiến khu , trong năm

1949, dưới sự lãnh đạo của các chi bộ Đảng, các chi đoàn Thanh niên Cứu quốc ở xãphường đã đẩy mạnh công tác võ trang tuyên truyền, xung phong vào vùng địch hậu, vạchmặt bọn tay sai bù nhìn như Vĩnh Thụy, Xuân, Hữu cho nhân dân rõ, đẩy mạnh công tácbinh, địch vận, cổ động nhân dân bao vây kinh tế địch Các đợt tuyên truyền cổ động tậptrung cao nhất vào các thời gian Chính phủ ta ban hành sắc lệnh giảm tô (7-1949), Chủ tịch

Hồ Chí Minh gởi thư kêu gọi nhân dân bán gạo khao quân (8-1949), Chính phủ ta ban hànhsắc lệnh nghĩa vụ quân sự (11-1949), trong dịp bầu cử Hội đồng Nhân dân các cấp Phong trào bình dân học vụ trong khó khăn ác liệt bị địch càn quét, đánh phá vẫn được duytrì ngay cả trong vùng bị địch tạm chiếm Đoàn viên, thanh niên học sinh là lực lượng chịutrách nhiệm tổ chức lớp học và tham gia dạy học Hội nghị tổng kết phong trào bình dânhọc vụ toàn quốc vào cuối năm 1949, huyện Triệu Phong có xã được đánh giá là nơi cóphong trào phát triển mạnh (đứng thứ 2 trong toàn quốc)

Về giáo dục phổ thông, sau một thời gian khó khăn do địch đánh phá ác liệt, các trường tiểuhọc phải tạm ngừng hoạt động Đến năm 1949, được Đảng và Chính phủ quan tâm, nhândân hết lòng ủng hộ, nhờ tinh thần cố gắng, tận tụy, hy sinh của cán bộ và giáo viên, hầuhết các huyện trong tỉnh đã mở trường, lớp phổ thông tiểu học cho con em nhân dân laođộng đến học, với quy mô khác nhau Chẳng hạn ở xã Triệu Nguyên (chiến khu Ba Lòng) cótrên 100 học sinh, ở xã Cam Lộc (Cam Lộ) có khoảng 200 học sinh Trên cơ sở đó, ĐộiThiếu niên Tiền phong của tỉnh được chính thức thành lập, thu hút đông đảo các em ở cácvùng tiền chiến khu và chiến khu vào Đội, hoạt động trong phong trào yêu nước và thamgia kháng chiến tùy theo sức lực của mình Sau khi được tin bọn cảnh sát và lính lê dươngđàn áp dã man đoàn biểu tình của học sinh, sinh viên và nhân dân Sài Gòn - Chợ Lớn vàongày 9-1-1950, lại giết hại anh Trần Văn Ơn, một thanh niên tiêu biểu cho lòng yêu nước và

ý chí đấu tranh bất khuất của học sinh, sinh viên, đoàn viên, thanh niên học sinh tỉnhQuảng Trị vô cùng căm phẫn, rầm rộ lên tiếng tố cáo cuộc tàn sát dã man của giặc Pháp Tháng 2-1950, Đại hội đại biểu Đoàn Thanh niên Cứu quốc toàn quốc lần thứ nhất đượctriệu tập tại Đại Từ (Thái Nguyên) ở tỉnh Quảng Trị, đồng chí Lê Mạnh Thái - Bí thư tỉnhĐoàn(1) (thay đồng chí Hoàng Lữ Quang đi học văn hóa tại khu IV) đã đi dự Đại hội Sau khiđánh giá sự hoạt động và trưởng thành của Đoàn trong thời gian qua, nhất là từ năm 1941đến năm 1950, Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ nhất đề ra: "nhiệm vụ trước mắt của Đoàn

là động viên, giáo dục, thống nhất lực lượng thanh niên, cổ vũ thế hệ trẻ tích cực tham gia

sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, quét sạch quân thù ra khỏi đất nước, xây dựng chế

độ dân chủ cộng hòa, góp phần vào công cuộc bảo vệ hòa bình thế giới"(1) Đại hội đãthông qua Báo cáo Chính trị và Điều lệ Đoàn Điều lệ xác định vai trò của Đoàn là: "Cánhtay và đội dự trữ của Đảng, công tác dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng"(2).Đại hội Đoàn đã bầu ra Ban Chấp hành Trung ương mới, đồng chí Nguyễn Lam được bầulàm Bí thư(3)

Trong thời gian dự Đại hội, Đoàn đại biểu Thanh niên Cứu quốc Bình-Trị-Thiên được Ban tổchức Đại hội đón tiếp ân cần chu đáo, được gặp Bác Hồ và được biểu dương: "Có một ưuđiểm rất lớn, nghĩa là trong khi giặc đánh như bão táp, các cấp lãnh đạo bình tĩnh động viên

kịp thời và mãnh liệt tinh thần hy sinh của cán bộ, đảng viên, đoàn viên, thanh niên Cũngnhờ vậy mà quân thù kinh sợ nhiều phen "(4).

Cùng trong thời gian dự Đại hội, đại diện Tỉnh Đoàn Thanh niên Cứu quốc của 3 tỉnh: ThừaThiên, Quảng Trị, Quảng Bình đã tranh thủ thời gian cùng nhau họp bàn và đi đến thốngnhất chương trình "Phối hợp hành động" với nội dung gồm 3 điểm:

Một là: Tổ chức tuyên truyền thành tích kháng chiến và kiến quốc của Đoàn Thanh niên Cứuquốc thuộc 3 tỉnh trong thanh niên và nhân dân mỗi tỉnh, kịp thời động viên thanh niên:

“nêu cao tinh thần tích cực đấu tranh chống thực dân xâm lược để giải phóng dân tộc vàkiến thiết quốc gia”

Hai là: Giúp nhau mở các lớp bồi dưỡng, đào tạo cán bộ thanh thiếu nhi Tỉnh Đoàn này mởlớp thì báo cho hai Tỉnh Đoàn kia biết để gởi cán bộ đến học Trong thời gian học tập, họcviên được miễn phí tiền ăn và thuốc chữa bệnh

Ba là: Mỗi khi Tỉnh Đoàn này tổ chức liên hoan văn nghệ trong thanh niên thì mời đại biểuĐoàn Thanh niên Cứu quốc của hai tỉnh kia đến dự và ngược lại"(1) Đồng chí Lê Mạnh Tháiđại diện Tỉnh Đoàn Thanh niên Quảng Trị, đồng chí Nguyễn Thược đại diện Tỉnh Đoàn Thanhniên Quảng Bình, đồng chí Lê Quang Vinh đại diện Tỉnh Đoàn Thanh niên Thừa Thiên đã kývào bản Phối hợp hành động(2)

Tiếp theo sau Đại hội Đoàn toàn quốc là Đại hội đại biểu Liên đoàn Thanh niên Việt Nam lầnthứ nhất Đại hội vô cùng phấn khởi và vinh dự được Bác Hồ kính yêu đến thăm Bác Hồ âncần dặn dò thanh niên cả nước đoàn kết, tích cực đóng góp sức lực của tuổi trẻ vào côngcuộc kháng chiến cứu nước và luôn luôn chăm sóc thiếu niên, nhi đồng Đại hội đã bầu ra Ban Chấp hành Liên đoàn Thanh niên Việt Nam và suy tôn đồng chíNguyễn Chí Thanh, người chiến sĩ cách mạng trẻ tuổi đã có công giữ vững cơ sở khángchiến của Bình-Trị-Thiên trong giờ phút nghiêm trọng của những ngày đầu kháng chiến làmlãnh tụ phong trào thanh niên Việt Nam"(1)

Sau khi trở về địa phương, đoàn đại biểu của thanh niên Quảng Trị đã tổ chức tuyên truyềnphổ biến Nghị quyết và các đề án công tác do Đại hội Đoàn toàn quốc thông qua đến vớicác cấp bộ Đoàn trong tỉnh; đồng thời khẩn trương chuẩn bị Đại hội Đoàn toàn tỉnh lần thứ3

Tháng 11 năm 1950, Đại hội Đoàn Thanh niên Cứu quốc tỉnh Quảng Trị được tổ chức tại ĐáĐứng (Tây Triệu Phong)(2) có hơn 100 đại biểu đại diện cho các Huyện Đoàn, Thị Đoàn vàchi đoàn các cơ quan cấp tỉnh, các đơn vị lực lượng vũ trang trong tỉnh dự Đại hội đã đánhgiá các mặt hoạt động của Đoàn và phong trào thanh, thiếu nhi trong tỉnh thời gian qua, rút

ra ưu, khuyết điểm, kinh nghiệm trong chỉ đạo Về nhiệm vụ sắp tới, sau khi quán triệtNghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ IV, Nghị quyết Đoàn toàn quốc lần thứ I, Đại hộiĐoàn toàn tỉnh lần thứ II xác định: “Lúc này hơn lúc nào hết, Đoàn phải giáo dục, động viênđoàn viên, thanh niên trong tỉnh tiếp tục tòng quân phục vụ kháng chiến, luyện tập quân

sự, tham gia du kích chiến tranh, thi đua giết giặc lập công, chống giặc bắt thanh niên đilính, đẩy mạnh tăng gia sản xuất, làm nghĩa vụ nuôi quân, tiếp tế cho bộ đội, đẩy mạnhphong trào văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao, gây không khí vui tươi lành mạnh trongtuổi trẻ Ra sức bồi dưỡng, hướng dẫn thanh thiếu nhi học tập chính trị, quân sự, văn hóa đểtrở thành đoàn viên tiêu biểu, thiếu nhi tiêu biểu tham gia kháng chiến Trên cơ sở đó, xâydựng Đoàn Thanh niên Cứu quốc tỉnh đúng với tính chất là tổ chức thanh niên trung kiêngần Đảng, lập Liên đoàn Thanh niên Việt Nam cấp tỉnh, cấp huyện ”Đại hội đã bầu Ban Chấp hành Tỉnh Đoàn Thanh niên Cứu quốc tỉnh Quảng Trị gồm 15 đồngchí, đồng chí Lê Mạnh Thái được bầu làm Bí thư Tỉnh Đoàn(1) Ban Thường vụ Tỉnh Đoàngồm các đồng chí Phan Thăng, Trương Văn Kiếm, Ngô Văn Nhã, Nguyễn Xuân Hàn, đồng chíNguyễn Thị Thanh Thiểu được phân công phụ trách nữ thanh niên và thiếu nhi.Sau Đại hội, Ban Chấp hành Đoàn các cấp bắt tay ngay vào việc triển khai Nghị quyết Đạihội Cùng thời gian này, toàn Đoàn mở đợt sinh hoạt học tập: Lời kêu gọi của Đại hội Đảng

bộ Quảng Trị lần thứ IV gởi toàn thể đảng viên, đoàn viên, thanh niên trong tỉnh.Qua đợt sinh hoạt chính trị, đoàn viên, thanh niên toàn tỉnh thấy rõ: Sau hơn bốn năm chiếnđấu anh dũng, lực lượng kháng chiến của ta mạnh hẳn lên Cuộc kháng chiến của nhân dân

và tuổi trẻ Việt Nam chống thực dân Pháp và can thiệp Mỹ xâm lược ngày càng được đôngđảo nhân dân tiến bộ trên thế giới đồng tình và ủng hộ Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa