Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tả

Sáng kiến kinh nghiệm, SKKN Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tảSáng kiến kinh nghiệm, SKKN Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tảSáng kiến kinh nghiệm, SKKN Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tảSáng kiến kinh nghiệm, SKKN Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tảSáng kiến kinh nghiệm, SKKN Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tảSáng kiến kinh nghiệm, SKKN Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tảSáng kiến kinh nghiệm, SKKN Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tảSáng kiến kinh nghiệm, SKKN Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tảSáng kiến kinh nghiệm, SKKN Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tảSáng kiến kinh nghiệm, SKKN Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tả

Như chúng ta đã biết, mục tiêu của môn Tiếng Việt ở trường Tiểu học là

“Hình thành và phát triển ở học sinh các kỹ năng sử dụng tiếng Việt để học tập

và giao tiếp trong các môi trường hoạt động của lứa tuổi Thông qua việc dạyhọc Tiếng Việt, góp phần rèn luyện các thao tác tư duy Cung cấp cho học sinhnhững kiến thức sơ giản về tiếng Việt; về tự nhiên, xã hội và con người; về vănhóa, văn học của Việt Nam và nước ngoài Bồi dưỡng tình yêu tiếng Việt vàhình thành thói quen giữ gìn sự trong sáng, giàu đẹp của tiếng Việt, góp phầnhình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa cho học sinh” Nằm trong môn Tiếng Việt, phân môn Tập làm văn không chỉ dừng lại ởmức độ dạy học sinh biết nói, viết đủ câu, diễn đạt trọn ý trong giao tiếp DạyTập làm văn không phải chỉ giúp học sinh biết cách thức hình thành bài tập làmvăn, tạo lập được văn bản mà còn phải tiếp tục bồi dưỡng tâm hồn, phát triểnnăng lực tư duy cho các em

Thực tế giảng dạy, dạy cho học sinh biết làm tập làm văn là rất khó, việc bồidưỡng để các em có được kỹ năng viết các bài văn đúng và hay ở các thể loạinói chung và văn miêu tả nói riêng là việc không đơn giản Bởi những sản phẩmcủa phân môn Tập làm văn là những bài viết, bài nói thể hiện năng lực của từng

cá nhân học sinh Thế nhưng ở học sinh Tiểu học, khả năng diễn đạt của các emcòn nhiều hạn chế, chưa biết chọn lọc từ ngữ cho bài viết của mình, hầu như các

em nghĩ thế nào thì viết thế ấy làm cho hiệu quả bài viết chưa cao Mặt khác, đểthực hiện được mục tiêu là xây dựng các văn bản (nói và viết), học sinh phải huyđộng tất cả kiến thức mà các em đã tiếp thu được qua việc học tập ở phân mônTập đọc, Chính tả, Luyện từ và câu, Kể chuyện… Trong khi vốn sống của các

em chưa nhiều, vốn từ chưa phong phú Vậy để đạt được các yêu cầu trên thìviệc rèn kỹ năng viết văn miêu tả cho học sinh là điều hết sức cần thiết Điều đóđặt ra cho giáo viên tiểu học – những người trực tiếp giảng dạy trong đó có bảnthân tôi là phải thường xuyên nghiên cứu, tìm tòi các giải pháp nhằm nâng caohiệu quả dạy học làm văn miêu tả cho học sinh

Qua thực tế giảng dạy, dự giờ đồng nghiệp ở trường Tiểu học QuyếtThắng hiện nay việc dạy môn Tập làm văn có nhiều hạn chế và chưa đạt kết quảnhư mong muốn Là một giáo viên được phân công giảng dạy lớp 4, đặc biệttrong giai đoạn hiện nay hưởng ứng việc đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạyhọc phân môn Tập làm văn theo hướng tiếp cận Chương trình giáo dục phổthông 2018 theo định hướng phát triển năng lực học sinh tiểu học

Để khắc phục những hạn chế trong việc dạy Tập làm văn ở Tiểu học, gópphần nâng cao chất lượng dạy học trong nhà trường, tôi đã chọn nghiên cứu đề

tài “ Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tả” làm đề

tài nghiên cứu với hi vọng góp phần nâng cao trình độ của bản thân, nâng caochất lượng dạy - học văn miêu tả ở lớp 4 Qua đây, tôi mong muốn nhận đượcnhiều ý kiến trao đổi của đồng nghiệp để đề tài thực sự có giá trị trong dạy - họcTập làm văn lớp 4

2 Mục đích nghiên cứu:

Đề xuất một số giải pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tả Từ đó

giúp học sinh tích lũy vốn từ ngữ, vốn hiểu biết, viết được bài văn hay chân thựcgiàu cảm xúc và có tính sáng tạo Giáo dục các em tình yêu quê hương, đấtnước Bản thân cũng rút ra những kết luận sư phạm ứng dụng vào việc dạy đặtcâu, viết văn trong phân môn Tập làm văn nói riêng và các môn học khác nóichung Cải tiến các phương pháp, hình thức dạy học nhằm nâng cao chất lượngdạy và học

3 Thời gian, địa điểm:

Từ tháng 9 năm 2021 đến tháng 4 năm 2022 tại lớp 4C trường TH QuyếtThắng – Phường Mạo Khê – TX Đông Triều – Tỉnh Quảng Ninh

4 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu:

Nghiên cứu, tìm hiểu những biện pháp nhằm góp phần nâng cao chất

lượng giúp học sinh viết tốt bài văn miêu tả Cụ thể là: “ Một số biện pháp giúp

học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tả” Đề tài này được nghiên cứu và áp

dụng tại khối lớp 4, cụ thể là lớp 4C trường tiểu học Quyết Thắng

5 Đóng góp mới về mặt thực tiễn:

- Thực hiện đề tài này, học sinh biết cách viết bài văn miêu tả Tôi thấy

các em đã có sự thay đổi, tiến bộ rõ rệt trong cách cảm thụ và viết văn Sau 1năm nghiên cứu và áp dụng đã hình thành được cho mình kĩ năng khi viết bàivăn miêu tả Các em không còn thụ động, khuôn mẫu trong việc miêu tả Các

em đã biết trình bày bố cục của một bài văn tả miêu tả, biết sắp xếp ý, lựa chọn

đặc điểm tiêu biểu và dùng từ ngữ chuẩn xác trong quá trình diễn đạt

- Từ những việc cảm nhận những nét đẹp những thú vị của mỗi dạng bàitrong văn miêu tả giúp cho học sinh gần gũi với thiên nhiên con vật, sự vật từ đógiáo dục kỹ năng sống cho học sinh thông qua từng bài học

II PHẦN NỘI DUNG Chương 1: Tổng quan

1 Cơ sở lý luận:

Tập làm văn là phân môn trong chương trình Tiếng Việt của bậc Tiểu học,đây là một phân môn mang tính chất thực hành tổng hợp Chính những văn bảnnói viết các em có được từ phân môn Tập làm văn theo các nghi thức lời nói,thuyết trình đã thể hiện những hiểu biết thực tế, những kĩ năng sử dụng TiếngViệt mà các em đã được học ở phân môn Tập làm văn Các kiểu bài miêu tảđược học nhiều nhất, nó giúp cho học sinh tái hiện lại cuộc sống con người,phong cách thiên nhiên hiện lên như một bức tranh nhiều màu sắc Nó giúp các

em có tâm hồn văn học, có tình yêu quê hương đất nước và cuộc sống conngười

Chất lượng Tập làm văn là chất lượng của cảm thụ văn học, của các kĩnăng nghe, nói, đọc, viết Cho nên, thầy và trò phải soạn giảng và học tập tíchcực, nghiêm túc, hiệu quả, mới mong nâng cao một cách bền vững chất lượngmôn Tiếng Việt ở lớp cuối cấp Tiểu học.Dạy Tập làm văn lớp 4 phải đảm bảomục tiêu yêu cầu cần đạt về kiến thức, kĩ năng của Chương trình giáo dục phổthông cấp Tiểu học theo Chuẩn kiến thức, kĩ năng của từng môn học và phù hợptrình độ của từng học sinh trong lớp

Như chúng ta đã biết, văn miêu tả là thể loại văn dùng lời nói có hình ảnh

và cảm xúc cho người đọc, người nghe hình dung một cách rõ nét, cụ thể người,vật, cảnh vật, sự việc như nó vốn có trong đời sống Qua đó người ta gửi gắmnhững suy nghĩ, cảm xúc và tình yêu thương của mình với những gì mà mìnhmiêu tả Tuy nhiên thực tế hiện nay, việc dạy môn Tiếng Việt nói chung và phânmôn Tập làm văn nói riêng còn có rất nhiều hạn chế và chưa đạt kết quả nhưmong muốn Lý do này là do nhiều nguyên nhân trong đó đa số giáo viên chưađịnh hình được phương pháp giảng dạy cũng như trình tự tiến hành dạy một bàitập làm văn như thế nào cho phù hợp với mục đích và nội dung của bài đặt ra.Mặt khác học sinh tiểu học là đối tượng mà năng lực tư duy còn hạn chế, kỹnăng sử dụng ngôn ngữ của các em chưa cao

Muốn dạy học sinh làm văn miêu tả đạt yêu cầu thì giáo viên phải hiểuthế nào là văn miêu tả, đặc điểm thể loại văn miêu tả, biết yếu tố nào là quantrọng và cần thiết để giúp học sinh làm được bài văn miêu tả sinh động thôngqua quan sát đối tượng miêu tả

2 Cơ sở thực tiễn

Qua thời gian giảng dạy ở khối lớp 4, tôi nhận thấy việc dạy và học phânmôn Tập làm văn - đặc biệt là văn miêu tả có một số khó khăn nhất định đó là:

- Do đặc điểm tâm lí, học sinh tiểu học còn ham chơi, khả năng tập trungchú ý quan sát chưa tinh tế, năng lực sử dụng ngôn ngữ chưa phát triển tốt, dẫnđến khi viết văn miêu tả, học sinh còn thiếu vốn hiểu biết về đối tượng miêu tả,

…hoặc không biết cách diễn đạt điều muốn tả

- Đa số học sinh tỏ ra lúng túng khi làm bài, đa số các em nghiêng về kểnhiều hơn tả

- Vốn hiểu biết về thực tế cũng như vốn từ ngữ của các em còn hạn chế.Các em chưa có kĩ năng dùng từ đặt câu cho chính xác, chưa biết sắp xếp các ýsao cho đúng trình tự miêu tả Chưa biết cách chuyển ý giữa các đoạn, làm chocác đoạn văn trong một bài văn rời rạc, chưa có sự liên kết tốt Chưa bộc lộ cảmxúc của mình qua bài viết

- Một số em có năng lực học tập tốt thì đa số bài viết của các em bó hẹpvào khuôn khổ của những bài văn mẫu; Tuy nhiên những từ ngữ, hình ảnh trongbài văn mẫu không phù hợp với thực tế mà mang tính sáo rỗng, cứng nhắc

Bản thân đúc kết kinh nghiệm qua quá trình giảng dạy kết hợp với đổimới phương pháp dạy trong mỗi bài học tạo điều kiện giúp học sinh khai tháckiến thức, giúp các em hiểu sâu hơn và làm tốt bài văn miêu tả Để làm đượcđiều đó thì người giáo viên cần tạo được cho học sinh một vốn từ, vốn sốngphong phú và đa dạng Bên cạnh đó cũng phải giúp các em sử dụng từ ngữ mộtcách chính xác, phù hợp với hoàn cảnh Do đó với cương vị là một giáo viênchủ nhiệm, bản thân tôi luôn cố gắng dạy tốt và bám sát chương trình TiếngViệt (như Tập đọc, Kể chuyện, Chính tả, Luyện từ và câu) Đặc biệt là ở phânmôn Tập làm văn, từng tiết học tôi giúp học sinh nắm chắc bố cục, cách tiếnhành viết đoạn văn, bài văn từ đó giúp các em mở rộng vốn sống, rèn luyện tưduy logíc, tư duy trừu tượng, bồi dưỡng tâm hồn, cảm xúc thẩm mĩ, hình thànhnhân cách cho học sinh Đó chính là lí do và mục đích mà tôi lựa chọn đề tài:

“Một số biện pháp giúp học sinh lớp 4 viết tốt bài văn miêu tả” Đây là kinhnghiệm mà tôi rút ra trong quá trình giảng dạy

Chương 2: Nội dung vấn đề nghiên cứu

- Nhà trường luôn tạo mọi điều kiện cho giáo viên yên tâm công tác

- Đồ dùng, thiết bị dạy học đã đáp ứng đầy đủ cho việc dạy và học Giáoviên được tập huấn về sử dụng các phương tiện dạy học hiện đại như:ƯDCNTT, Phòng học thông minh

- Tài liệu phục vụ cho giáo viên giảng dạy có đủ như: SGK, sách thamkhảo, sách hướng dẫn, vở bài tập.

- Học sinh có đầy đủ SGK, sách tham khảo, vở bài tập

- Đội ngũ giáo viên trẻ, yêu nghề, nhiệt tình, có năng lực sư phạm

- Về phía học sinh các em đã biết cách lĩnh hội và luyện tập thực hành dưới

sự hướng dẫn của giáo viên

- Được sự quan tâm của phụ huynh học sinh cũng góp phần nâng cao chấtlượng môn học nói riêng và môn Tiếng Việt nói chung

- Các em học sinh đều được học 2 buổi/ngày Từ đó giúp các em có khảnăng sử dụng thành thạo các bài tập thực hành và áp dụng linh hoạt vào các mônhọc khác ở trong lớp

* Khó khăn

- Một số ít giáo viên chưa bắt kịp phương pháp dạy học mới để kích thíchtính tò mò, gợi mở để học sinh có sự sáng tạo tìm tòi, lựa chọn những từ ngữsinh động

- Đôi khi trong quá trình dạy giáo viên còn thiếu sự kết hợp giữa bài đọc,liên hệ giữa tiết dạy phân môn tập làm văn với các môn học khác

- Các em còn sử dụng lẫn lộn văn bản nói và viết vốn từ còn hạn chế, chưa

có thói quen ham thích đọc sách để trao dồi cách diễn đạt ý và cách hành vănlưu loát

- Vốn từ của học sinh: Các em đọc sách tham khảo còn hạn chế dẫn đếnvốn từ nghèo nàn Học sinh dùng từ đặt câu chưa hay, chưa biết lựa chọn từ ngữthích hợp, chưa biết đưa những hình ảnh so sánh, nhân hóa vào bài văn, chưabiết sắp xếp ý văn, thiếu hình ảnh so sánh, nhân hóa Trình bày bố cục bài văncòn lộn xộn, chưa đầy đủ

- Trong thời gian dịch bệnh Covid 19 kéo dài học sinh ở nhà học trựctuyến cũng phần nào hạn chế về sự tiếp thu bài, lĩnh hội kiến thức của học sinh.Nhiều em thiếu tập trung chưa quen với việc học trực tuyến, có phụ huynh mảicông việc chưa dành thời gian đôn đốc, nhắc nhở con em học tập

* Khảo sát

Trong năm học 2021 - 2022, tôi áp dụng thử nghiệm sáng kiến vào giảngdạy lớp 4C Sau khi học xong tuần 5, tôi ra đưa ra một đề văn để khảo sát chấtlượng học sinh lớp 4C (lớp thực nghiệm) và lớp 4D (lớp đối chứng) để kiểm tramức độ nắm kiến thức nhằm phát triển năng lực của học sinh

Đề bài: Em hãy tả một đồ dùng học tập mà em thích.

Và kết quả thu được cụ thể như sau:

Tuần 5

Bài văn có đủ cấu trúc, đủ nội dung, có

ý hay.

Bài văn có

đủ cấu trúc,

đủ nội dung, chưa có ý sáng tạo.

Bài văn có đủ cấu trúc, nội dung còn sơ sài, sắp xếp ý còn lộn xộn.

Bài văn chưa đúng cấu trúc, nội dung còn thiếu

Qua khảo sát tôi nhận thấy: Kết quả đạt được còn chưa cao, các văn

khô khan, đơn điệu, thiếu hình ảnh Các em cũng chưa biết vận dụng cách khaithác và sử dụng từ ngữ một cách độc đáo, sáng tạo để diễn tả những điều đãquan sát được, chưa biết cách thể hiện những cảm xúc, suy nghĩ của mình trướcmột sự vật, hiện tượng Vì thế câu văn thiếu sinh động và không giàu hình ảnh

2 Các giải pháp

Xuất phát từ thực trạng trên, tôi đã mạnh dạn đưa ra một số biện pháp tiếnhành trên cơ sở các phương pháp đặc trưng của phân môn nhằm nâng cao chấtlượng dạy học sinh lớp 4 viết văn miêu tả mà tôi đã áp dụng có hiệu quả Cụ thểnhư sau:

Biện pháp 1: Nắm vững yêu cầu, nội dung từng tiết dạy của dạng văn miêu tả.

Trước hết người giáo viên phải hiểu giúp học sinh hiểu: Văn miêu tả là

loại văn giúp người đọc, người nghe hình dung những đặc điểm, tính chất nổibật của một sự vật, sự việc, con người, phong cảnh… làm cho đối tượng miêu tảnhư hiện lên trước mắt người đọc, người nghe

Chương trình Tập làm văn lớp 4 gồm 68 tiết, trong đó văn miêu tả chiếm

38 tiết gồm các mảng kiến thức sau:

- Thế nào là miêu tả?

- Quan sát để miêu tả cho sinh động

- Trình tự miêu tả (Người, cảnh, đồ vật, con vật, cây cối )

- Cấu tạo đoạn, bài văn miêu tả (Người, cảnh, đồ vật, con vật, cây cối)Các kiến thức trên được cụ thể hóa thành hai loại bài Đó là: loại bài hìnhthành kiến thức và loại bài luyện tập thực hành

- Dạy bài lí thuyết: các bài học làm văn miêu tả và biên bản đều có cấu tạo gồm

ba phần: Nhận xét, Ghi nhớ, Luyện tập

- Hướng dẫn thực hành: các bài hướng dẫn thực hành thường gồm 2-3 bài tập

nhỏ hoặc một đề bài tập làm văn kèm theo gợi luyện tập theo hai hình thức nói

và viết

Giáo viên hướng dẫn học sinh đọc, phân tích để hiểu và thấy được nghệthuật quan sát và miêu tả, đồng thời thấy được cách chọn lọc chi tiết, cách sửdụng những hình ảnh đẹp trong bài văn miêu tả

Ví dụ:

a, Đối với bài văn miêu tả đồ vật:

Có thể quan sát đồ vật từ trên xuống dưới, từ ngoài vào trong hay từ trong

ra ngoài,… Để giúp học sinh biết cách quan sát, giáo viên cần có đồ vật cụ thểhoặc đồ vật trong tranh để hướng dẫn

Ví dụ 1: Bài “Cấu tạo bài văn miêu tả đồ vật” - Sách TV4 tập 1 trang 143.

- Cho học sinh đọc bài văn “Cái cối tân”.

- Ngoài việc khai thác bài theo các câu hỏi được gợi ý trong sách giáokhoa

Giáo viên hướng dẫn học sinh phân tích thêm bài văn bằng các câu hỏi như:

+ Tác giả tả những sự vật gì?

+ Tác giả quan sát sự vật bằng những giác quan nào?

+ Tìm một chi tiết thể hiện sự quan sát tinh tế của tác giả.…

- Sau khi tìm hiểu xong bài văn, giáo viên cần nhấn mạnh cho họcsinh thấy nghệ thuật quan sát và chọn lọc chi tiết tả cảnh của tác giả bài văn

* Đối với Phần luyện tập “Tả cái trống trường”- sách Tiếng Việt 4 tập 1 trang

145 Sau khi học sinh thực hiện xong yêu cầu của sách giáo khoa

- Giáo viên yêu cầu học sinh phân tích để thấy được những hình ảnh đẹptrong mỗi bài văn

- Cách tiến hành:

+ Cho học sinh đọc bài văn

+ Giáo viên giới thiệu hình ảnh về cái trống trường cho học sinh quan sát.+ Cho học sinh nêu ý kiến về hình ảnh mà các em thích trong bài văn?

Có thể yêu cầu các em nêu lí do vì sao mình thích hình ảnh đó

+ Sau cùng, giáo viên chốt lại các hình ảnh đẹp ở bài văn và hướng chohọc sinh nên đưa các hình ảnh đẹp vào bài văn miêu tả

Ví dụ 2: Với đề bài “Tả cái cặp sách” có thể dùng hệ thống câu hỏi và

sắp xếp các chi tiết theo trình tự sau:

b, Đối với bài văn miêu tả cây cối: Có hai cách quan sát

Quan sát đặc điểm về hình dáng của cây, các bộ phận của cây hoặc quansát theo từng thời kỳ phát triển của cây

Ví dụ: Với đề bài “Tả cây có bóng mát” có thể dùng hệ thống câu hỏi và sắp

xếp các chi tiết theo trình tự sau:

– Em hãy nêu các bộ phân của cây?

– Thân cây thế nào?

– Gốc cây ra sao?

– Nêu đặc điểm của cành cây? Của tán lá? hình dáng của lá?

– Cây có hoa không? Hãy nêu hình dáng màu sắc của hoa?

– Hãy nêu ích lợi của cây?

– Những hoạt động có liên quan đến cây ?

Đối với quan sát cây học sinh cũng cần sử dụng các giác quan như: thịgiác (quan sát dáng cây, thân cây, cành cây, tán lá,…), thính giác( nghe tiếng gióthổi, lá rơi, chim hót,…), xúc giác(sờ vào thân cây thấy nhám,…), nếu cây cóhoa, quả cần sử dụng khứu giác(ngửi mùi hương của hoa, quả,…), vị giác(nếm

vị ngọt hay chua của quả,…)

c, Đối với bài văn miêu tả con vật:

Ngoài việc miêu tả hình dáng của con vật học sinh cần phải quan sát hoạtđộng, thói quen của con vật định tả

Ví dụ: Với đề bài “Tả con gà trống nhà em” có thể dùng hệ thống câu hỏi và

sắp xếp các chi tiết theo trình tự sau:

* Tả hình dáng:

– Gà thuộc giống gà gì? Khoảng mấy ki- lô- gam?

– Con gà trống có những bộ phận nào? ( đầu, mình, chân, đuôi,…)

– Đầu gà có những bộ phận nhỏ nào? (mào, mắt, mỏ,…) các bộ phận ấy

có màu sắc và hình dáng ra sao?…

– Mình gà to chừng nào? Cánh gà có gì đặc biệt?

– Đuôi gà thế nào? ( hơi cong và có nhiều màu sắc như 7 sắc cầu vồng…)– Chân gà có đặc điểm gì? (chỉ có 4 ngón và một cái cựa rất sắc…)

– Móng vuốt gà dùng để làm gì?

* Tả hoạt động, thói quen của gà:

– Gà trống thường có những hoạt động nào? (Vỗ cánh… gáy, tranh ăn với

Biện pháp 2: Hướng dẫn học sinh cách quan sát đối tượng miêu tả.

* Xác định đối tượng miêu tả - quan sát đối tượng miêu tả:

Giáo viên cần yêu cầu học sinh có sự chuẩn bị bài trước khi đến lớpgiáo viên cần hướng dẫn cho học sinh cách quan sát, nhắc các em quan sát kĩ

sự vật định tả trước khi vào học bài mới

Trong văn miêu tả, quan sát có một vai trò rất quan trọng Khi quan sátkhông chỉ sử dụng mắt nhìn mà còn phải dùng tất cả các giác quan: xúc giác,thính giác, vị giác, Nếu không có quan sát thì vốn hiểu biết và trí tưởng tượngcủa học sinh rất khó phát triển Văn miêu tả gắn chặt với tâm hồn, cũng như với

óc quan sát tinh tế của con người Chính những kết quả quan sát đã đem lại chohọc sinh những cảm nhận về sự vật hiện tượng cần miêu tả Chẳng hạn, nếuhọc sinh chưa từng nhìn thấy cây bàng thì học sinh sẽ không thể miêu tả về câybàng và cũng không có ấn tượng hay nhận thức gì về cây bàng

Khi dạy học sinh quan sát, giáo viên cần nhấn mạnh rằng bất kì sự tưởngtượng dù phong phú đến đâu cũng đều bắt nguồn từ thực tế, gắn với đời sốngthực tế Và muốn có sự hiểu biết thực tế thì cần phải quan sát Những câu văn,bài văn miêu tả hay, có hồn và sinh động là những câu văn, bài văn của ngườibiết quan sát, có tài quan sát và chịu khó quan sát Chỉ cần chúng ta chịu khóquan sát, chúng ta sẽ có thể thấy được rất nhiều điều trong cuộc sống mà các

em chưa bao giờ thấy hoặc chưa bao giờ để ý thấy Mỗi một nhà văn muốn viếtđược những bài văn miêu tả hay cần phải có sự quan sát trải nghiệm thực tế thìmới có thể viết được lên những câu văn hay, sinh động mà mỗi khi đọc, ngườiđọc dường như tưởng tượng ra được cả sự vật đó Từ những hiểu biết về quansát như vậy, khi dạy học sinh về văn miêu tả, giáo viên cần dạy các em cáchquan sát

* Quan sát phải gắn liền với so sánh và tưởng tượng.

Tưởng tượng có vai trò tích cực trong cuộc sống Tưởng tượng tạo nênnhững hình ảnh rực rỡ, phản ánh rõ ước mơ, lí tưởng của con người Đối vớivăn miêu tả, tưởng tượng có vai trò đặc biệt quan trọng Nhờ có tưởng tượng

mà tất cả những hình ảnh, màu sắc, âm thanh đều có thể được tái hiện trước

mắt chúng ta Tất cả những chi tiết đặc trưng nhất của sự vật trong thực tếkhông phải lúc nào cũng bộc lộ, nhưng nhờ có tưởng tượng mà sự vật mới hiện

ra với những nét đặc trưng của nó

Văn miêu tả nhằm giúp người đọc hình dung ra sự vật, sự việc một cáchsinh động, cụ thể Vì thế, khi viết văn, người ta thường dùng liên tưởng, sosánh Nhờ có liên tưởng, so sánh mà văn miêu tả khơi gợi được trí tưởng tượng,

óc sáng tạo của người đọc

Do đó, khi hướng dẫn học sinh quan sát, giáo viên cần hướng dẫn họcsinh phát hiện ra những nét giống nhau giữa các sự vật hiện tượng Hay nóicách khác, khi quan sát, học sinh phải hình dung được trong đầu xem hình ảnhmình vừa quan sát được giống với những hình ảnh nào mà mình đã biết

Ví dụ: Khi hướng dẫn học sinh quan sát con vật mà em yêu thích, giáoviên có thể đặt ra hệ thống câu hỏi giúp học sinh liên tưởng và so sánh:

+ Khi nhìn từ xa trông con mèo như thế nào? Hình dáng ra sao? Có bộlông màu gì? Có những bộ phận gì?

+ Khi chú mèo di chuyển trông như thế nào? Nhìn con mèo liên tưởngđến hình ảnh gì? Màu sắc của các bộ phân trên co thể con mèo như thế nào?Con mèo có gì nổi bật?

Với hệ thống câu hỏi như trên, học sinh không những viết ra những điềumình quan sát được mà còn có thể viết ra những câu văn giàu hình ảnh Ngoài

ra, giáo viên còn có thể đọc cho học sinh nghe những đoạn văn, đoạn thơ cónhiều hình ảnh so sánh và liên tưởng hay

Khi dạy văn miêu tả cho học sinh, giáo viên cần chú ý hướng dẫn các em

sử dụng các hình ảnh so sánh, nhân hóa Muốn được như vậy, giáo viên phảihướng dẫn các em quan sát thật kĩ những sự vật mà mình muốn miêu tả từ đócác em có sự so sánh, liên tưởng xem các hình ảnh đó giống với cái gì để viếtđược những câu văn hay và sinh động

Dưới đây là một đoạn văn mà học sinh đã quan sát, miêu tả rất kĩ về câyphượng Trong đoạn văn này, em đã biết sử dụng những hình ảnh so sánh,nhân hóa rất sinh động và gợi cảm

Trong sân trường em trồng rất nhiều loại cây nhưng em vẫn thích nhất

là cây phượng.

Không biết cây phượng này trồng bao lâu rồi nhưng từ khi em bước vào lớp một đã nhìn thấy Thân to mấy người ôm không xuể, vỏ cây màu nâu xám Lên cao, thân cây chĩa ra nhiều nhánh lớn Lá phượng xanh tươi, mượt

mà Mỗi ngọn lá rộng bằng trang vở, gồm nhiều chiếc lá nhỏ xíu mọc đối nhau Gân lá cứng màu xanh nhạt, chìa từng cặp cũng đối nhau đều đặn hai bên cuống lá to chạy dài đến gần ngọn lá rủ xuống mềm mại.

Hoa phượng có năm cánh mọc từng chùm, khi nở, hoa phượng xòe ra như bướm, bốn cánh màu đỏ, cánh kia trắng ngà điểm nhiều chấm đỏ dày và cứng hơn Nhị hoa thì vươn dài, đầu to, mang túi phấn hơi cong.

Mùa hè đến những chùm hoa phượng nở rộ đỏ rực cả một vùng Đây là hình ảnh đọng lại trong tâm tưởng em mỗi khi những chú ve sầu bắt đầu râm ran vì nó gần gũi và gắn bó nhất với nhiều kỉ niệm của tuổi học trò.

Có thể nói liên tưởng và tưởng tượng có vai trò đặc biệt quan trong trong khiviết văn miêu tả Giáo viên phải giúp học sinh hiểu rằng tưởng tượng phải dựatrên thực tế, không có nghĩa là nghĩ vu vơ và không có cơ sở thực tế Để họcsinh biết cách liên tưởng đúng, giáo viên phải giúp học sinh tập quan sát, tìmhiểu thực tế một cách có ý thức, có thói quen, có phương pháp Từ đó các emmới có nền tảng và có cơ sở để tưởng tượng đúng

Vì thế, giáo viên nên hướng cho học sinh biết quan sát theo cách quansát tìm hiểu khoa học có mục đích khác nhau

+ Mục đích quan sát khoa học là tìm ra công cụ cấu tạo của sự vật, đặcđiểm tính chất nổi bật của sự vật đó

+ Quan sát văn học tìm ra màu sắc, âm thanh hình ảnh tiêu biểu và cảmxúc của người đối với sự vật

* Quan sát bằng nhiều giác quan

- Quan sát bằng mắt nhận ra màu sắc, hình khối, sự vật

- Quan sát bằng tai nhận ra âm thanh, nhịp điệu, gợi cảm xúc

- Quan sát bằng mũi nhận ra những mùi vị tác động đến tình cảm

- Quan sát bằng vị giác và xúc giác, quan sát cảm nhận…

Nhờ cách quan sát này mà các em ghi nhận được nhiều ý, giúp bài văn đadạng, phong phú và sinh động

* Quan sát tỉ mỉ nhiều lần

Muốn tìm ra ý của đoạn văn, học sinh phải quan sát kỹ, quan sát nhiềulần sự vật đó Tránh quan sát qua loa như ta nhìn lướt qua hay liếc nhìn sẽkhông tìm ra ý hay cho bài văn

- Học sinh cần xác định rõ vị trí, thời điểm, thời gian, trình tự quan sát.Học sinh có thể lựa chọn các trình tự quan sát khác nhau

+ Trình tự không gian: Quan sát từ trên xuống dưới hoặc từ dưới lêntrên, từ trái sang phải hay từ ngoài vào trong

+ Trình tự thời gian: Quan sát từ sáng đến tối, hoặc từ lúc bắt đầu đến khikết thúc

+ Trình tự tâm lý: Thấy nét gì nổi bật thu hút bản thân, gây cảm xúc quansát trước

* Hướng dẫn học sinh xác định được yêu cầu quan sát của bài văn.

- Phải tìm được những nét riêng tiêu biểu của sự vật Không cần kể tỉ mỉchi tiết về sự vật, sự việc, chỉ cần ghi lại những đặc điểm mà mình cảm nhận sâusắc nhất

* Để làm được bài văn đúng yêu cầu của đề bài, quá trình quan sátkhông thể dàn đều mà phải tìm ra trọng tâm quan sát, thường là nét chính củabài nêu bật chủ đề của đoạn văn và dụng ý của nguời viết Có như vậy bài viếtmới tránh khỏi dàn trải, nhạt nhẽo, lan man và lạc đề

* Tạo hứng thú và cảm xúc

Quan sát trong văn học cần tạo cho học sinh hứng thú say mê Từ đó bộc

lộ được cảm xúc của bản thân trước đối tượng quan sát Có hứng thú, cảm xúchọc sinh mới dễ dàng tìm từ, chọn ý giúp cho việc diễn tả sinh động và hấpdẫn

Giáo viên phải chuẩn bị các câu hỏi gợi ý giúp học sinh quan sát Chẳng hạn:

+ Thể loại của bài văn là gì?

+ Kiểu bài văn là gì?

+ Quan sát theo thứ tự nào?

+ Quan sát bằng những giác quan nào?

* Tổ chức cho học sinh quan sát

- Tùy theo đề bài giáo viên tổ chức cho học sinh quan sát ngay tại địađiểm có đối tượng cần tả Nếu không thể tổ chức quan sát được thì giáo viên tổchức hướng dẫn học sinh quan sát trước khi tới lớp và ghi chép những gì đãquan sát được Giáo viên có thể nêu những câu hỏi gợi ý các em phát hiệnnhững nét đặc sắc của bầu trời, cây cối, con vật xung quanh Hướng dẫn họcsinh viết dàn ý từ những gì quan sát được

Biện pháp 3: Hướng dẫn xây dựng bố cục bài văn

Yêu cầu tối thiểu của một bài văn là phải có đầy đủ bố cục tức 3 phần:

Mở bài - Thân bài - Kết bài Với mỗi dạng bài văn miêu tả cần tuân theo nhữngđiểm chính trong dàn bài chung như sau:

a, Đối với bài văn miêu tả đồ vật:

* Mở bài: Giới thiệu đồ vật định tả ( Đó là đồ vật gì? Có từ bao giờ? Do