Đề bài Phân tích bài thơ Bài ca ngắn đi trên bãi cát Dàn ý I Mở bài Những nét chính về tác giả Cao Bá Quát Một tác giả trung đại có cuộc đời bất hạnh nhưng hào hùng Ông mang đến thơ văn sự độc đáo mới[.]
Trang 1Đề bài: Phân tích bài thơ Bài ca ngắn đi trên bãi cát
Dàn ý:
I Mở bài:
- Những nét chính về tác giả Cao Bá Quát: Một tác giả trung đại có cuộc đời bất hạnh nhưng hào hùng Ông mang đến thơ văn sự độc đáo mới mẻ theo hướng bám sát hiện thực
- Giới thiệu Bài ca ngắn đi trên bãi cát: được sáng tác trên đường tác giả đi thi Hội Bài thơ thể hiện tâm tư của một sĩ tử trên đường danh lợi
II Thân bài:
1 Bốn câu đầu
- Tiếng khóc cho cuộc đời dâu bể
+ “Bãi cát dài lại bãi cát dài”: Điệp từ gợi lên hình ảnh những bãi cát nối tiếp nhau đến vô tận ⇒ Hình ảnh bãi cát dài mênh mông, nối tiếp nhau tượng trưng cho môi trường xã hội, con đường đời đầy chông gai, gian khổ, nhọc nhằn
+ “Đi một bước lùi một bước”: sự vất vả, khó nhọc của người đi đường, đây vừa là cảnh thực vừa là tượng trưng cho con đường công danh gập ghềnh của tác giả
+ “Mặt trời đã lặn chưa dừng được”: Mặt trời lặn mà vẫn còn đi, nước mắt rơi
lã chã, tâm trạng đau khổ
+ “Lữ khách trên đường nước mắt rơi”: Cảnh tượng một người đi trong không gian mù mịt, mênh mông, khó xác định được phương hướng
Trang 2⇒ Hình ảnh bãi cát dài mênh mông, nối tiếp nhau, hình ảnh con đường như bất tận, mờ mịt, tình cảnh của người đi đường khó khăn, bất lợi
⇒ Nhà thơ nhìn thấy con đường danh lợi đáng buồn, đầy chông gai
2 Tám câu tiếp
- “Không học …lội suối, giận khôn vơi!”: sử dụng điển tích, tác giả giận mình
vì không có khả năng như Hạ Hầu Ấn có thể nhắm mắt mà vẫn bước đều khi leo suối, lội nước ⇒ oán giận con đường công danh
- “Xưa nay… đường đời”: sự cám dỗ của cái bả công danh đối với người đời, danh lợi khiến con người “tất tả”
⇒ sự chán ghét, khinh bỉ của Cao Bá Quát đối với danh lợi, ông không muốn
sa vào con đường ấy, nhưng vẫn chưa tìm ra hướng đi khác cho mình,
- “Đầu gió … tỉnh bao người”: chuyện mưu cầu danh lợi cũng hấp dẫn như thưởng thức rượu ngon, làm say người, ít ai có thể tránh được sự cám dỗ ⇒ ông nhận ra sự cám dỗ của danh lợi đối với con người
- “Bãi cát dài…nhiều, đâu ít?”: Nhận ra sự cám dỗ công danh, nhà thơ như trách móc, giận dữ nhưng cũng chính đang tự hỏi bản thân Ông nhận ra tính chất vô nghĩa của lối khoa cử đương thời nhưng cũng vẫn đang bước trên con đường ấy ⇒ Tâm trạng băn khoăn, day dứt, bế tắc, bước trên con đường công danh thì mù mịt
mà “đường ghê sợ” thì nhiều không ít
- “Khúc đường cùng”: nghĩa biểu tượng, đây là bài ca về con đường cùng của chính tác giả, về sự bế tắc, tuyệt vọng của mình trước cuộc đời
3 Ba câu cuối
Trang 3“Phía Bắc núi Bắc núi muôn trùng
Phía Nam núi Nam sóng dào dạt”
+ Tả thực: khung cảnh gợi cảm giác ngột ngạt, bó buộc
⇒ Thiên nhiên phía Bắc, phía Nam đều đẹp hùng vĩ nhưng cũng đầy khó khăn hiểm trở, đi mà chỉ thấy phía trước là núi là biển mênh mông mịt mờ
+ Biểu tượng cho ý niệm: cuộc đời bế tắc, ngột ngạt
⇒ Nghĩa ẩn dụ, tượng trưng: con đường đời đầy chông gai mà kẻ sĩ như Cao
Bá Quát phải dấn thân để mưu cầu công danh
- “Anh còn đứng làm chi trên bãi cát”: tiếng kêu bi phẫn, bế tắc, tuyệt vọng
⇒ Tư thế dừng lại nhìn bốn phía mà hỏi vọng lên trời cao, lại hỏi chính lòng mình thể hiện khối mâu thuẫn lớn đang đè nặng trong tâm trí nhà thơ
4 Nghệ thuật
- Sử dụng thơ cổ thể, hình ảnh có tính biểu tượng
- Thủ pháp đối lập, sáng tạo trong dùng điển tích
III Kết bài:
- Khẳng định lại những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật
- Khúc bi ca mang đậm tính nhân văn của một con người cô đơn, tuyệt vọng trên đường đời thể hiện qua hình ảnh bãi cát dài, con đường cùng và hình ảnh người
đi cùng
Mẫu 1:
Trang 4Cao Bá Quát tự là Chu Thần, hiệu là Cúc Đường, Mẫn Hiên, người làng Phú Thị, huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh (nay thuộc quận Long Biên, Hà Nội) Là người nổi tiếng học giỏi, có tài văn thơ và viết chữ Hán rất đẹp nên Cao Bá Quát được người đời tôn vinh là thánh (Thần Siêu, thánh Quát) Khí phách, bản lĩnh và hoài bão lớn lao của ông vượt khỏi khuôn khổ chật hẹp của chế độ phong kiến
Cao Bá Quát sống ở giai đoạn nửa đầu thế kỉ XIX, khi nhà Nguyễn đã tiêu diệt Tây Sơn, thiết lập một chính quyền phong kiến chuyên chế hà khắc, sưu cao thuế nặng, không coi trọng tầng lớp trí thức Bắc Hà Đây là thời kì có nhiều cuộc nổi dậy của nông dân;trong đó có cuộc khởi nghĩa ở Sơn Tây mà Cao Bá Quát đã tham gia Thơ văn của ông thể hiện thái độ phê phán mạnh mẽ chế độ phong kiến trì trệ, bảo thủ và phản ánh nhu cầu đổi mới của xã hội Việt Nam trước nguy cơ bị xâm lược bởi thế lực thực dân phương Tây Có người cho rằng hình tượng nhân vật Huấn Cao trong truyện ngắn Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân chính là bóng dáng của Cao Bá Quát
Bài ca ngắn đi trên bãi cát được sáng tác sau những lần Cao Bá Quát vào kinh
đô Huế thi hội Hình ảnh những bãi cát trắng chạy dọc các tỉnh miền Trung khiến tác giả liên tưởng và hình dung ra con đường danh lợi nhọc nhằn đáng ghét mà ông buộc phải theo đuổi, cũng như sự ngột ngạt, bế tắc của xã hội đương thời Một giả định khác là bài thơ ra đời khi Cao Bá Quát đã làm quan cho triều đình nhà Nguyễn, bắt đầu cảm thấy thất vọng về lí tưởng mà mình theo đuổi bấy lâu nay và âm thầm tìm kiếm một lí tưởng khác đúng đắn hơn
Nội dung bài thơ phản ánh tình cảnh tù túng, không lối thoát của tầng lớp trí thức trong thời kì khủng hoảng của chế độ phong kiến Đồng thời thể hiện niềm bi phẫn trước thực trạng xã hội, thái độ khinh bi phường danh lợi và khát khao của những kẻ sĩ chân chính muốn sống một cuộc sống thực sự có ý nghĩa
Trang 5Chủ đề bài thơ được tác giả thể hiện qua ba hình ảnh: bãi cát dài, con đường
đi trên bãi cát và người đi trên bãi cát
Bài thơ vẽ ra trước mắt người đọc hình ảnh bãi cát dài mênh mông không có điểm dừng, gợi ra một con đường bất tận, mờ mịt: Bãi cát lại bãi cát dài; Bãi cát dài, bãi cát dài ơi Hình ảnh bãi cát dài có ý nghĩa nghệ thuật độc đáo vì nó mang tính sáng tạo, không vay mượn từ văn học Trung Quốc như nhiều hình tượng thơ khác mà được lấy từ hiện thực là những cồn cát trắng hoang vu, rợn ngợp mà tác giả
đã từng vượt qua nhiều lần trên con đường vào kinh ứng thí Dải đất miền Trung, đặc biệt là hai tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị bề ngang rất hẹp, phía Tây là dãy Trường Sơn, phía Đông là biển Trước mắt người đi chỉ thấy cát, núi và sóng biển mà thôi
Cùng với hình ảnh bãi cát dài là hình ảnh những con đường: Đường bằng mờ mịt, Đường ghê sợ, đường cùng Hai câu thơ: Phía bắc núi Bắc, núi muôn trùng, Phía nam núi Nam, sóng dào dạt vừa là hình ảnh thực, vừa mang ý nghĩa tượng trưng cho đường đời đầy gian nan, thử thách
Tác giả cảm nhận rằng con đường vượt bãi cát dài có những nét tương đồng với con đường công danh khoa cử nhọc nhằn, thất bại thì nhiều, thành công thì ít, nhưng đã lỡ bước vào nên không biết tính sao đây?
Bản thân Cao Bá Quát đã nếm trải đủ mùi cay đắng của việc thi cử Đi thi từ năm 13 tuổi (1822), đến lần thứ tư (1831) mới đậu cử nhân, lại bị đánh tụt xuống tận chót bảng Sau đó ông còn lận đận thêm ba lần thi Hội nữa mà vẫn không đỗ Ngay khi bước chân lên con đường danh lợi gắn với lí tưởng của tầng lớp Nho sĩ trong xã hội phong kiến, nhà thơ đã nhận thấy sự bế tắc và mâu thuẫn không giải quyết nổi Nên đi tiếp hay dừng lại ? Dừng lại cũng không thể được Còn đi tiếp thì không biết
sẽ dẫn đến đâu ?
Trang 6Hình ảnh con người đi trên bãi cát dài thật nhỏ bé và vất vả:
“Đi một bước như lùi một bước Mặt trời đã lặn, chưa dừng được
Lữ khách trên đường nước mắt rơi”
Người đi đường có nhiều loại, mỗi loại mang một tâm trạng khác nhau Vô số
kẻ say vì men thơm quán rượu thoảng từ đầu gió Phải chăng hơi men thơm tượng
trưng cho sự lôi cuốn, dẫn dụ ghê gớm của công danh? Trước ma lực ấy, liệu mấy
người còn giữ được sự tỉnh táo, sáng suốt?
Mẫu 2:
Cao Bá Quát là một trong những nhân tài hiếm hoi trong xã hội phong kiến
triều Nguyễn Ông là một người có bản lĩnh, có cá tính mạnh mẽ, là một nhà thơ có
Trang 7tài năng, được nhiều người ca ngợi Thơ của ông hướng về xã hội phong kiến trì trệ với thái độ phê phán mạnh mẽ, phản ánh nhu cầu đổi mới xã hội Việt Nam Thế nhưng, ông gần như không thể cống hiến được tài năng của mình bởi nhiều lần đi thi mà không đỗ Bài thơ "Bài ca ngắn đi trên bãi cát" của ông là một trong những sáng tác của ông viết về con đường danh lợi gập ghềnh mà ông chán ghét nhưng buộc phải theo đuổi và sự bế tắc của xã hội phong kiến đương thời
Bài thơ “Bài ca ngắn đi trên bãi cát” của Cao Bá Quát được viết theo thể hành,
là một thể thơ tự do, tình chất phóng khoáng Có lẽ chính vì thế mà nó đã bộc lộ hết được những suy tư, trăn trở của nhà thơ trước thời cuộc và chính cuộc đời của mình
Mở ra trước mắt người đọc là hình ảnh của một bãi cát dài, trắng mênh mông,
vô tận cùng hình ảnh người khách lữ hành đang lang thang vô định giữa miền cát vô tận ấy
"Bãi cát dài lại bãi cát dài
Đi một bước như lùi một bước Mặt trời đã lặn, chưa dừng được
Lữ khách trên đường nước mắt rơi"
Bốn câu thơ đầu của bài thơ như là tiếng thở dài, tiếng khóc đầy nghẹn ngào của Cao Bá Quát trước cuộc đời đầy gian truân của mình Mở ra trước mắt ông là hình ảnh chỉ mênh mông là cát ngút ngàn tầm mắt, không có một phương hướng hay chỉ đường Đây là hình ảnh chân thực trong những lần ông vượt qua các tỉnh miền Trung để lên kinh đô thi Hội, nó đã in đậm vào tâm trí ông "Bãi cát" hay chính là môi trường xã hội, con đường mưu cầu danh lợi mà ông đang đi, khó khăn, vất vả,
cứ đi miết mà không tìm thấy đích đến Câu thơ là một tiếng thở dài đầy ngao ngán
"bãi cát lại bãi cát dài" của ông bởi đi bao lâu cũng chỉ thấy là cát mà chẳng thấy một lối ra, một ốc đảo xanh tươi để dừng lại ngơi nghỉ Những bước chân nặng nề
Trang 8trên cát, "đi một bước như lùi một bước" tức là người đi như đang giậm chân tại chỗ, chẳng thể tiến lên thêm một bước nào
Hai câu thơ như lời ẩn dụ cho con đường danh lợi ông đang cố theo đuổi với đầy những khó khăn, trắc trở, lại mênh mông chẳng thấy hướng ra Bao lần ông lên kinh thi Hội là bấy nhiêu lần tìm lại sự thất vọng, mệt mỏi, chán chường Bãi cát kia
là con đường công danh ông theo đuổi hay cũng chính là cái vòng luẩn quẩn của xã hội phong kiến triều Nguyễn đang bế tắc, quẩn quanh?
Vậy mà giữa mênh mông biển cát ấy, vẫn có một người lữ khách đang mải miết bước đi Mặt trời đã về núi, vậy mà người lữ khách kia vẫn chưa dừng bước chân, vẫn đang tiếp tục tiến về phía trước Thế nhưng, người khách đường dài kia chẳng hề thấy vui vẻ, mà lại đau khổ khôn cùng "nước mắt rơi" Dường như người
lữ khách đang muốn nghỉ ngơi, muốn rời bỏ con đường đi mênh mông phía trước
mà chẳng thể được
"Mặt trời đã lặn, chưa dừng được
Lữ khách trên đường, nước mắt rơi"
Phải chăng đây chính là tâm trạng, hình ảnh của Cao Bá Quát trên con đường mưu cầu danh lợi của bản thân mình? Ông bước đi trên đó với sự cô đơn, đau khổ,
sự chán ghét, lạc lõng, vô phương hướng mà lại chẳng thể dừng chân, rời đi, tìm một hướng đi mới Ông mệt mỏi tới cùng cực trên con đường tìm kiếm công danh phù phiếm mà ông buộc lòng phải theo đuổi Hình ảnh "bãi cát" dài nối tiếp nhau như là
ẩn dụ cho con đường đời mù mịt, bất tận của chính tác giả "người lữ khách" Người
lữ khách ấy cứ mải miết đi, mải miết bước dù có mệt mỏi, kể cả khi bóng tối đã bao trùm
Bốn câu thơ đầu là lời thở dài đầy ngao ngán của nhà thơ trước con đường công danh mà ông đang phải theo đuổi Trên con đường ấy, ông như người lữ khách
Trang 9giữa biển cát mênh mông, cô đơn, lạc lõng vô cùng Không chỉ cô đơn, mỏi mệt, lẫn trong đó là tiếng khóc nghẹn ngào, đầy sự bế tắc của ông về cuộc đời bể dâu, về công danh, lợi lộc, muốn tìm kiếm hướng ra nhưng lại mịt mờ, chẳng rõ
Ai oán là thế, nhưng người lữ khách Cao Bá Quát lại không thể rời bỏ con đường mưu cầu danh lợi mà mình chán ghét được Ông muốn được như Hạ Hầu Ấn,
có thể vừa ngủ vừa đi, không cần nghỉ ngơi mà vẫn bước đi đều đặn Bởi con đường của ông có quá nhiều chông gai, quá nhiều "non", nhiều "suối", ông phải băng qua, thật mệt mỏi biết bao Ông cũng muốn được như "tiên ông ngủ", đi mà vẫn ngủ, chẳng cần nghỉ ngơi Đây cũng là lời oán hận của Cao Bá Quát với cuộc đời, với xã hội bất công luôn bắt ông phải cố gắng hết mình mà vẫn mãi chẳng đạt tới danh lợi phù phiếm kia
Chiêm nghiệm lại cuộc đời từ xưa tới nay, ông nhận ra rằng, con người chưa bao giờ bỏ được danh lợi xa hoa ấy Con người luôn phải "tất tả", vội vã, bon chen
để đạt tới mục đích cuối cùng trên con đường danh lợi phù phiếm và chính ông cũng đang như vậy
"Xưa nay phường danh lợi Tất tả trên đường đời"
Họ "tất tả", ngược xuôi vì danh lợi cũng là điều đương nhiên thôi, bởi vì có ai cưỡng lại được công danh, lợi lộc được cơ chứ? Cũng như con người chẳng mấy ai
có thể cưỡng được hương vị thơm của rượu ngon nơi "đầu gió" cả Danh lợi như một chum rượu ngon, khiến bao người phải "say", phải tìm tới Có mấy ai tỉnh táo mà nhận ra sự phù phiếm của nó hay chăng?
Câu hỏi "tỉnh bao người" như là lời tự hỏi chính bản thân mình của Cao Bá Quát Liệu ông có phải là người "tỉnh" trong "quán rượu" ngon kia chăng? Hay ông cũng chỉ là một trong vô số những người đang say trong hương rượu nồng? Câu hỏi
Trang 10cũng như lời tự thân bất lực của ông trước vòng xoáy danh lợi ông đang theo đuổi, bất lực trước cả thời cuộc, xã hội nữa
Đến đây, người ta có thể nhận ra sự mệt mỏi, chán chường của ông trước cuộc đời như thế nào Ông băn khoăn trước con đường mình chọn
"Bãi cát dài, bãi cát dài ơi!
Tính sao đây? Đường bằng mờ mịt Đường ghê sợ còn nhiều, đâu ít?"
Hình ảnh "bãi cát" lại một lần nữa được nhắc tới trong bài thơ Vẫn là tiếng thở dài đầy ngao ngán trước cuộc đời, trước con đường mình chọn đang mờ mịt không có lối ra Ông tự hỏi "tính sao đây?", tính sao trước cuộc sống đầy chán chường, bế tắc này? Đường đi "bằng" phẳng thì "mờ mịt", không thấy hướng, còn những con đường gập ghềnh "ghê sợ" kia thì sao? Chúng cũng "đâu ít" gì? Cao Bá Quát tự hỏi chính mình, ông "tính sao" trước thời cuộc này, trước sự bế tắc của xã hội này?
Lời thơ như lời trách móc, giận dữ chính bản thân mình khi chính ông cũng đang lao đầu vào chính những cám dỗ ấy Ông nhận ra cái vô nghĩa của những khoa thi cử đương thời, khi mà người tài lại chẳng được trọng dụng, chẳng thể giúp đổi mới cho một xã hội bảo thủ, trì trệ
Và giờ đây, ông đứng giữa "bãi cát" mênh mông ấy, cất lên khúc ca về sự tuyệt vọng, chán chường của bản thân mình "Khúc đường cùng" hay chính là khúc
ca cuối cùng của Thánh Quát, con người cả một đời phải theo đuổi con đường công danh mà mình chán ghét, ghê sợ?
Chán chường, tuyệt vọng là thế, đến cuối cùng, ông vẫn phân vân tự hỏi với chính bản thân mình
Trang 11"Phía bắc núi Bắc, núi muôn trùng Phía nam trời Nam, sóng dào dạt Anh đứng làm chi trên bãi cát?"
Người lữ khách – Cao Bá Quát đứng giữa bãi cát mênh mông nhìn ra xung quanh bốn phía Phía bắc là núi non trùng trùng điệp điệp, phía nam là sóng cao biển sâu, chẳng hướng nào có thể vượt qua được Một khung cảnh thiên nhiên đẹp hùng
vĩ đến vậy nhưng lại nguy hiểm, trắc trở vô cùng Người lữ khách chơi vơi giữa "bãi cát" mênh mông ấy chẳng thể tiến, chẳng thể lùi, chẳng biết nên đi về hướng nào Phải chăng, Cao Bá Quát đang muốn hướng tới cái xã hội phong kiến tù túng, ngột ngạt trong bế tắc kia và cái con đường công danh ông theo đuổi cả đời cũng mãi mịt
mờ, trắc trở như thế?
Câu cuối cùng của bài thơ là một câu hỏi, tác giả tự hỏi chính bản thân mình:
"Anh đứng làm chi trên bãi cát?"
Biết con đường ấy mịt mờ, đầy gồ ghề, lại bế tắc, chán ghét, vậy tại sao cả đời ông lại theo đuổi nó tới cùng? Câu hỏi ấy như là sự phân vân, bi phẫn đến tuyệt vọng của chính tác giả Ông hiểu được sự bế tắc của xã hội, của con đường danh lợi ông theo đuổi, ông chán ghét nó tới cùng cực nhưng lại chẳng thể nào rời bỏ nó Vậy rốt cuộc, ông đứng đây để làm chi, để chờ đợi điều gì? Một sự mâu thuẫn quá đỗi trong lòng của nhà thơ
Bài thơ "Bài ca ngắn đi trên bãi cát" như là lợi tự bạch đầy chán chường của Cao Bá Quát trước con đường danh lợi tầm thường mà ông buộc phải theo đuổi xen lẫn trong đó là sự bất lực khi ông khao khát được đổi mới cuộc sống trong xã hội phong kiến triều Nguyễn bảo thủ, trì trệ, ngột ngạt, tù túng Về nghệ thuật, bài thơ được viết theo thể hành, phóng khoáng, tự do, có sử dụng những hình ảnh với tính biểu tượng lớn Cao Bá Quát cũng sử dụng rất tinh tế các điển tích, điển cố để làm