QUA ĐÈO NGANG Bước tới đèo Ngang bóng xế tà Cỏ cây chen đá lá chen hoa hai câu này nêu bật cảnh vật ở đèo Ngang hiện lên giữa không gian và thời gian có phần đặc biêt, chúng đều là những ranh giới của[.]
Trang 1QUA ĐÈO NGANG
Bước tới đèo Ngang bóng xế tà
Cỏ cây chen đá lá chen hoa
hai câu này nêu bật cảnh vật ở đèo Ngang hiện lên giữa không gian và thời gian có phần đặc biêt, chúng đều là những ranh giới của sự giao thoa, không gian tác giả đề cập
là đèo ngang- một con đèo hùng vĩ phân chia ranh giới hai tỉnh quảng bình và hà tĩnh, không những thế, thời đó, nó được dùng làm là ranh giới chia cắt đàng trong Đàng ngoài, ranh giới hai triều đại và do đó cũng cũng là ranh giới của hai tâm trạng, chính điều này
đã gợi nên sự mênh mông hùng vĩ của cảnh vật Tuy nhiên mọi thứ lại được miêu tả tại một thời điểm đặc biệt- lúc xế chiều, đây là khoảng thời gian khá quen thuộc trong thơ
ca, buổi chiều chính là lúc một ngày sắp hết, là thời điểm dễ gợi nên sự cô đơn trống vắng, trời về chiều chính là lúc chuyển giao ngày đêm ,trên bầu trời chỉ còn sót lại những tia nắng yếu ớt, ngày tàn, màn đêm dần buông, sau 1 ngày mệt mỏi có lẽ cả con người và cảnh vật chỉ muốn nghỉ ngơi, trở về với gia đình với những người thân yêu, nhưng với bà huyện thanh quan, trong thời khắc ấy, bà lại đặt chân đến ranh giới để bước sang vùng đất
xa lạ, nó ko còn là buổi bình minh vui tươi sáng sớm mà đã xiêu xiêu về phía hoài niệm
mơ màng, nó phù hợp với tâm trạng lữ khách xa nhà Chúng ta thường bắt gặp lối biểu đạt này trong ca dao: Chiều chiều ra đứng ngõ sau, trông về quê mẹ ruột đau chín chiều, hay…không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà…của nhà thơ Huy Cận ở hai câu thơ này thời gian và ko gian chính là yếu tố nghệ thuật để bộc lộ tâm trạng của nhân vật trữ tình một cách sâu sắc Điệp từ chen lặp lại hai lần cùng cách gieo vần điệp âm ở đá lá và hoa, không những thế tác giả lồng vào phép đối “cỏ cây chen đá”- “lá chen hoa” Từ đây người đọc cảm nhận được phần nào quang cảnh đèo ngang Mọi thứ hiện lên ngổn ngang, chen chúc vào nhau để tồn tại, rậm rạp hoang vắng, thiên nhiên gần như chưa có dấu ấn của con người, cảnh vật đầy sức sống nhưng hoang sơ và buồn hiu hắt… ko gian vắng lặng dường như hòa lẫn vào thế giới tâm tưởng là nỗi buồn và cô đơn của người nữ sĩ Lom khom dưới núi tiều vài chú
Lác đác bên sông chợ mấy nhà
Nếu hai câu trên tập trung tả cảnh thiên nhiên hùng vĩ nhưng hoang vắng, buồn tẻ thì ở hai câu này, tác giả miêu tả bao quát cảnh cuộc sống sinh hoạt của con người ở đèo ngang Chúng ta thường bắt gặp cách sử dụng…trên núi, nhưng với bà huyện thanh quan
đã dùng dưới núi ở đây dễ nhận thấy: điểm nhìn của nhân vật trữ tình đã thay đổi, từ nhìn cận cảnh, nhìn gần để quan sát thực, nữ sĩ phóng tầm mắt ra xa, từ cao nhìn xuống bao quát mọi thứ, bức tranh đã xuất hiện hình ảnh con người, rất nhiều biện pháp nghệ thuật được sử dụng, mở đầu hai câu thơ là hai từ láy đầy chất gợi hình:” lom khom và lác đác”- lom khom gợi tả dáng hình nhỏ bé của những chú bé tiều phu đi kiếm củi còn lác đác gợi tả sự thưa thớt ít ỏi của sự vật ở xóm chợ nghèo nàn Tác giả cũng ko quên kết
Trang 2hợp với từ Vài và mấy vốn là những lượng từ chỉ số lượng ít, không những thế, khi sử dụng thêm biện pháp đảo ngữ và đảo cả cấu trúc, đáng lẽ ra phải là vài chú tiều lom khom dưới núi hay bên sông lác đác mấy nhà chợ….rõ ràng khi đảo trật tự như vậy thì ý đồ nhấn mạnh sự nhỏ bé thưa thớt , ít ỏi của sự vật, sự sống của con người cũng như làm nổi bật sự hoang vắng tiêu điều của cảnh sắc thiên nhiên của tác giả đã được thực hiện triệt
để, con người đã nhỏ bé nay lại càng nhỏ bé trước thiên nhiên, chợ đáng lẽ phải tấp nập đông vui, là nơi thể hiện sự phồn thịnh của cư dân nay lại chỉ là lác đác mấy chiếc lều ở bên sông vắng vẻ Khung cảnh đèo ngang hiện lên tràn đầy sức sống nhưng lại hiu quạnh
cô đơn, còn con ngườ tuy xuất hiện nhưng dường như nghèo nàn, vất vả Trong quang cảnh ấy tâm trạng của tác giả được thể hiện mạnh mẽ hơn qua những dòng thơ cuối Nhớ/…………
Trong buổi chiều hoang vắng đó, nhà thơ nghe thấy gì? Bà nghe dc tiếng chim quốc quốc
và chim gia gia, tiếng kêu của chúng có phần triền miên, khắc khoải mà da diết nao lòng, theo điển tích trung quốc, chim quốc quốc tương truyền là hồn của vua thục đế mất nước, đau lòng kêu khóc đến nhỏ máu mà chết….còn chim đa đa thì là hồn của hai bề tôi trung thành của nhà Thương thà chết đói chứ ko chịu sống với nhà Chu, …hai điển tích này ko
xa lạ với các nhà thơ trung đại, điều này cũng phần nào nói lên tâm trạng của nữ thi sĩ trữ tình, tác giả còn lồng ghép nghệ thuật chơi chữ đồng âm quốc quốc vừa là tiếng kêu của chim cuốc vừa dịch Hán Việt là đất nước…gia gia có thể là cái nói trại đi của đa đa vừa gợi tiếng kêu nhưng vừa là từ hán việt có nghĩa là nhà…chính điều này đã tạo sự ngụ ý bất ngờ cho bài thơ, phép đối cũng được lồng ghép vào hai câu thơ, phép đối xuất hiện ở nhớ nước đau lòng- thuươngng nhà mỏi miệng, con quốc quốc- cái gia gia, điều này vừa tạo sự cân đối cho câu thơ đường luật, tác giả lại đảo cả cấu trúc câu thơ, có lẽ phải là con cuốc cuốc đau lòng nhớ nước, cái gia gia mỏi miệng thương nhà, nghệ thuật này nhằm nhấn mạnh tiếng lòng của tác giả, bà nhớ nước thương nhà cũng là điều dễ hiểu, bà vốn là người đàng ngoài, ở ngoài bắc thuộc lê trịnh nay thời thế thay đổi lại thuộc vào triều nguyễn ở đàng trong vì vậy mà tâm tư của bà ko tránh khỏi những thương nhớ, tiếc nuối triều le- thời vàng son của dân tộc, đèo ngang ko chỉ phân chia hai đàng mà còn phân chia ranh giới triều đại, một bên là quá khứ vàng son của dân tộc và một bên là hiện tại tân triều của nhà Nguyễn, qua đèo ngang đồng nghĩa với việc vượt qua triều đại và vượt qua cả chính mình, trong đạo đức phong kiến ko cho phép thờ hai vua, bà bước qua ranh giới ấy tức là chọn lựa rời bỏ đất cũ về với đất mới, phò chúa mới nhưng bà vẫn ko quên thương tiếc cựu triều, lựa chọn ấy là thuận theo thời thế còn tình riêng trời cao sông núi
sẽ hiểu cho bà ở hai câu cuối tâm trạng của tác giả được đẩy lên đỉnh điểm dừng chân đúng lại, lại một lần nữa dễ dàng nhận ra nghệ thuật đối lại xuất hiện.Trời non nước đối lập hoàn toàn với mảnh tình riêng, một bên là không gian bao la mênh mông rợn ngợp vô cùng, một bên là nỗi buồn khép kín cô đơn lẻ loi của nhân vật trữ tình, nhịp thơ ngắt hết sức độc đáo, tạo ấn tượng mạnh về thiên nhiên tuy rộng lớn, bao la nhưng cảnh vật ko hòa quyện, rời rạc, đơn lẻ, dường như mở ra vô tận còn nỗi niềm của bà thì đóng kín,
Trang 3chẳng biết tỏ cùng ai bài thơ khép lại với cụm từ ta với ta thể hiện sự cô đơn tuyệt đối, ngay lúc này bà ko có ai để san sẻ, sự cô đơn tăng lên gấp bội nhưng tâm trạng ấy ko tiêu cực bi lụy mà đó là tình yêu với quê hương đất nước tình cảm gia đình rất đáng trân trọng, cảm thông Bà đứng lại với tâm trạng cô đơn trống vắng, lẻ loi một mình đối diện với chính mình, giữa vũ trụ rộng lớn, bao la
Không những thế chúng ta càng thấy rõ tác dụng của bút pháp tả cảnh ngụ tình của tác giả Bà không trực tiếp bày tỏ nhưng tâm trạng đã thấm từng câu từng chữ của bài thơ nỗi buồn thấm đẫm chất nhân văn cao cả Đọc bài tơ ta lại càng yêu và trân trọng vẻ đẹp đạo đức và tâm hồn, càng yêu mến nữ văn sĩ tài danh một thời ấy
Tổng kết nội dung và nghệ thuật