VAI GIAO TIEP VA VAI IRONG HOAT DONG KE GHOYEN THEO VAI dXIEUHOC ThS TRAN TH! QUYNH N G A " Theo Tu dien Tieng Viet, vai la "bieu tugng cua thu bic tren dudi trong gia dinh, hghan^'''' (1) y''''l du, bing v[.]
Trang 1VAI GIAO TIEP VA VAI IRONG HOAT DONG KE GHOYEN THEO VAI
dXIEUHOC
ThS TRAN TH! Q U Y N H N G A "
Theo T u dien Tieng Viet, vai la "bieu tugng cua
thu bic tren dudi trong gia dinh, hghan^' (1)
y'l du, bing vai phai Ida, tuy nho nhung ma vai
tren 0 day, khai niem i/a/lay diem khdi phat la mdi
quan he than thude quy tu trong 81/rang bupe, huyet
thd'ng, gia dinh Nhdng cdng trinh nghien edu ciia
cac nha khoa hge MTnhuJ.Muslo, M.Kun, I.Blume
cung chi ra rang; co ehe tam 11 ehu dao eung nhu
cau tnic eua nhan each ed the li giai ban chat vai Vai
theo thuye't vai xa hdi la "chdc ning giao tiep (GT)
giua ngudi vdi ngudi Ca nhin luon xiy dung hinh vi
sao cho phij hgp vdi vi the (vai) cua minh trong
nhom quy chieu hay trong xi hgi noi chun^' (2), do
vay, con ngudi ludn hanh dpng vol tu each, hoae mdt
vai nao do
1 Vai giao tiep la "Vi tri hay chdc trach va cac
quan hexihgiih dinh cho mgt ci nhin nio do trong
mgt he thdng xi hgi' {^) Moiea nhan bao gid cung
d mdt dja vj nha't dinh vdi eae md'i quan he xa hdi
nhat djnh nao dd theo eae "quy t i c thiet che va chuan
mue xa hdi" eiia tung he Ihdng Khdng cd ca nhan
ddng ngoai nhdm Vai xa hdi dugc quy djnh b i n g
chinh dja vj ciia ca nhan trong md'i quan he vdi
cdng dong xa hdi, vdi cae thanh vien khac trong nhdm
Dja vj ay chinh la eai edt 161 lam nen gia trj xa hdi etia
mdi canhan
Delamndlbatvasang rove khai niem vai.chdnq
tdi de cap them mdt so van de lien quan Trude he'l
can nhan thue diing ve quy trinh hinh thinh vai Vai
dupc hinh thanh trong qua trinh xa hdi hoa Md'i
quan he xa hdi eua ca nhan cang rdng thi sd' vai
cang phong phii Trong ddi sdng va trong qua Irinh
GT, mdi ngudi ludn d trong nhung md'i quan he GT
da dang, phong phii ve dja vi xa hdi, gidi tinh, nghe
nghiep, tud'i tae, hgc van, uy tin xa hpi., 0 Ida tudi td
1 de'n 5, vat GT cua tre dudng nhu ehi ddng khung
trong gia dinh, trudng hpc va quanh noi tre sd'ng
Cang ve sau, tre lam quen them vdi nhung ngudi
ban mdi va do dd, md'i quan he vai se ngay cang
dupc md rdng Cd nhung vai ed the khien Ire bd'i rdi
khi chgn ngon ngu[HH) va hanh vi GT Nhung su
42 Tap chi Gido due so 338
md rpng ciia dudng bien giao luu, ciia dc td md va khat khao kham pha ludn tao cho tre nhdng hung thii mdi me
Mdi canhan bao gidcungcd mdt bp vai xa hpi-su phan anh ro net quan he dng xd xa hdi cua ca nhan
dd Trong bd vai ciia mgl ea nhan se bao gom nhieu
cap vai Tuong ung vdi mdi cap vai la mdi hdthd'ng
NN ung xdxa hpi rieng mang tinh dae thu Mdt hien tugng lieu bie'u trong quatrinh the'hien
"vai" GT dupc eae nha tam li hge va NN hgc ggi la
hien tuong chuyen vai, chuyen ma Chuyen ma Idc
la chgn diing cac phuong tien GT va each thue lo chdc ehOng de tao ra cae phat ngdn thoa dang ve mat xa hdi phii hgp vdi quan he "vai" mdi Khi md'i quan he giua eae vai cd nhung thay dd'i nha't dinh cd the d i n de'n hien tupng chuyen vai xahdi Chuyen vai la kha nang hdi nhap dong thdi eae don vj NN thupc eae cap dp khac nhau de tao ra nhung phat ngdn thoa dang vditinh hudng GT Nguyin Nhu Y
da phan loai vai thanh hai nhdm: vai thudng xuyen vavailamthdi(hayvaUinh hudng) Vai thudng xuyen dupc dac tn/ng bdi eae yeu to giditinh, Ida tud'i, nghe nghiep Vai lam thdi duge chia thanh hai nhdm; lam thdi the che va lam Ihdhinh hudng Cae cap vai cha
me con, thii trudng nhan vien, giao vien (GV) -hgc sinh (HS} dugc xem la lam thdi the che Cae cap vai ngudi ban - ngudi mua, ehu xe - hanh khach dupc coi la vai lam thai tinh hudng Can ed vao md'i quan he phu thupc l l n nhau giua cac thanh vien Irong cap vai, ed the ehia quan he vai lhanh hai nhdm: N 1 : "vai" ngudi ndi ngang b i n g "vai" ngudi nghe: A = B; N2: "vai" ngudi ndi khdng b i n g "vai"
n g u d i n g h e : A < B , A > B Vai eung nhu su phan loai vai xa hdi da ehi phd'i rat manh me viec lua chgn NN (va cac hanh vl phi NN) trong GT Dieu nay the'hien ro nha't dviec lua chgn xung hd ciia ngudi Viet Nam Neu md'i quan
he giua A va B rat than thie't (gia thiet A = B), hg cd the xung hd mot each than mat va sudng sa nhu
* Khoa Giao due tieu hoc, Tnrong Dai hpc sir ph^m - Dai hgc flue
(ki 2 - 7/2014)
Trang 2thi NN dd'i thoai cd the khach sao hoac diing ehuan
mi/c hch thiep; ban-minh,anh-tdi, Mat khae,neu
moi quan he giua eae ddi tugng tham gia GT eang
ganguithi nhung hanh vi phi NN 6uqc sddung eang
nhieu Mdt cai nheo m i l , mdt cai gat dau hay don
gian chl la mdt anh nhin eung edthe tao nen mdt ldi
hoi dap thu vj
Viec nhan thuc diing vai se mang lal hieu qua
GT thuc su Ngudi tham gia GT phai ludn l u y thue
dupe vai ciia minh, vai eua ngudi dd'i thoai, dong thdi
phai hinh dung 6uqc m inh la ai trong suy nghT eiia
ngudi dd'i thoai Ndi each khac, nhan vat GT phai tra
Idi dupc cau hdi: - Tdi la ai?; - Ngudi ay (ngudi ddi
Ihoal vdi tdi) la ai?; - Tdi la ai trong suy nghT eiia
ngudi ay?
2 Vai trong hoat dpng ke chuyen theo vai cd
the' hieu la "nhin vit trong kich ban duac diin vien
the hien tren sin khiu hoic trong phim" (vi dy: vai
chinh trong vd kjeh, ddng vai he trong vd eheo, )
Nhu vay, "vai" d day vda bao gom su hien hdu eiia
nhan vat, vda the' hien chdc nang, nhiem vu cua
"dien vien" nhap vai Trong hoat ddng ke chuyen
theo vai, HS se dat minh vao vj tri ciia nhan vai, hpp
tac vdi cae vai - nhan vat khae dung lai eau ehuyen
Ndi each khac, liJe nay vai GT eiia HS (vdi tu each la
mdt thanh vien trong Idp) tam thdi "md" di, nhudng
chdchosuchuyenvaivao mdt ddi tugng, mpt nhan
vat khac
Vai GTva vai ke ehuyen deu la su khang dinh vj
the GT eiia mdt ea nhan nao dd Tuy nhien, vai
trong GT thude ITnh vi/e NN - hoat ddng hanh ehde
eua NN; cdn vai trong truyen ke lai thude ITnh vue
nghe thuat Cac ITnh vue dd do nhdng quy luat khae
nhau chl phd'i Vai trong hoat dpng GT la "vi tri hay
ehue traeh va eae quan he xa hdi an djnh cho mot ca
nhan nao dd trong mdt he thdng xa hdi" Mdi ca
nhan trong mdt he thd'ng xa hdi du Idn hay nhd deu
mang nhiJng vai nhat djnh Trong mot cude GT cu
the, do la st/ phan dinh vai ndi - vai nghe Cdn d
pham vl rgng hon,valGTchinh la si/the hien nhdng
md'i quan he rpng Idn, da dang ciia nhan vat GT nay
vdi nhan vat GT khac Chinh vi the, dp bien thien
eua nd tuong dd'i Idn Nhi/ng hien tupng ehuyen vai,
ehuyen ma eo the xay ra vdi nhung tinh huong GT
bat ngd, nhieu khi khdng the udc dinh va du bao
Trong khi dd, vai trong hoat dpng ke chuyen theo
vai lai la su hoa than eiia cac dien vien - HS vao cae
nhaii vat trong tdng cau ehuyen (vi dy: vai Nai Nhd
trong "Ban cua Nai Nhd', vai Lac Long Quan trong
hien vai GT vdi ban be, thay ed qua su hgp tac theo yeu cau va dieu nay duge xem nhu la phuong tien nhim datldimplsulhe'hien eao hon: vai trong truyen ke' Ndi each khae, HS da thue hien mdt thao tac chuyen vai (td vai GT trong hoat ddng GT d trong nha tnj'dng thanh vai trong hoat dpng ke chuyen theo vai), Cac vai ma HS ed dugc da udc dinh rd tu hanh dgng, ldi ndi, euchi, thai dp, Song, dieu quan trpng la, vdi su "rang budc" ay, HS se phai sang tao de'ed the dien theo ca//'n/? cua minh Mot dieu nda can phan biet la vai Irong hoat ddng ke'chuyen theo vai bao gid cung nam trong mdt mdi quan he vdi
khdng gian - thdi gian GT cy the [thoaitrudng la the gidi nghe thuat Irong truyen ke) Trong khidd thoai
f/'Udn^lronghoatddngGTndiehung thi ludn lamdt
su bien dieu thu vi vdi nhung thay dd'i bat ngd va su phong phii nhu ehinh ban than eudc sd'ng
Day hpc GT dat ra rat nhieu yeu cau dd'i vdi GV
va HS, Trong dd, trudc het, GV can ed nhan Ihuc diing ve vai GT va tam quan trgng cua viec dinh hudng vai cho HS trong hoatdpng GT ndi ehung va trong ren kT nang (KN) ke chuyen Iheo vai ndi rieng Nhan thue diing vai la yeu to tien quyet dem lai hieu qua eho hoai ddng GT Chiing tdi da xay dung mpt graph cac KN trong hoat ddng ke ehuyen theo vai nhusau:
(ki2-7/2014)
Cd the nhan lhay, xac djnh diing vaija mdt trong nhdng yeu eau va KN can thue hien de tudo, nhan vat GT cd the lua chgn nhung hanh vi NN va phi NN phi) hpp; dong thdi the'hien tdt kha nang nhap vai va hpp lac vai trong tat ca mpi hoat ddng GT Khi tra Idi duge eau hoi "Tdi la ai?", ngudi ndi da b i t dau "hpi nhap" vao cdng dong vdi mdt vi the nha't dinh Vai
GT chinh vi the, la chia khoa eho suthanh cdng cua mdt cudc thoai
Trong thuc te, khdng phai cae thanh vien trong edng dong deu nhan thue diing vai GT eiia minh Nhung "ngd nhan" ve vai ed the lam ran ndt nhdng mdi quan he tdt dep Ddi vdi HS tieu hpe, tdnhdng cap vai dgn gian ban dau, cae em duge lie'p xtic va
Tap chi Gido due so 338 43
Trang 3mdi nen viee giiip cac em ludn ed y thde diing ve
vai la rat can thiet Van de dat ra ddi vdi GV trong
viec giao dye nhan thuc ve vai GT eho tre la can
phai tang cudng hon nua cac bai tap GT theo tinh
hudng ey the, phii hgp Ida tud'i va nhan Ihuc, dong
thdi thudng xuyen quan sat nhung ung xd ciia tre
de'ed the dieu chinh hien tuong nham l l n ve vai
trong cac tinh hudng Mat khae, can dua tre vao
nhung khdng gian sd'ng dpng de'lre tukham pha
nang luc nhan dien vai ciia minh GV eo the eho
tre tap dd'i thoai vdi ciing liic td hai den ba (hoac
nhieu hon -tuy theo nang lire NN va dae diem tam
li, tu duy ) ddi tuong khae Nhung vai do ed the
khdng ngang hang vdi cac em Hoat ddng ke
chuyen theo vai cung la mdt bai hgc bo Ich cho tre
trong q^ua Irinh kham pha va nhan thdc diing vai
GT De dam nhan td't mdt vai khdng chi la ndi diing
Idi vai nhan vat dd ma edn phai cd su "giao luu" vdi
eae vai - nhan vat khae Cho nen eai khd khdng
nam trong do dai cau chuyen (so vdi kieu bai tap
mdt minh ke lai chuyen) ma cai khd the hien trong
yeu eau d i l n diing chieu sau ndi tam nhan vat,
trong su phd'i hpp vdi cac vai khac mdt each nhjp
nhang Khdng nam duge edt truyen, Idi thoai, khdng
"thude" dupe vai ctia minh HS se rat lung tiing
Nang luc sddung NN va eae hanh vl phi NN la mdt
yeu eau quan trpnp trong thue hanh ke chuyen
theo vai Cae em bat bude phai ndi diing ngu dieu,
bie'u Id dupe cam xiie trong hinh lupng nhan vai va
phai ket hop hai hoa vdi cac hanh dgng bd' trg,
Chang han nhu mac du khde Idevatora buon rau
vi mang tam trang "khdng ed ai ke't ban vdi minh"
nhung ca sau trong cau chuyen "Qua tim khT lal
cd anh m i l rat ma manh Hau het cac truyen ke
chl mieu ta rat ngan gpn, ed dgng ve hanh ddng,
euchi nhan vat nhung eae em phai chuyen tai het
dupe nhdng hanh vi phi NN ay Nhiem vu eiia HS
lue nay la tlm each d i l n dat sao cho dung, sao cho
tning, sao eho hay Day khdng phai la mdt yeu cau
don gian Do vay, djnh hudng ciia GV va su trao
ddi vdi ban be se giiip cae em rat nhieu
Hoat ddng ke chuyen theo vai la mdt hoat ddng
mangtinhnghethuatcao.Ngoaiyeu cau veKN nhap
vai, HS se p_hai cdsuphd'i hpp va cdng tac nghiem tiie
vdi "ban dien" de dung lal cau chuyen mpt each td't
nha't Cd nhung HS diln kha lot vai eiia minh song lal
bj "lac dieu" chinh vi thieu sU hc^ tac vdi cae vai khac
trong nhdm Sucdng tae nay can duge the'hien ngay
tukhau chpn vai, gdp y, luyen tap cho de'n khi dien lal
hien su edng tac b i n g viec gdp y eho cae vai da the hien devai diln dd hoan thien hon Dong thdi vdi nd,
HS dupc giao due mpt caeh day dil ve su hpp tae, doan ket trong edng viec, bietchia secho nhau nhdng khd khan va cd nhdng hanh vi dng xdvan hoa, phii hpp vdi vai ciia minh
3 Cdthe ndi, vai trong hoatdpng G T v a vai trong hoat ddng ke ehuyen theo vai ed moi quan he chat che vdi nhau Trong GT (ngoai edng dong hay d trudng hge), viee nhan thue diing va tning vai GT se mang lai hieu qua thuc su Mdi ca nhan phai tuvan ddng de cd mpt nang It/c dng xd vai trong md'i quan
he xa hdi rat da dang vdi he thd'ng cac tinh hudng
GT khac nhau Bdi le, ung xu vai xuat hien trong mgi tjnh hudng GT.Dieunayeung daduoc Nguyin Nhu
yV.han%C\nh:" Hieu qui GT phu thugc vao mgt loat nhin toNN, tim lixa hgi, trong do quan trgng nhi't
li kha nang nhan dien tning ban thin minh, hinh dung trung each ngudi ddi thoai nghT ve minh va kha ning dinh gii, khaithae nhung nhin totinh hudng
CO igi cho y do GT'{3).a
{1) Nguygn Nhir Y Tfrdien tigng Viet NXB Dd Ndng,
2008
(2) Vu Dong (chu biSn) Tur dien Tam Ii hpc NXB
Dgi hoc qud'c gia Hd Ndi, 2003
(3) NguySn Nhu' V "Vai sa hfii va irng xu ngOn ngft
trong giao ti^p" Tap chi Ngdn ngii, s6' 3/1990
Tai lUu tham khdo
1 Chu Huy Day k4 chuyfin d trirfrng tieu hpc NXB
Gido due, H 2002
2 Le Phuong Nga - NguySn Tri Phinmg ph^p day
hoc Ti^ng Viet II NXB Dgi hge suphgm Ha N^i
2004
3 Nguyen Tri Day va hoc mon Tifi'ng Viet d ti^u hpc
theo chuOTig trinh mdi NXB Gido d^ie, H 2005
SUMMARY
Teaching Vietnamese language in Primary school focusing on development communication capacity poses numerous striking issues, including how stu-cation From that fundamental aspect, we examine the distinctions of role play in character-based story-telling activities Albeit the role of communication in the field of language and role/character In the story
is considered in the fields of art they actually have a tight relationship While teaching Vietnamese In gen-eral and teaching storytelling skill in particular, the accurate perception of the role will bring certain
ef-44 Tap chi Gido due so 338
(ki2-7/2014)