MỘT SỐ ĐƠN BÀO GÂY BỆNH Ở NGƯỜI

PowerPoint Presentation MỘT SỐ ĐƠN BÀO GÂY BỆNH Ở NGƯỜI TRÙNG CHÂN GIẢ AMIP GÂY BỆNH LỴ (Entamoeba histolytica) I Hình thể Có 2 dạng hình thể khác nhau Thể hoạt động Thể bào nang Thể hoạt động ăn hồng.

MỘT SỐ ĐƠN BÀO GÂY BỆNH Ở NGƯỜI

TRÙNG

CHÂN GIẢ

AMIP GÂY BỆNH LỴ

(Entamoeba histolytica)

I Hình thể

Có 2 dạng hình thể khác nhau:

 Thể hoạt động

 Thể bào nang

Thể hoạt động ăn hồng cầu (magna): Thường được phát hiện trong

phân của bệnh nhân lỵ cấp tính, trong mủ áp xe hay trong các tổn

thương do amip gây ra ở các phủ tạng:

• Kích thước: 20 – 40 μm

• Soi tươi thấy có chân giả, di chuyển nhanh theo một hướng nhất định

• Ngoại nguyên sinh chất trong suốt, nội nguyên sinh chất có các hạt

nhỏ, nhân và các hồng cầu

• Nhân nằm ở trong, giữa nhân có các trung thể.

Thể hoạt động ăn hồng cầu Nhân

Hồng cầu Chân giả

Nhân

Thể hoạt động chưa ăn hồng cầu

Bào nang già Bào nang chuyển tiếp Bào nang non

Thể que

Thể hoạt động chưa ăn hồng cầu (minuta): Có thể gặp trong

phân người không có triệu chứng bệnh lỵ

• Kích thước: 10 – 12 μm

• Hình dạng giống với thể hoạt động ăn hồng cầu chỉ khác là bên

trong nội nguyên sinh chất không có hồng cầu

Thể hoạt động ăn hồng cầu Nhân

Hồng cầu Chân giả

Nhân

Thể hoạt động chưa ăn hồng cầu

Bào nang già Bào nang chuyển tiếp Bào nang non

Thể que

Thể bào nang (thể kén): Thường thấy trong thể bệnh mãn tính

• Hình cầu, kích thước:10 – 12 μm

• Vỏ dày hoặc mỏng, chiết quang

• Bào nang non: chứa 1 – 2 nhân, 1 không bào, 1 vài thể hình que

• Bào nang già có 4 nhân là thể lây nhiễm.

Thể hoạt động ăn hồng cầu Nhân

Hồng cầu Chân giả

Nhân

Thể hoạt động chưa ăn hồng cầu

Bào nang già Bào nang chuyển tiếp Bào nang non

Thể que

II Chu kỳ phát triển

• Vị trí ký sinh:

E.Histolytica chủ yếu sống ở đại tràng

Ngoài ra amip còn theo máu tới ký sinh khắp nơi trong cơ thể…

• Diễn biến chu kỳ:

- Giai đoạn chưa gây bệnh:

Người nuốt phải bào nang già có 4 nhân, các dịch tiêu hoá làm tan vỏ bào nang, trong đó 4 nhân tự phân chia thành 8 nhân với sự phân chia nguyên

sinh chất để thành 8 amip ở thể minuta sống trong

lòng ruột, sinh sản bằng cách phân đôi, dinh

dưỡng bằng tạp chất của thức ăn, xác vi khuẩn và

ký sinh trùng.

• Diễn biến chu kỳ:

- Giai đoạn chưa gây bệnh:

Thể Minuta có thể chuyển thành bào nang và

ngược lại Các bào nang theo phân ra ngoại cảnh

và tồn tại khá lâu

Trong một số tình huống thuận lợi, thể Minuta chuyển sang giai đoạn ăn hồng cầu, gây bệnh và thành thể Magna.

• Diễn biến chu kỳ:

- Giai đoạn ăn hồng cầu/giai đoạn gây bệnh:

Khi thể Minuta chuyển sang thể magna Thể magna tiết ra men phân giải protein gây tổn thương niêm mạc ruột, xâm nhập vào trong thành ruột Tại đó, chúng nhân lên rất mạnh bằng phương thức nhân đôi, dinh dưỡng bằng cách ăn các hồng cầu và các chất huỷ hoại gây những ổ áp xe nhỏ

Thể magna cũng được tống vào lòng ruột rồi theo phân ra ngoài và bị chết rất nhanh

Trong một số trường hợp, amip vào tuần hoàn

theo mạc treo tới tĩnh mạch cửa vào gan, gây

hoại tử và gây áp xe gan Từ gan, amip có thể

theo đường máu tới phổi hoặc tới các phủ tạng khác (ít xảy ra).

Khi gặp điều kiện không thuận lợi, thể magna lại có chiều hướng chuyển thành thể bào nang nhưng trước hết phải chuyển qua thể minuta.

III Tác hại

• Tổn thương khu trú ở đại tràng sigma và manh tràng

• Lỵ amip ở đại tràng sigma và trực tràng

• Bệnh amip ngoài đường ruột (áp xe gan)

IV Chẩn đoán xét nghiệm

• Xét nghiệm phân: tìm thể hoạt động hoặc thể bào nang (lấy phân chỗ

nhầy máu) Tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán bệnh lỵ cấp do E

histolytica là tìm thấy thể hoạt động ăn hồng cầu (thể magna) trong

bệnh phẩm phân.

• Các phương pháp khác:

- Soi trực tràng tìm vết loét, lấy dịch nhầy XN

- Phản ứng miễn dịch đặc hiệu để chẩn đoán áp xe gan do amip

- Chẩn đoán huyết thanh

- PCR…

V Phòng chống và điều trị

• Vệ sinh môi trường, vệ sinh ăn uống, diệt côn trùng truyền bệnh.

• Phát hiện và điều trị người lành mang mầm bệnh.

- Điều trị kết hợp với kháng sinh.

• Lưu ý: Biến chứng có thể xảy ra nếu điều trị không đúng quy cách trong lần

nhiễm đầu

TRÙNG LÔNG

(Balantidium coli)

- Cơ thể có nhiều lông bao phủ Đầu

trước có miệng Nhân to hình hạt đậu,

nhân nhỏ nằm ngay bề lõm nhân lớn.

- Nguyên sinh chất có không bào và thức

ăn.

- Đóng vai trò gây bệnh

- Hình tròn

- Kích thước 50 - 70µm

- Vách dày 2 lớp, bên trong có 2

nhân cấu tạo giống thể hoạt động.

- Nguyên sinh chất có không

bào và nhiều thể chiết quang.

- Đóng vai trò lây truyền bệnh.

THỂ HOẠT ĐỘNG BÀO NANG

Nhân lớn

Lông

Vách

Nhân nhỏ Không bào

Miệng

II Chu kỳ phát triển

• Vị trí ký sinh: Đại tràng.

Đại tràng

• Diễn biến chu kỳ:

B.coli có vật chủ chính là lợn, người là vật

chủ phụ Thể hoạt động không sống ở ngoài vật chủ, chỉ tìm thấy trong phân tiêu chảy Thể bào nang có sức đề kháng cao ở bên

ngoài môi trường. B.coli dinh dưỡng bằng

cách ăn các vi khuẩn, tinh bột, chất cặn bã

Sinh sản bằng 2 cách:

Vô tính: tách đôi theo chiều ngang

Hữu tính: 2 cá thể B.coli thể bào nang tiếp hợp

nhau, nhân pha trộn nhau, phân chia trở lại thành 2 cá thể mới có khả năng thích nghi với

Khi môi trường không thuận lợi, dạng hoạt

động chuyển thành dạng bào nang theo phân

ra ngoài, sống rất lâu ở môi trường bên ngoài.

Khi lợn hay người nuốt phải bào nang, vào đến

ruột bào nang chuyển thành dạng hoạt động và gây bệnh ở đó.

III Tác hại

• B.coli là bệnh của động vật (lợn và chuột cống)

• Người bị nhiễm phần lớn không có triệu chứng Bệnh xảy ra khi sức đề

kháng suy giảm.

• Có thể gây viêm ruột và hội chứng lỵ giống lỵ amip.

• Biến chứng: thủng ruột hoặc theo đường máu đến các cơ quan khác.

IV Chẩn đoán xét nghiệm

• Xét nghiệm phân: soi tươi xem sự chuyển động của trùng lông, soi với

Lugol để nhận rõ nhân và thể vùi trong nguyên sinh chất.

• Soi trực tràng tìm chỗ loét, phù nề, nhiều chất nhầy.

V Phòng chống và điều trị

• Vệ sinh môi trường

• Vệ sinh ăn uống

• Không nuôi lợn thả rông gần nơi sinh hoạt của người.

• Điều trị tương tự như trường hợp nhiễm Entamoeba histolytica.

TRÙNG

ROI

(Giardia lamblia và

Trichomonas vaginalis)

A Giardia lamblia

I Hình thể

- Hình quả lê hoặc hình thìa (trùng

thìa).

- 2 nhân nằm hai bên trục sống

lưng Một đĩa bám chiếm gần hết

trung tâm phần trước thân.

- Có 4 đôi roi.

- Là dạng gây bệnh

- Hình tròn hoặc bầu dục, vỏ dày.

- Có 2 đến 4 nhân nằm bên trục sống lưng, đầu trước thân Bào nang trưởng thành 4 nhân, là dạng lây nhiễm.

- Dấu vết của roi trong nguyên sinh chất

- Là dạng lây nhiễm

Thể hoạt động di chuyển dạng xoắn, như chiếc lá rơi.

II Chu kỳ

• Vị trí ký sinh: chủ yếu ở hành tá tràng và đôi khi lan sang cả ống mật;

sống trên bề mặt niêm mạc ruột và hiếm khi xâm nhập qua lớp này.

Thể hoạt động di chuyển xuống

đại tràng chuyển thành thể bào nang theo phân ra ngoài.

• 3 con đường lây truyền:

Từ người bệnh sang người lành: Qua tiếp xúc (vd: người bệnh không

rửa tay sau khi đi vệ sinh, chạm vào người lành thì có thể bị gây nhiễm).

Qua thức ăn: Bào nang có thể tồn tại trong thức ăn Khi thức ăn chưa

được nấu chín thì sẽ là nguyên nhân gây nhiễm.

Qua nước uống : Uống nước mang bào nang sẽ hoàn toàn có thể bị

nhiễm.

• Bệnh nhân có biểu hiện mất nước, đau bụng, đầy hơi.

• Bệnh mạn tính thường biểu hiện rối loại dinh dưỡng, suy nhược cơ

thể, sụt cân…

• Có thể gây viêm gan, viêm đường mật.

IV Chẩn đoán xét nghiệm

• Chẩn đoán xác định khi phát

hiện thể hoạt động hoặc bào nang trong phân Có thể hút dịch tá tràng để tìm.

• Các phương pháp chẩn đoán

khác: Soi huỳnh quang, chẩn đoán miễn dịch, PCR…

V Phòng bệnh và điều trị

• Vệ sinh ăn uống

• Vệ sinh môi trường

• Vệ sinh cá nhân

• Điều trị triệt để người bệnh…

I HÌNH THỂ

Trichomonas vaginalis chỉ có dạng hoạt động, không có thể bào nang.

- Hình cầu hoặc hình quả lê Có 1 nhân to.

- Trục sống lưng chạy dọc theo thân.

- Có 4 – 6 roi xuất phát ở trước thân, một roi gắn vào cơ thể thành màng

vây

- Di chuyển nhanh và giật cục.

THỂ HOẠT ĐỘNG

Nhân

Trục sống lưng

Roi Gốc roi Miệng Màng

vây

II Chu kỳ

• Ký sinh trong đường sinh dục nữ,

niệu đạo và tuyến tiền liệt nam; lây truyền chủ yếu do tiếp xúc trực tiếp qua đường tình dục hoặc gián tiếp như vệ sinh kém, dùng chung đồ…

• T vaginalis có chu kỳ đặc biệt với 1

vật chủ duy nhất là người Sự phát

triển của T vaginalis ở âm đạo

thường phụ thuộc vào chu kỳ kinh nguyệt Trước ngày thấy kinh và sau

ngày thấy kinh, T vaginalis phát

triển mạnh nên lấy dịch âm đạo vào những ngày này dễ thấy ký sinh trùng Trong thời kỳ rụng trứng không thấy ký sinh trùng.

III Tác hại

• Viêm đường tiết niệu nam và nữ.

- Với nữ giới: thường gây viêm âm đạo, có thể gây nhiễm trùng thứ

phát hoặc nấm âm đạo hoặc viêm phần phụ Biến chứng: có thể gây

vô sinh.

- Với nam giới: gây viêm tuyến tiền liệt, túi tinh, mào tinh hoàn…sau

viêm niệu đạo cấp.

IV Chẩn đoán xét nghiệm

• Bệnh phẩm: Huyết trắng (nữ giới), chất tiết niệu đạo và tuyến tiền liệt

(nam giới), nước tiểu…

• Xét nghiệm:

- Đại thể: khí hư nhiều, nhầy dính, trong hoặc trắng đục, nhiều bọt,

hôi; âm đạo đỏ rát, ngứa…

- Vi thể: hình ảnh trùng roi chiết quang, di động đặc trưng.

Các phương pháp xét nghiệm khác: test nhanh phát hiện kháng

nguyên/kháng thể, ELISA, PCR…

V Phòng bệnh và điều trị

• Vệ sinh cá nhân Thanh toán tệ nạn xã hội.

• Điều trị triệt để người bệnh, điều trị cho cả vợ (chồng) hoặc bạn tình.

TRÙNG BÀO TỬ

Ký sinh trùng sốt rét

(Plasmodium)

1 PHÂN LOẠI

 4 loài ký sinh ở người là: Plasmodium falciparum, Plasmodium

vivax, Plasmodium malariae, Plasmodium ovale.

 2 loại gây bệnh sốt rét thường gặp ở Việt Nam: Plasmodium

falciparum, Plasmodium vivax

2 ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC

 Đặc điểm ký sinh

- Chỉ ký sinh trên một vật chủ nhất định

- Không có giai đoạn phát triển ở ngoại cảnh

- Ký sinh nội tế bào

 Đặc điểm cấu tạo

• Cấu tạo chung gồm 2 phần là nhân và nguyên sinh chất

- Nhân : Tròn, gọn, chắc, bắt màu đỏ

- Nguyên sinh chất : Có thể dài hoặc ngắn, to dày hoặc

mảnh tùy theo từng loại và từng giai đoạn phát triển của

KSTSR, nguyên sinh chất bắt màu xanh Trong nguyên sinh chất có sắc tố của ký sinh trùng - sản phẩm phụ của quá

trình chuyển hóa Sắc tố có hình tròn hoặc hình que, màu nâu hoặc màu đen

• Các giai đoạn phát triển ở người:

 Thể tư dưỡng : Là thể ký sinh trùng còn non, có hình nhẫn

nên gọi là thể nhẫn Đây là giai đoạn hay gặp nhất Tùy

theo từng giai đoạn phát triển mà ký sinh trùng có thể thay đổi hình thể và kích thước, có thể bằng 1/5- 1/3 hồng cầu Cấu tạo gồm :

+ Nhân màu đỏ + Nguyên sinh chất màu xanh da trời + Không bào: Chiếm phần lớn, là khoảng trống giữa nhân và nguyên sinh chất

 Thể phân liệt: Ở thể này nhân và nguyên sinh chất bắt đầu phân

chia gọi là phân liệt non Đến giai đoạn cuối của thể phân liệt,

mỗi mảnh nhân sẽ được một mảnh nguyên sinh chất bao bọc gọi

là phân liệt già Tùy theo từng loại ký sinh trùng mà số mảnh

nhiều hay ít, có thể từ 8-32 mảnh

 Thể giao bào:

• Hình dáng của giao bào khác nhau tùy theo từng loại: P

falciparum hình quả chuối hoặc lưỡi liềm P.vivax, P malarae, P.ovale có hình tròn hoặc bầu dục

• Ở giai đoạn giao bào ký sinh trùng có khả năng sinh sản hữu

tính trên cơ thể muỗi

 Dinh dưỡng: Rất cần các chất đạm, đường, mỡ, muối khoáng,

vitamin, oxy….Những chất này ký sinh trùng lấy từ máu và tổ

chức vật chủ

 Chuyển hóa: KSTSR cần các loại men để tham gia vào quá trình

chuyển hóa (Lactat- dehydrogenase, glycerol oxydase) Thành phần của các men này trong hồng cầu bị ký sinh cao hơn nhiều

trong hồng cầu bình thường

 Hô hấp: KSTSR hô hấp chủ yếu bằng việc sử dụng glucose và

oxyhemoglobin Những hồng cầu bị ký sinh sử dụng oxy gấp 50-70 lần hồng cầu bình thường

 Thoa trùng là thể gây nhiễm cho người, giao bào là thể gây

nhiễm cho muỗi

 Giai đoạn sinh sản vô tính trong cơ thể người:

• Thời kỳ phát triển trong gan:

 Muỗi đốt người, thoa trùng từ nước bọt muỗi vào máu người, nó chủ

động tìm đường xâm nhập vào tế bào gan

 Đa số thoa trùng sẽ phân chia nhân và nguyên sinh chất Nhân phân

tán vào nguyên sinh chất, xung quanh nhân có những mảnh nguyên sinh chất và tạo thành những mảnh phân liệt Số lượng những mảnh

phân liệt rất lớn (khoảng 40.000 mảnh trùng đối với P Falciparum và 10.000 mảnh trùng đối với P vivax) Tế bào gan bị vỡ ra, giải phóng

những ký sinh trùng mới

 Một số thoa trùng chưa phát triển ngay mà tạo thành các “thể ngủ”

Thể ngủ có thể tồn tại lâu dài trong gan gây tái phát xa hoặc rất xa.

• Thời gian phát triển trong hồng cầu:

 Từ gan vào máu, ký sinh trùng xâm nhập vào hồng cầu (thường là hồng

cầu trẻ), đầu tiên là thể tư dưỡng Sau đó, ký sinh trùng phân chia nhân

và nguyên sinh chất thành nhiều mảnh Mỗi mảnh nhân kết hợp với 1

mảnh nguyên sinh chất tạo thành 1 ký sinh trùng mới - thể phân liệt Sự sinh sản vô tính tới một mức độ đầy đủ làm vỡ hồng cầu, giải phóng ký sinh trùng, mật độ KST đạt tới ngưỡng gây sốt (lúc này tương ứng với

cơn sốt đầu tiên xảy ra trên lâm sàng) Khi hồng cầu bị vỡ, những ký sinh trùng được giải phóng, đại bộ phận sẽ xâm nhập vào những hồng cầu

khác để tiếp tục chu kỳ sinh sản vô tính trong hồng cầu.

 Một số mảnh ký sinh trùng trở thành những thể giao bào đực hay cái

Những giao bào này nếu được muỗi hút sẽ phát triển chu kỳ hữu tính ở muỗi; nếu không được muỗi hút thì sau một thời gian sẽ bị tiêu huỷ

Giao bào sẽ không có khả năng gây bệnh nếu không qua muỗi

 Thời kỳ hoàn thành chu kỳ vô tính trong hồng cầu dài hay ngắn tuỳ

từng chủng loại Plasmodium, có thể 40 - 72 giờ (P Falciparum cần 24 –

48 giờ).

 Giai đoạn sinh sản hữu tính trên muỗi:

• Các loại muỗi Anopheles truyền bệnh hút máu người có giao bào,

những giao bào này vào muỗi và sinh sản hữu tính Giao bào vào dạ

dày của muỗi, 1 giao bào cái sẽ phát triển thành 1 giao tử cái Giao bào đực tạo thành giao tử đực Giao tử đực và giao tử cái hoà hợp tạo thành trứng, trứng chui qua thành dạ dày và phát triển trên mặt ngoài của dạ dày, tròn lại và to dần lên phát triển thành nhiều thoa trùng ở bên

trong Cuối cùng, thoa trùng được giải phóng về tuyến nước bọt

• Chu trình phát triển ở muỗi tùy thuộc chủ yếu vào nhiệt độ của môi

trường bên ngoài (vd: nhiệt độ tốt nhất để KSTSR hoàn thành chu kỳ

là 28ºC – 30ºC).

4 CHẨN ĐOÁN:

 Chẩn đoán xét nghiệm:

• Đây là chẩn đoán có giá trị quyết định, bao gồm các xét nghiệm

phát hiện ký sinh vật sốt rét trong máu và phát hiện các kháng

nguyên hoặc kháng thể sốt rét trong huyết thanh.

• Xét nghiệm lam máu tìm KSTSR: Lấy máu trong cơn sốt, làm tiêu

bản máu và nhuộm Giemsa Kỹ thuật kéo máu và nhuộm Giemsa được sử dụng rộng rãi

• Các kỹ thuật khác: Miễn dịch, PCR, kỹ thuật huỳnh quang gián

tiếp và ELISA.