CHUYÊN ĐỀ 7 TĂNG CƯỜNG SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG VÀ TRẺ EM TRONG CÔNG TÁC PHÒNG, CHỐNG VÀ GIẢM NHẸ THIỆT HẠI DO THIÊN TAI I KỸ NĂNG ỨNG PHÓ VỚI THIÊN TAI CỦA CỘNG ĐỒNG I 1 Bài học ứng phó với thiên ta[.]
Trang 1CHUYÊN ĐỀ 7: TĂNG CƯỜNG SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG VÀ TRẺ EM TRONG CÔNG TÁC
PHÒNG, CHỐNG VÀ GIẢM NHẸ THIỆT HẠI DO
THIÊN TAI
I KỸ NĂNG ỨNG PHÓ VỚI THIÊN TAI CỦA CỘNG ĐỒNG
I.1 Bài học ứng phó với thiên tai từ người Nhật
Ngày 11 tháng 3 năm 2011, nước Nhật xảy ra một trận động đất mạnh 9.0 richter kèm theo sóng thần đã làm rung chuyển và tàn phá cả một vùng Đông Bắc Nhật Bản Những hình ảnh về động đất ở Nhật Bản sau đó đã được phát đi khắp thế giới Trong những hình ảnh đó, người ta thấy, những đứa trẻ chui xuống gầm bàn, trên đầu che những vật để bảo vệ Hoặc, trong khi sơ tán ra khỏi các tòa nhà, người dân Nhật bình tĩnh xếp hàng rất trật tự, đi theo lối cầu thang bộ, không hề chen lấn xô đẩy Sự bình tĩnh của người Nhật và sự thuần thục ứng phó với động đất của trẻ em Nhật có được là do đâu?
Đã từ rất lâu, mọi người dân Nhật Bản đều nhận thức được rằng đất nước họ
là nơi thường xuyên xảy ra động đất, vậy nên họ cần phải có biện pháp và kế hoạch đối phó với thiên tai động đất Ngay từ bé, trẻ em Nhật đã được học những bài học
vỡ lòng từ ông bà, cha mẹ về cách phòng chống cho mình trong trường hợp xảy ra động đất Đến trường, trẻ tiếp tục được học cách tự bảo vệ và bảo vệ những người xung quanh trước động đất
Trẻ em Nhật được học rằng, khi động đất xảy ra, không nên chạy ra khỏi nhà nhất là những tòa nhà cao tầng vì không đủ thời gian Động đất thường chỉ diễn ra theo thời gian tính bằng giây Nếu hàng ngàn người cùng chạy sẽ gây nhiều dao động khiến tòa nhà dễ sập, sự xô đẩy lẫn nhau làm cho nhiều người thiệt mạng Các em cũng được học rằng, khi đang ở trong nhà, ngay lập tức phải chui xuống gầm bàn, gầm ghế hay gầm giường để tránh đồ đạc rơi lên đầu; khi chấn động chấm dứt nên ra khỏi nhà, đề phòng nhà bị sập vì những hậu chấn tiếp theo; và không nên đi thang máy vì điện thường bị mất điện Còn khi đang đi ngoài đường thì nên tránh xa các trụ đèn, cột trụ, tường, nhà cao tần, nhà kính, cây cao để tránh mọi gãy, vỡ, đổ, văng vào người Khi đang đi xe cần đỗ lại vào lề đường, không cố vượt qua cầu vì có thể cầu bị sập Nếu đứng trên bờ núi, bờ đất cao, vùng trượt dốc phải tránh xa vì có thể bị lở đất Gần bờ biển nên chạy vào vùng đất cao hơn vì có thể bị sóng thần v.v
Tóm lại, kỹ năng phòng chống động đất ở Nhật được hệ thống thành sách,
và là bài học bắt buộc với mọi người, với trẻ con ngay từ buổi đến trường
Trang 2Hình 63 Trẻ em Nhật Bản được hướng dẫn các kỹ năng ứng phó với thiên tai
động đất ở các trường học
I.2 Kỹ năng ứng phó với thiên tai của cộng đồng ở Việt Nam
Có thể khẳng định rằng đa số người dân Việt Nam đều nhận thức được đất nước họ hàng năm phải đón nhận nhiều cơn bão, nhiều trận mưa to gió lớn, và mưa, bão cũng là nguồn gốc gây nên những trận lũ quét, sạt lở đất ở khu vực miền núi, úng, ngập lụt ở khu vực trũng hoặc vùng đồng bằng, ven sông Những kiến thức cơ bản về thiên tai đã được đưa vào sách giáo qua cho học sinh các cấp phổ thông Tuy nhiên, những kỹ năng ứng phó với từng loại hình thiên tai phù hợp với từng khu vực chịu ảnh hưởng lại chưa được lồng ghép vào các nội dung đó Hậu quả là sau mỗi cơn bão, thiệt hại về người vẫn không hề giảm đi, đặc biệt có những mất mát thật đáng tiếc, đáng lẽ có thể tránh được nếu người dân được hướng dẫn thực hiện các kỹ năng phòng, tránh một cách cụ thể Do vậy, việc nâng cao nhận thức và kỹ năng phòng, tránh và giảm thiểu thiên tai cho cộng đồng là một việc làm hết sức cấp bách trong bối cảnh thiên tai xảy ra ngày càng bất thường và khốc liệt
Công tác giáo dục cấp thiết này nên bắt đầu từ thành phần nào trong cộng đồng dân cư? Trẻ em là thế hệ tương lai của đất nước, do vậy, giáo dục các kỹ năng phòng, chống và giảm nhẹ thiên tai cho các em từ các trường học sẽ là giải pháp tốt nhất cho chúng ta trong bối cảnh hiện nay Đồng thời, trẻ em luôn là mối quan tâm được ưu tiên hàng đầu của Chính phủ Việt Nam trong các chính sách bảo
vệ, chăm sóc và giáo dục Tuy nhiên, khi thiên tai xảy ra, trẻ em lại là đối tượng dễ
bị tổn thương nhất, do luôn luôn phải lệ thuộc vào người lớn, khó được bảo vệ trong khi người lớn đang phải lo đối phó với tình hình khẩn cấp do thảm họa của thiên tai Trong các kế hoạch phòng tránh và đối phó với thảm họa do thiên tai của bất kỳ, các chính quyền địa phương thường tham khảo ý kiến đóng góp từ cộng đồng nhân dân thông quan những người đại diện, tuy nhiên, đối tượng trẻ em rất ít khi được tham khảo ý kiến, đặc biệt là xác định những vấn đề riêng mà trẻ em thường gặp trước, trong và sau khi xảy ra thiên tai
II TĂNG CƯỜNG KỸ NĂNG ỨNG PHÓ VỚI THIÊN TAI CHO THIẾU NHI VÀ SỰ THAM GIA CỦA CÁC EM TRONG CÔNG TÁC PHÒNG,
Trang 3CHỐNG VÀ GIẢM NHẸ THIỆT HAI DO THIÊN TAI
II.1 Thông qua các hoạt động đào tạo, tập huấn
- Tạo cơ hội cho tất cả các trường học tham gia vào dự án, các em học sinh được tham gia các hoạt động quản lý thiên tai dựa vào cộng đồng;
- Tổ chức các đợt tập huấn nâng cao nhận thức và kỹ năng về phòng, chống
và giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai cho các giáo viên, Tổng phụ trách và cán bộ Đội;
- Các giáo viên, Tổng phụ trách và cán bộ Đội sẽ truyền tải các kiến thức và
kỹ năng đó cho trẻ em, tiếp tục triển khai các hoạt động giáo dục và tuyên truyền dành cho trẻ em và và cho cộng đồng dựa vào trẻ em;
- Các em trong Đội măng non được tham gia vào các lớp tập huấn nhận thức
về thiên tai, những hiểm họa có thể có ở địa phương, đánh giá tính trạng dễ bị tổn thương của các em và bổ sung kỹ năng ứng phó với các loại hình thiên tai;
Hình 64 Giáo dục nhận thức và và kỹ năng phòng, chống và giảm thiểu thiệt hại
do thiên tai cho các em thiếu nhi thông qua các lớp tập huấn đặc biệt
- Các hoạt động cung cấp cho trẻ em các kiến thức thích hợp về thiên tai nhằm:
+ Tạo cơ hội cho các em được học hỏi, thể hiện ý kiến và khả năng làm chủ của chính mình;
+ Khuyến khích các em bày tỏ nhu cầu và yêu cầu của mình trong các trường hợp khẩn cấp, đưa ra ý kiến của mình về cách ứng phó với những tình huống đó;
+ Khuyến khích các em lưu ý và ghi nhớ sự bất thường của các cảnh quan xung quanh (nơi ở, nơi học, nơi vui chơi, trên đường đi học, ); cung cấp các thông tin liên quan đến thiên tai cho các thầy, cô giáo, tổng phụ trách, chính quyền địa phương và các nhà khoa học
Trang 4+ Giúp các em được học hỏi để hiểu được nguyên nhân và hậu quả của thiên tai, trẻ em sẽ có thể hiểu được phần nào nhiệm vụ và quyền lợi của mình trong công tác phòng, chống và giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai;
+ Tuyên dương các điển hình làm tốt và chia sẻ kinh nghiệm triển khai ở các Hội đồng Đội cơ sở;
Công tác hướng dẫn các em tham gia các hoạt động phòng, chống và giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai có thể bao gồm thêm một số các hoạt động sau:
+ Tập huấn trang bị cho các em các kỹ năng cơ bản để tự bảo vệ mình và người thân trước nguy cơ của thiên tai;
+ Tăng cường sự tham gia của các em thiếu nhi và của cộng đồng vào các công tác điều tra thiên tai
Những kiến thức về thiên tai và kỹ năng ứng phó với thiên tai mà các em thu nhận được sẽ gián tiếp được tuyên truyền, phổ biến tới gia đình, người thân, bạn bè
và hàng xóm thông qua các giao tiếp hàng ngày của các em Ngoài ra, các em còn
có thể lôi cuốn họ cùng học tập, tìm hiểu và tham gia các hoạt động phòng, chống
và giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai mà các em đang tham gia - Tổ chức, thông qua
đó có thể nâng cao năng lực của cộng đồng trong các công tác ứng phó với thiên tai;
II.2 Thông qua các hoạt động văn hóa
Các kiến thức về thiên tai, thông điệp về thiên tai và kỹ năng ứng phó với thiên tai có thể được truyền tải tới các em thiếu nhi và cộng đồng một cách sinh động và dễ tiếp thu hơn thông qua các hoạt động văn hóa như sáng tác, biểu diễn các bài hát, bài thơ và kịch về thiên tai thường xảy ra ở địa phương;
Ngoài ra, các tổ chức măng non hoặc các trường học có thể phối hợp với các phương tiện đại chúng để quảng bá và tuyên truyền các kỹ năng phòng, chống và giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai cho trẻ em và cho cộng đồng;
Các tổ chức Đoàn, Đội, Hội phụ nữ, tổ dân phố có thể tổ chức các cuộc thi, dàn dịch các vở kịch, sáng tác các bài thơ, bài hát liên quan đến phòng, chống thiên tai và giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra
Trang 5Hình 65 Công tác giáo dục và tuyên truyền về thiên tai có thể thực hiện thông qua
các tổ chức măng non
Hình 66 Công tác giáo dục và tuyên truyền về thiên tai có thể thực hiện thông qua
các hoạt động văn hóa cộng đồng (khu phố, làng, xã, thôn, bản)
Trang 6Hình 67 Viết và dàn dựng các kịch bản tuyên truyền giáo dục cho thiếu nhi và cộng đồng về phòng, chống và giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai gây ra
Hình 68 Tổ chức các cuộc thi về kiến thức và tuyên truyền phòng, tránh thiên tai
cho các em học sinh
II.3 Thông qua các phương tiện thông tin đại chúng
Các hoạt động tuyên truyền và giáo dục cả cộng đồng trong đó có trẻ em về nhận thức các thiên tai, về các công tác bảo vệ môi trường, bảo vệ rừng, phòng chống thiên tai có thể được lồng ghép vào các chương trình phát thanh hay truyền hình của địa phương dưới hình thức các tin, bài, phóng sự, kịch truyền thanh, thơ,
ca, câu đố, trò chơi
Trang 7Có thể tận dụng các khoảng không gian ở những nơi vui chơi công cộng, nơi
có nhiều người qua lại, nơi có các hoạt động văn hóa tập thể để tuyên truyền nhận thức và kỹ năng cho cộng đồng về các công tác phòng, chống và giảm nhẹ thiệt hại
do thiên tai gây ra bằng các biểu ngữ, băng rôn, pa nô, áp phích, khẩu hiệu, tờ rơi, báo tường,
Hình 69 Thiết kế các pa nô, áp phích, khẩu hiệu tuyên truyền trồng cây, bảo vệ
rưng, bảo vệ môi trường
Hình 70 Tờ rơi tuyên truyền kỹ năng ứng phó với các thiên tai bão, lũ, lụt
Trang 8Hình 71 Áp phích tuyên truyền kỹ năng ứng phó với các thiên tai bão, lũ, lụt
III TĂNG CƯỜNG SỰ THAM GIA CỦA CỘNG ĐỒNG VÀ TRẺ EM TRONG ĐIỀU TRA THÔNG TIN THIÊN TAI
III.1 Vai trò của cộng đồng và trẻ em
Những người dân trong cộng đồng địa phương nơi chịu ảnh hưởng của bất
kỳ một loại thiên tai chính là những đối tượng trực tiếp chịu tổn thương do tác động của thiên tai đó Do vậy chính cộng đồng là những người có kinh nghiệm ứng phó thực tế nhất đối với loại hình thiên tai của địa phương Do vậy, họ có thể nắm giữ rất nhiều thông tin quan trọng về loại hình thiên tai thường xảy ra ở địa phương của họ mà chính quyền tại địa phương hoặc các nhà khoa học có thể bỏ sót hoặc không thể thu thập được
Để có thể thu thập được những thông tin về thiên tai mà những người dân địa phương nắm giữ, việc điều tra thiên tai dựa vào cộng đồng địa phương chính là một phương pháp rất có hiệu quả Tuy nhiên, bộ phận nào trong cộng đồng có thể thực hiện một cách tốt nhất công tác điều tra thiên tai ở mỗi địa phương?
Thực tế cho thấy trẻ em là một trong những nhóm đối tượng dễ bị tổ thương nhất trong cộng đồng, nhưng trẻ em cũng là một kênh thông tin hiệu quả để thực hiện các công tác phòng, chống và giảm nhẹ thiên tai Trẻ em là chủ nhân tương lai của đất nước, hướng dẫn các kiến thức và kỹ năng ứng phó với thiên tai cho trẻ em ngay từ bé sẽ có hiệu quả lâu dài khi các em trưởng thành, tạo cơ sở vững chắc để
Trang 9tiếp tục thực hiện tốt công tác phòng, chống và giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai cho
cả cộng đồng Đồng thời, thông qua các giao tiếp đơn giản hàng ngày của các em tại gia đình và thôn, xóm, trẻ em có điều tuyên truyền các kiến thức và kỹ năng của các em về thiên tai cho bạn bè, gia đình và người thân của mình Những hành động tích cực của trẻ em mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng và cho chính sự an toàn của trẻ em khi thiên tai xảy ra
Trong công tác điều tra thiên tai, trẻ em có thuận lợi là có nhiều thời gian quan sát cảnh quan và địa hình của địa phương thông qua các hoạt động đi học, đi chơi, và các hoạt động khác Các em có điều kiện thường xuyên theo dõi và quan sát những thay đổi bất thường của cảnh quan Hoặc các em có thể tình cơ nghe và nắm bắt được các thông tin về thiên tai và rủi ro đã xảy ra tại một hộ gia đình, một
vị trí ngoài đường, ngoài xóm mà các lãnh đạo chính quyền địa phương hoặc các nhà khoa học bỏ sót trong quá trình điều tra thực địa
Hình 72 Thuận lợi của trẻ em khi thu thập các loại thông tin về thiên tai
III.2 Giá trị các thông tin thiên tai điều tra từ cộng đồng
Thông tin về thiên tai do cộng đồng cung cấp có thể trợ giúp rất nhiều cho chính quyền địa phương và cho các nhà khoa học Ví dụ phổ đơn giản nhất là có thể xây dựng bản đồ quản lý hiểm họa thiên tai dựa vào cộng đồng
Đây là một công tác dễ thực hiện và đem lại nhiều ích lợi Một mặt bản đồ được sử dụng như một công cụ trợ giúp cộng đồng và chính quyền địa phương:
- Quản lý hiện trạng môi trường của địa phương;
- Nhận dạng và sớm biết được một số vị trí hay khu vực cụ thể có thể bị ảnh hưởng của các loại thiên tai ở một mức độ xác định;
- Các khu vực đã, đang và sẽ có nguy cơ rủi ro ở các mức độ khác nhau; Mặt khác nhằm cung cấp thông tin về thiên tai một cách chi tiết hơn cho các nhà khoa học phục vụ các nghiên cứu như:
- Hiệu chính các mô hình dự báo thiên tai;
- Đánh giá mức độ hậu quả có thể gây ra do một loại thiên tai với một mức cường độ cụ thể;
Trang 10- Đánh giá nhận thức của cộng đồng về thiên tai và kỹ năng ứng phó của họ với thiên tai;
- Đề xuất biện pháp hợp lý để phòng, tránh và giảm thiểu thiệt hại cho cộng đồng một địa phương cụ thể
Tất cả lợi ích của công tác điều tra thông tin thiên tai từ cộng đồng phục vụ các nhà quản lý và nhà khoa học nói trên đều nhằm trợ giúp chính quyền địa phương có biện pháp và kỹ năng ứng phó phù hợp (cảnh báo, phòng, tránh, ngăn ngừa, chống chọi, di dời, sơ tán và khắc phục hậu quả, vạch kế hoạch ứng phó trong tương lai)
III.3 Các hình thức điều tra thông tin thiên tai từ cộng đồng
Như vậy, sự tham gia của trẻ em vào công tác điều tra thông tin thiên tai có khả năng mang lại hiệu quả cao, và có thể được tổ chức triển khai dưới nhiều hình thức Trong phạm vi chương trình tập huấn này, có hai hình thức điều tra cộng đồng với sự tham gia của các em thiếu nhi sẽ được giới thiệu trong các phần tiếp theo của chuyên đề này Đó là các hình thức:
- Điều tra gián tiếp theo từng hộ gia đình (chịu ảnh hưởng của thiên tai) thông qua sự tham gia (lôi kéo) của thiếu nhi;
- Điều tra trực tiếp theo nhóm hoặc tổ chức thiếu nhi với sự tham gia trực tiếp của các em và sự trợ giúp của thầy, cô và các tổng phụ trách Đội ở các trường học hoặc trong các tổ chức Đội tuyên truyền măng non
III.4 Điều tra gián tiếp
III.4.1 Phương pháp điều tra
Các phụ trách Đội của các trường học hoặc của các tổ chức tuyên truyền măng non sẽ phát các phiếu điều tra tới các hộ gia đình thông qua các em thiếu nhi
Có hai hình thức phiếu điều tra đã được thiết kế cho đề án trong chương trình tập huấn này, bao gồm:
- Phiếu điều tra “Nhận thức về thiên tai và kỹ năng ứng phó với thiên tai” sẽ dành để điều tra thông tin về thiên tai nói chung từ các hộ gia đình sinh sống trong khu vực chịu ảnh hưởng của thiên tai;
- Phiếu điều tra “Đánh giá mức đội rủi ro do thiên tai gây ra” sẽ dành để điều tra thông tin về các thiên tai trong quá khứ từ các hộ gia đình đã từng trải qua thiên tai hoặc bị thiệt hại bởi thiên tai
III.4.2 Đối tượng điều tra
Lượng thông tin cần thu thập tùy thuộc vào tình trạng chịu tác động bởi thiên tai của địa phương đó và tùy thuộc vào mức độ nghiên cứu của đề án Tuy nhiên, trong khuôn khổ thời gian và tài chính cho phép, đề án sẽ triển khai thử