CHUYÊN đề 1 một số KIẾN THỨC cơ bản về THIÊN TAI

CHUYÊN ĐỀ 1 MỘT SỐ KIẾN THỨC CƠ BẢN VỀ THIÊN TAI I CÁC KHÁI NIỆM I 1 Khái niệm về tai biến (hiểm họa) I 1 1 Các khái niệm Tai biến (cách gọi thông thường nhất là hiểm họa, ngoài ra còn có thể gọi là m[.]

CHUYÊN ĐỀ 1: MỘT SỐ KIẾN THỨC CƠ BẢN VỀ

THIÊN TAI

I CÁC KHÁI NIỆM

I.1 Khái niệm về tai biến (hiểm họa)

I.1.1 Các khái niệm

Tai biến (cách gọi thông thường nhất là hiểm họa, ngoài ra còn có thể gọi là mối nguy cơ, mối nguy hiểm) có thể được định nghĩa một cách khoa học là:

- Mối nguy hiểm tiềm ẩn từ một sự kiện, một hiện tượng, một điều kiện hay

hoạt động của con người có thể gây ra những thương vong về con người hoặc có tác động đến sức khỏe, thiệt hại về tài sản, phá hỏng kế sinh nhai và các dịch vụ khác, có sự gián đoạn về kinh tế và xã hội hoặc phá hủy môi trường

- Khả năng xảy ra của một sự cố trong một khoảng thời gian xác định và trong khu vực xác định về một hiện tượng phá hủy tiềm ẩn

Tài liệu này sẽ chủ yếu sử dụng từ "tai biến" theo cách gọi khoa học thay cho từ "hiểm họa"theo cách gọi thông thường

I.1.2 Phân loại

Dựa trên nguồn gốc các quá trình sinh ra tai biến:

- Tai biến tự nhiên là các quá trình hoặc các hiện tương tự nhiên trong hệ thống của trái đất (thạch quyển, thủy quyển, sinh quyển và khí quyển) mà có thể tạo thành một biến cố nguy hiểm (như động đất, phun trào núi lửa, lũ lụt);

- Tai biến do hoạt động của con người là những thay đổi các quá trình tự nhiên trong hệ thống của trái đất (thạch quyển, thủy quyển, sinh quyển, khí quyển)

do hoạt động của con người gây nên, chúng sẽ thúc đẩy/làm trầm trọng thêm các biến cố nguy hiểm (như ô nhiễm khí quyển, các tai nạn hóa học trong công nghiệp, các xung đột vũ trang nghiêm trọng, các tai nạn hạt nhân, các sự cố tràn dầu);

- Tai biến công nghệ: các mối nguy hiểm bắt nguồn từ các sự cố công nghệ hoặc công nghiệp, các quy trình nguy hiểm, các sai sót về hạ tầng cơ sở hoặc các hoạt động của con người nào đó có thể gây ra mất mát về tính mạng hoặc thương tổn, phá hủy tài sản, phá vỡ nền kinh tế và xã hội hoặc phá hủy môi trường (Một số

ví dụ: ô nhiễm công nghiệp, hoạt động hạt nhân và phóng xạ, chất thải độc hại, vỡ đập; các tai nạn công nghệ hoặc công nghiệp, giao thông (nổ, cháy,tràn)

I.2 Khái niệm về thảm họa

I.2.1 Các khái niệm

- Thảm họa là một sự gián đoạn hay phá vỡ nghiêm trọng các hoạt động một cộng đồng hay một xã hội, gây ra những thiệt hại to lớn về người, vật chất, kinh tế hoặc môi trường, vượt quá khả năng của cộng đồng hoặc xã hội bị ảnh hưởng để đối phó dựa trên các nguồn lực của chính họ

- Thảm họa là một sự kiện cực đoan trong hệ thống của trái đất (thạch quyển, thủy quyển, sinh quyển và khí quyển) khác biệt về căn bản so với các điều kiện thường, dẫn đến cái chết hoặc thương tổn cho con người và phá hủy hoặc gây thiệt hại về ‘tài sản’ như các tòa nhà, hệ thống truyền thông, đất nông nghiệp, rừng

và môi trường tự nhiên

- Thảm họa là một kết quả của sự kết hợp các điều kiện sau: có sự tác động của một nguy hiểm, các tồn tại các điều kiện của tổn thương, và không năng lực hay các biện pháp để làm giảm nhẹ hoặc đối phó với những hậu quả tiêu cực tiềm

ẩn Hậu quả thảm họa có thể là thiệt hại về người, thương tích, bệnh tật và tác động tiêu cực khác về thể chất, tâm thần và hạnh phúc xã hội, cùng với thiệt hại về tài sản, mất mát hoặc gián đoạn các dịch vụ, các hoạt động kinh tế và xã hội, và suy thoái môi trường

Tóm lại, khi xem xét tất cả các định nghĩa, chúng ta có thể ‘mô tả’ một thảm họa theo các đặc điểm sau:

- là hiện tượng cực đoan (với các nguồn gốc khác nhau);

- có cường độ rộng lớn (ví dụ, có thể định lượng được như cường độ động đất, độ sâu của nước);

- có thời gian bị giới hạn (có thể thay đổi từ vài giây đến vài tháng, nhưng phải được xác định đúng lúc);

- xảy ra tại một vị trí xác định;

- liên quan đến sự tác động phức tạp qua lại giữa các hệ thống vật chất và con người;

- gây ra thiệt hại về sự sống và đe dọa đến sức khỏe cộng đồng cũng như phá hủy vật chất

- phá vỡ các hệ thống canh tác và xã hội;

- vượt quá các khả năng giải quyết của địa phương;

- yêu cầu sự giúp đỡ từ bên ngoài để đối phó

Cần phân biệt giữa khái niệm thảm họa và tai biến Thảm họa là một hàm

của quá trình rủi ro Rủi ro là kết quả của tổng hợp các tai biến, tình trạng dễ bị tổn thương, và thiếu năng lực hoặc phương pháp làm giảm các hậu quả tiêu cực tiềm

ẩn của rủi ro Như vậy, tai biến (hay mối nguy hiểm) bao gồm các điều kiện tiềm

ẩn mà có thể là các mối đe dọa trong tương lai Khi mối đe dọa trở thành hiện thực, hoặc khi nó hoạt động có gây ra những thiệt hại, sẽ biến thành một thảm

họa Ví dụ (Hình 1), một khu vực xác định trong một vùng nơi đá rơi có thể xảy ra.

Đó sẽ là một tai biến xác định Nếu trong vùng có khả năng xuất hiện đá rơi có một cộng đồng dễ bị tổn thương, thì khu vực độ sẽ có rủi ro (có mất mát và thương vong nếu đá rơi xảy ra trong tương lai) Khi tai biến đá rơi trở thành hiện thực, tức

là đá rơi thực sự xảy ra, gây ra những tổn thương cho cộng đồng, nó sẽ được gọi là một thảm họa đá rơi Như vậy, đá rơi bản thân nó không được xem là một thảm họa khi nó xảy ra trong những khu vực không có hoạt động của con người Nó được gọi là thảm họa khi nó xảy ra trong một khu vực dân cư và đưa đến sự phá hủy, mất mát hoặc tàn phá đối với hệ thống kinh tế xã hội

Hình 1 Phân biệt tai biến (hiểm họa) với thảm họa I.2.2 Phân loại

Có nhiều cách phân loại thảm họa, ví dụ (Bảng 1):

- Phân loại dựa trên các yếu tố khống chế chính dẫn đến thảm họa, ví dụ thảm họa xảy ra do các yếu tố khí tượng (quá nhiều hoặc quá ít mưa, vận tốc gió lớn), địa chất (dẫn đến sự bất thường trên bề mặt hoặc lớp dưới bề mặt trái đất), sinh thái (đối với động vật và thực vật), công nghệ (do con người tạo ra), môi trường toàn cầu (ảnh hưởng môi trường hoặc mức độ toàn cầu) và ngoài trái đất,

Bảng 1 Bảng phân loại thảm họa dựa trên yếu tố khống chế chính

Khí tượng Địa mạo

/Địa chất

Sinh thái Công nghệ Môi trường

toàn cầu

Ngoài Trái đất

Hạn hán Động đất Dịch bệnh Xung đột vũ trang Mưa axit Tác động

Mưa lớn

Dông, lốc,

tố

Lũ lụt

Sét

Mưa đá

Sóng nhiệt

Sóng thần Phun trào núi lửa

Trượt lở đất, đá

Lở tuyết

Hồ băng tan Cháy than Xói mòn

Phá hoại của côn trùng Cháy rừng Mất rừng

Tai nạn giao thông

Sự cố hạt nhân Chất độc hóa học Tràn dầu

Ô nhiễm môi trường Khí thải

Nổ nhà máy điện, hạt nhân

Ô nhiễm không khí

Nóng lên toàn cầu

Nước biển dâng

El Nino Thủng tầng Ozone

của các hành tinh Quang điện ở Bắc Cực

- Phân loại dựa trên nguồn gốc các quá trình sinh ra tai biến hoàn toàn là tự nhiên (động đất, sóng thần, phun trào núi lửa, trượt lở đất, lũ sông, lũ quét, ) hay

do con người tác động vào (lũ lụt do vỡ đập, trượt lở sườn đồi nhân tạo, cháy rừng, ) Thực tế thấy rằng hiện nay nhiều thảm họa tuy có nguồn gốc tự nhiên nhưng phần lớn đều bị kích hoạt do các hoạt động của con người (trượt lở đất, lũ lụt, )

I.3 Khái niệm về thiên tai

Một tai biến, và có kết quả là thảm họa, có thể có các nguồn gốc khác nhau:

tự nhiên (địa chất, khí tương thủy văn và sinh học) hoặc do các hoạt động của con người gây ra (phá hủy môi trường và các thảm họa công nghệ) Thảm họa là kết quả mối quan hệ giữa tai biến và tính dễ bị tổn thương cộng đồng Mặt khác, các thuật ngữ “thảm họa tự nhiên”, “thảm họa do con người gây ra” và “thảm họa công

nghệ” được sử dụng nhiều để chỉ nguồn gốc của nguyên nhân gây ra các sự kiện

cực đoan

Một thiên tai chính là một thảm họa cho một cộng đồng dễ bị tổn thương có nguyên nhân từ tai biến tự nhiên Ví dụ: thảm họa đá rơi được gọi là thiên tai khi

nó bắt nguồn tai biến đá rơi do cấu trúc không ổn định tự nhiên của khối núi đá, hoặc do tác động của các hiện tượng tự nhiên khác như mưa, bão, lũ, gió,… làm khối núi đá vỡ, rơi xuống khu vực có các hoạt động của con người dưới chân núi Thảm họa đá rơi chỉ được gọi là tai nạn do đá rơi hoặc sự cố đá rơi nếu nguyên nhân đá rơi là do các hoạt động của con người như nổ mình, khai thác đá, khai thác khoáng sản,

Hình 2 Biểu đồ biểu diễn số lượng các thảm họa tự nhiên (thiên tai) lớn trên thế

giới từ năm 1950 đến 2005

II CÁC ĐẶC ĐIỂM CHÍNH CỦA THIÊN TAI

Các đặc điểm chính sau đây cần chú ý khi nghiên cứu các nguy cơ dẫn đến một loại thiên tai nhất định:

II.1 Các yếu tố kích hoạt

Gồm 2 nhóm nhân tố chính ngoại sinh và nội sinh:

- Nhân tố nội sinh bao gồm tất cả những quá trình diễn ra dưới bề mặt Trái Đất, ví dụ như động đất, núi lửa và sóng thần

- Nhân tố ngoại sinh bao gồm tất cả những quá trình xảy ra trên bề mặt Trái đất (chủ yếu liên quan đến các điều kiện của khí quyển như lượng mưa, gió, nhiệt

độ và các yếu tố khác) có khả năng kích hoạt những tai biến tự nhiên như trượt lở đất, lũ sông, lũ ven biển, thoái hóa đất,

Tuy nhiên có những thiên tai (xói mòn thoái hóa đất, lụt lội, trượt lở đất) xảy

ra liên quan đến những hoạt động của con người nên rất khó xác định một cách rõ ràng một thiên tai hoàn toàn có nguồn gốc tự nhiên (mưa lớn, nước lũ dâng cao, phong hóa), hay hoàn toàn do con người (sử dụng đất không hợp lý, phá rừng, xả

lũ hay vỡ đập, cắt xẻ sườn đồi) gây nên

II.2 Sự phân bố không gian

Bản đồ dưới đây thể hiện sự phân bố các loại hình thiên tai đặc biệt như động đất, núi lửa, bão nhiệt đới và gió xoáy trên thế giới

Hình 3 Bản đồ phân bố và mức độ tác động một số thiên tai (bão nhiệt đới, động

đất và sóng thần) trên thế giới

Có thể thấy rằng thiên tai xảy ra tại nhiều nơi trên thế giới, mặc dù mỗi một dạng thảm họa bị giới hạn đối với các vùng xác định, các thiên tai thường xảy ra tại các khu vực có đặc điểm riêng biệt như:

- Động đất xảy ra dọc các ranh giới hoạt động kiến tạo, và núi lửa xảy ra dọc các khu vực rìa mảng kiến tạo Thái Bình Dương;

- Sóng thần xảy ra tại vùng lân cận của rìa mảng kiến tạo đang hoạt động, nhưng cũng xảy ra ở một khoảng cách đáng kể từ các rìa này khi các sóng thần có thể di chuyển một khoảng cách lớn;

- Lốc nhiệt đới (tại bắc Mỹ gọi là “hurricanes” và ở Châu Á gọi là

“typhoons”) xảy ra tại các vùng thuộc khu vực biển Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương;

- Trượt lở đất xảy ra trên các vùng đồi, núi;

- Lũ, lụt thường xảy ra ở các vùng triền sông, ven suối, thung lũng và các vùng trũng gần cửa sông hay đồng bằng ven sông

Địa điểm của khu vực bị ảnh hưởng và kích thước (phạm vi) khu vực chịu tác động, những biến cố tai biến đã xuất hiện trong quá khứ là một chìa khóa quan

trọng để hiểu và dự đoán sự xuất hiện mang tính không gian của những hiện tượng tương tự trong tương lai

Hình 4 Mức độ ảnh hưởng của các thảm họa chính trên lục địa toàn cầu

Hình 5 Sự phân bố theo không gian và thời gian của những tai biến chính do tự nhiên và do con người gây ra (đường đỏ biểu diễn ranh giới quá trình nhanh và

chậm, với ngưỡng được đặt là 10 ngày)

II.3 Thời gian diễn ra

Thời gian diễn ra hay thời gian tồn tại của một thiên tai là khoảng thời gian

từ khi thiên tai bắt đầu cho đến khi kết thúc

Hình 6 Ví dụ về thời gian quá trình diễn ra thiên tai: ảnh trái: Quá trình xảy ra chậm: các đụn cát đang tiến về Nouakchott,thủ đô của Mauritania; ảnh phải: Quá

trình xảy ra nhanh: sét trong suốt cơn bão tại Oklahoma.

II.4 Thời điểm khởi phát

Hình 7 Hình ảnh thể hiện những dấu hiệu báo trước hiện tượng trượt lở đất trong khu vực Killha thượng, Azad Kashmir: một chuỗi các khe nứt thể hiện khả năng bị

phá hủy sườn dốc rất cao trong mùa mưa sắp tới

Trước khi thiên tai xuất hiện, một vài biến cố xảy ra trước đó có thể dự đoán được sự xuất hiện của hiện tượng thiên tai chính diễn ra sau đó Những biến cố này

được xác định như là những dấu hiệu báo trước Phụ thuộc vào loại hình tai biến

nguồn gốc, những dấu hiệu như vậy có thể xuất hiện trước nhiều ngày, nhiều giờ,

hay nhiều giây hoặc không có một biểu hiện nào hết Thời điểm khởi phát là một khoảng thời gian từ khi xuất hiện dấu hiệu đầu tiên xảy ra thiên tai đến khi thiên tai đạt cường độ cực đại

II.5 Cường độ (độ lớn)

Nói chung, cường độ hay độ lớn của một thiên tai đặc trưng cho một điều kiện khác thường và có hại Những trận mưa, bão thường là những hiện tượng ở trong khí quyển có thể xảy ra ở bất cứ nơi đâu, nhưng nếu những hiện tượng này vượt quá những ngưỡng nhất định về cường độ chúng trở thành bão tố, hay thành nguyên nhân kích hoạt lũ lụt và trượt lở đất, Những chấn rung trong lòng đất hay trên bề mặt Trái đất thường xuyên xảy ra, ví dụ hàng năm có hơn 10 ngàn trận động đất trong được ghi nhận bởi các trạm địa chấn toàn cầu, nhưng tùy mức độ của cường độ mà nó trở thành thiên tai động đất

II.6 Tần số xuất hiện

Tần số xuất hiện (hay tần xuất) là xác suất (theo thời gian) mà một thiên tai với độ lớn xác định xảy ra trong một khu vực nhất định vào khoảng thời gian xác định (hàng năm, hàng thập kỉ, hàng nhiều thế kỉ, )

Bảng 2 Bảng biểu diễn sự tỉ lệ nghịch về tần số xuất hiện và cường độ các trận

động đất trên toàn cầu

Đây là một mấu chốt để nghiên cứu dự báo xác suất xuất hiện một số thiên tai nhất định trong một thời gian nhất định Những thiên tai đã xuất hiện trong quá khứ là một chìa khóa để dự đoán sự xuất hiện của những hiện tượng tương tự trong tương lai

Tần số xuất hiện và cường độ của một thiên tai có mối liên quan nhất định Nói chung, thiên tai có cường độ lớn thường có tần số xuất hiện thấp, nhưng thiên tai có cường độ thấp lại có tần số xuất hiện cao Ví dụ, một trận lũ nhỏ thường xảy

ra hàng năm, nhưng những trận lũ lụt lớn có sức tàn phá khủng khiếp thì có thể xảy

ra một lần trong vài năm hay nhiều thập kỉ, thế kỉ

II.7 Những thiên tai thứ cấp

Khi những thiên tai tác động đến một khu vực, chúng trực tiếp gây ra những thiệt hại rất lớn cho cuộc sống con người và những công trình do con người xây dựng theo cường độ và những nhân tố dễ bị tổn thương trong khu vực chịu ảnh hưởng Nhưng thiên tai có thể tác động đến con người và tài sản của họ một cách gián tiếp bằng cách kích hoạt và gây ra những dạng thiên tai khác

Hình 8 Hình ảnh về hậu quả của trận động đất ở tỉnh Tứ Xuyên (Trung Quốc)

năm 2008 kéo theo rất nhiều vụ trượt lở đất, lũ quét và lũ bùn đá

Ví dụ về một trận động đất khủng khiếp đã xảy ra ở tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc vào ngày 12/5/2008 (Hình 8) Hậu quả của trận động đất này không những trực tiếp làm chết gần 69.000 cư dân của thành phố mà còn gián tiếp gây ra những thiên tai và thảm họa khác Đó là hàng trăm vụ trượt lở đất ở khu vực miền núi, trong số đó nhiều vụ trượt lở xảy ra bên cạnh thượng nguồn các con sông đã làm tắc nghẽn dòng chảy, nhiều đập chắn những dòng sông lớn đã tạo 12 hồ mới sau động đất, khi một số đập chắn này bị vỡ đã tạo nên những trận lũ quét và lũ bùn đá, gây thiệt hại rất tàn khốc, làm gián đoạn cuộc sống của người dân

III ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

Sức ép của sự phát triển, của văn minh và đô thị hóa lên môi trường thể hiện

rõ rệt nhất và đáng lo ngại nhất là làm tăng khí nhà kính, làm trái đất nóng lên, làm

băng tan, làm mực nước biển dâng cao, gây ra “Biến đổi khí hậu” (Climate

Change), đe dọa cuộc sống hàng trăm triệu dân trên thế giới Theo báo cáo của Ủy

ban liên chính phủ (IPCC), thế kỷ qua trái đất đã ấm thêm khoảng 1oC, ấm nhất trong suốt 1000 năm qua Có nhiều sự thay đổi có thể quan sát được mà có khả năng cao liên quan đến biến đổi khí hậu

Thế giới đã và đang chứng kiến sự gia tăng những thảm họa liên quan đến nhiều hiện tượng thời tiết nguy hiểm như số lượng các cơn bão thảm khốc tăng lên, lượng mưa thay đổi bất thường ở nhiều nơi, tăng số lượng và cường độ thiên tai lũ lụt và hạn hán ở nhiều khu vực trên thế giới Hậu quả là gia tăng thiệt hại kinh tế

xã hội và gia tăng số lượng người bị ảnh hưởng bởi thiên tai

Ở Việt Nam, biến đổi khí hậu đã hiện hữu ở nhiều tỉnh và nhiều thành phố từ lâu qua những diễn biến thất thường của thời tiết Nhiều nơi thường xuyên xuất hiện lượng mưa lớn, trái mùa, nắng nóng, hạn hán, triều cường, ngập lụt kéo dài, hiện tượng xâm ngập mặn, nảy sinh rất nhiều vấn đề về bệnh dịch do biến đổi khí hậu, môi trường ô nhiễm Biến đổi khí hậu đang tác động đến hầu hết các lĩnh vực trong nền kinh tế, đe dọa đến sinh kế của người dân, làm suy giảm chất lượng tăng trưởng kinh tế và ảnh hưởng sức khỏe của xã hội