Vai trò của con người trong triết học phương đông cổ đại

nghiên cứu Vai trò của con người trong triết học phương đông là một nội dung quan trọng nhằm tìm hiÓu rõ hơn về vai trò của con người trong các giai đoạn lịch sử còng nh­ ®Þnh h­íng cho sù ph¸t triÓn hơn nữa vai trò của con người trong mọi lĩnh vực của xã hội nói chung và vai trò của học sinh nói riêng. Qua đó giúp cho việc giáo dục phát phát triển con người được nâng lên. - Góp phần trong phát triển con người cũng như phát triển xã hội. - Phân tích được vai trò của con người trong các giai đoạn lịch sử. - Từ đó đưa ra được các biện pháp phát huy vai trò của con người trong công việc của bản thân

I- PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Qua ho ̣c tâ ̣p môn triết ho ̣c nói chung và phần triết ho ̣c Phương Đông cổ đa ̣i nói riêng chúng ta nhâ ̣n thấy Phương Đông là chiếc nôi lớn của văn minh nhân loại hay cu ̣ thể hơn thì ấn Độ Và Trung Quốc là những Trung tâm văn hoá triết học cổ xưa rực rỡ, phong phú nhất của nền văn minh ấy

Trong quá trình học tập cũng như tìm hiểu khám phá cuộc sống thực tế, giải đáp những câu hỏi về nguồn gốc của con người, nguồn gốc của thế giới và vị trí của con người trong thế giới làm hình thành ở con người những quan niệm nhất định, trong đó

có những yếu tố cảm xúc và trí tuệ, tri thức và niềm tin… Cùng với sự phát triển ngày càng đa dạng và phức tạp của hoạt động thực tiễn, tư duy và bản chất của con người không ngừng phát triển và tôi nhận thấy trong triết học Phương Đông cổ đại, một trong những vấn đề được đề cập làm cho mỗi chúng ta dễ nhận thấy khi học tập, nghiên cứu

nó, đó là yếu tố con người được thể hiện rất sớm, có hệ thống và khá rõ nét Đây là một nội dung quan trọng, cần được quan tâm nghiên cứu và đánh giá cụ thể Thông qua tìm hiểu về vai trò con người trong triết học Đông cổ đại giúp mỗi chúng ta nâng cao nhận thức, hiểu được một cách có hệ thống và là cơ sở để tiếp cận những vấn đề về bản chất

và vai trò con người ở các giai đoạn triết học sau này, nhất là trong triết học của chủ nghĩa Mác-Lênin Qua đó, tạo tiền đề, cơ sở lý luận để xây dựng các kế hoạch phát triển, phát huy hiệu quả nhân tố con người, đồng thời có chiến lược phát triển con người đúng hướng, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội

nhập quốc tế của nước ta hiện nay Đó là lý do mà em chọn đề tài “Vai trò của con người trong triết học phương đông cổ đại”

2 Tóm tắt lịch sử nghiên cứu

Yêu cầu học tập của bộ môn triết phân công nhóm chuyên ngành Đại số và Lý thuyết số làm tiểu luận về mảng Triết học Phương Đông

Thụng qua bài giảng của TS Nguyễn Thỏi Sơn, thụng quỏ tỡm hiờ̉u về kiến thức triết học Phương Đụng cổ đại trờn mạng và thực tiễn xó hội nước ta hiện về vai trũ của con người trong sự hỡnh thành và phỏt triờ̉n xó hội cựng với thực tiễn là giỏo viờn dạy học và phỏt triờ̉n lứa tuổi học sinh tụi tự tỡm tũi và nghiờn cứu đề tài

3 Mục đớch và nhiệm vụ nghiờn cứu

Túm lại, nghiờn cứu Vai trũ của con người trong triết học phương đụng là một nội

dung quan trọng nhằm tỡm hiểu rừ hơn về vai trũ của con người trong cỏc giai đoạn lịch

sử cũng nh- định h-ớng cho sự phát triển hơn nữa vai trũ của con người trong mọi lĩnh vực của xó hội núi chung và vai trũ của học sinh núi riờng Qua đú giỳp cho việc giỏo dục phỏt phỏt triờ̉n con người được nõng lờn

- Gúp phần trong phỏt triờ̉n con người cũng như phỏt triờ̉n xó hội

- Phõn tớch được vai trũ của con người trong cỏc giai đoạn lịch sử

- Từ đú đưa ra được cỏc biện phỏp phỏt huy vai trũ của con người trong cụng việc của

bản thõn

4 Ý nghĩ của viợ̀c nghiờn cứu

Vai trò của con người trong xã hụ ̣i có mụ ̣t vai trò then trụ́t nhṍt, quan tro ̣ng nhṍt trong viờ ̣c hình thành xã hụ ̣i, hỡnh thành chế độ của xó hội và phát triờ̉n và bảo vờ ̣ chờ́ đụ ̣ đó mà khụng có mụ ̣t thứ gì trờn trái đṍt này có thờ̉ thay thờ́ vai trò con người Chỳng ta nhọ̃n thấy triết học Phương Đụng là chiếc nụi lớn của văn minh nhõn loại hay cu ̣ thờ̉ hơn thỡ ấn Độ Và Trung Quốc là những Trung tõm văn hoỏ triết học cổ xưa rực rỡ, phong phỳ nhất của nền văn minh ấy đã đưa ra và đờ̀ cõ ̣p đờ́n vai trò con người

Hồ Chớ Minh đó khẳng định: "Muốn xõy dựng chủ nghĩa xó hội, trước hết cần cú những con người xó hội chủ nghĩa

Đất nước chỳng ta đang trong thời kỳ hội nhập và phỏt triển vững bền thỡ cần phải phỏt huy tốt hơn nữa về cỏc vai trũ của con người trong xó hội:

a) Vai trò nguồn lực con người trong lĩnh vực kinh tế

Trong lĩnh vực kinh tế, cần xem xét con người với tư cách là lực lượng sản xuất và vai trò trong quan hệ sản xuất

Trong bất cứ xã hội nào, người lao động cũng là yếu tố quan trọng nhất trong lực lượng sản xuất Ngày nay, khoa học và công nghệ ngày càng phát triển, hàm lượng chất xám trong giá trị hàng hoá ngày càng cao, thì vai trò của người lao động có trí tuệ lại càng quan trọng trong lực lượng sản xuất V.I Lênin đã chỉ ra: "Lực lượng sản xuất hàng đầu của toàn thể nhân loại là công nhân, là người lao động"1

Con người khi được làm chủ những tư liệu sản xuất, được đào tạo một cách chu đáo những kiến thức quản lý kinh tế sẽ có điều kiện khai thác một cách có hiệu quả tiềm năng đất đai, biết kết hợp các yếu tố của quá trình sản xuất như huy động vốn, động viên khuyến khích người lao động làm việc có hiệu quả, quản lý chặt chẽ nguyên liệu vật tư,

do vậy, hiệu quả sản xuất kinh doanh sẽ tốt hơn Ngày nay vai trò người quản lý trong sản xuất kinh doanh ngày càng trở nên quan trọng, do vậy, các quốc gia thường rất quan tâm tới đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ này

Trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội, người lao động đã trở thành những người làm chủ đất nước, làm chủ trong quá trình tổ chức quản lý sản xuất, từ việc xây dựng kế hoạch sản xuất kinh doanh tới tổ chức sản xuất kinh doanh và làm chủ trong quá trình phân phối sản phẩm Điều đó tạo ra những điều kiện thuận lợi để phát huy nguồn lực con người, phát triển kinh tế - xã hội nhanh và bền vững, làm cho đất nước ngày càng giàu đẹp

b) Vai trò nguồn lực con người trong lĩnh vực chính trị

Từ khi giai cấp công nhân và đảng của nó lãnh đạo toàn xã hội thì con người đã được giải phóng khỏi áp bức dân tộc, áp bức giai cấp, trở thành người làm chủ đất nước, nhân dân tự tổ chức thành nhà nước dưới sự lãnh đạo của giai cấp công nhân Quán triệt quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin về xây dựng nhà nước chuyên chính vô sản,

Hồ Chí Minh nhiều lần lưu ý rằng, nước ta phải đi đến dân chủ thực sự, "Chúng ta phải

ra sức thực hiện những cải cách xã hội, để nâng cao đời sống của nhân dân, thực hiện

dân chủ thực sự”2 Xét nguồn lực con người trên phương diện chính trị, khi mà người dân có tri thức, có năng lực, thấy được trách nhiệm của mình trong việc lựa chọn những người có đức có tài vào các cơ quan nhà nước sẽ góp phần xây dựng nhà nước vững mạnh

Cán bộ nhà nước có hiểu biết lý luận, hiểu biết thực tiễn, thấy được trách nhiệm của mình đối với nhân dân, sẽ hết lòng phụng sự nhân dân và thực sự tôn trọng quyền làm chủ của nhân dân sẽ được dân mến, dân tin, dân ủng hộ

Cán bộ tích cực tuyên truyền đường lối của đảng, phổ biến luật pháp của nhà nước đến nhân dân, làm cho dân hiểu dân tin; người dân chủ động tích cực thực hiện đường lối đó,

có ý thức tôn trọng luật pháp, thực hiện những nghĩa vụ công dân, hiểu rõ quyền lợi của mình, kiên quyết đấu tranh với những hiện tượng tiêu cực trong xã hội sẽ làm tăng sức mạnh của nhà nước xã hội chủ nghĩa

Nói về vai trò của quần chúng tham gia công việc của Nhà nước, Hồ Chí Minh đã viết: khi người dân " biết hưởng quyền dân chủ, biết dùng quyền dân chủ của mình, dám nói, dám làm"1, "thì việc gì khó khăn mấy họ

cũng làm được, hy sinh mấy họ cũng không sợ"2

Có thể khẳng định, nguồn lực con người là yếu tố quan trọng trong việc xây dựng nhà nước xã hội chủ nghĩa, nhà nước của dân, do dân, vì dân; trong quá trình đấu tranh bảo

vệ những thành quả cách mạng, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa; đấu tranh làm thất bại mọi âm mưu phá hoại của kẻ thù

c) Vai trò nguồn lực con người trong lĩnh vực văn hoá

Dưới chủ nghĩa xã hội nhân dân lao động đã trở thành người làm chủ trong đời sống văn hóa xã hội Hệ thống báo chí, phát thanh truyền hình do nhà nước quản lý nhằm phục vụ đắc lực cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa, góp phần nâng cao mức hưởng thụ văn hoá cho quần chúng nhân dân lao động

Mặt khác, quần chúng nhân dân lao động cũng là những người góp phần xây dựng nên những công trình văn hoá, những người sáng tạo ra các tác phẩm nghệ thuật

Một khi, con người có tri thức, có hiểu biết về các hình thức nghệ thuật, sẽ tham

gia sáng tạo ra những tác phẩm nghệ thuật có giá trị cao như: những bộ phim hay, những điệu múa đẹp, những tác phẩm văn học có nội dung phong phú, v.v Những công trình văn hóa, nghệ thuật như vậy dễ đi vào lòng người, có tác dụng giáo dục đạo đức, góp phần hình thành nhân cách cho mỗi con người trong xã hội

Con người có văn hoá cũng là những người có nghĩa vụ bảo tồn những di sản văn hoá tinh thần của đất nước, của nhân loại Do vậy, nếu mỗi con người có ý thức, năng lực thực hiện tốt công việc này, thì những giá trị văn hoá tinh thần, giá trị văn hoá vật chất của xã hội được bảo tồn, lưu giữ, được nâng cao

Trong điều kiện giao lưu quốc tế ngày càng mở rộng, mỗi con người chúng ta có điều kiện tiếp cận với nền văn hoá nhiều nước trên thế giới

Trình độ tri thức của mỗi người về văn hoá sẽ là tiền đề cho họ tiếp nhận những giá trị tốt đẹp của dân tộc khác, loại bỏ những yếu tố không phù hợp để làm giàu cho nền văn hoá dân tộc mình, làm phong phú đời sống tinh thần cá nhân

Con người có tri thức khoa học, có năng lực nghiên cứu tạo ra những khả năng cho họ

có những đóng góp xứng đáng trong sự phát triển khoa học của đất nước Đảng và Nhà nước ta luôn luôn quan tâm đào tạo, bồi

dưỡng đội ngũ trí thức, tạo điều kiện cho họ cống hiến hết khả năng trí tuệ cho đất nước, cho sự phát triển của xã hội

d) Vai trò nguồn lực con người trong lĩnh vực xã hội

Những vấn đề xã hội bao gồm: Vấn đề lao động việc làm, thực hiện công bằng xã hội, thực hiện xoá đói, giảm nghèo, v.v Muốn giải quyết tốt những vấn đề này, đòi hỏi

chúng ta phải phát huy tốt vai trò nguồn lực con người

Giải quyết lao động việc làm là một vấn đề được từng gia đình, toàn xã hội chúng ta quan tâm, vì có giải quyết tốt vấn đề lao động việc làm mới phát huy được những thế mạnh của đất nước, mới giải quyết tốt được những vấn đề xã hội khác Song, muốn giải quyết tốt vấn đề lao động việc làm, đòi hỏi chúng ta phải nâng cao chất lượng nguồn lực con người từ nâng cao sức khoẻ, trình độ học vấn, tay nghề, năng lực quản lý, tới ý thức chính trị cho người lao động

Chính sách xoá đói giảm nghèo là một chính sách lớn của Đảng và Nhà nước ta hiện nay Chính sách này chỉ phát huy hiệu quả khi chính những người nghèo thấy được trách nhiệm của mình, cố gắng nỗ lực phấn đấu vươn lên, đồng thời được sự đồng tình ủng hộ của toàn xã hội, sự trợ giúp của Nhà nước, v.v

Như vậy, con người không chỉ là chủ thể của hoạt động sản xuất vật chất, mà còn là chủ thể của quá trình sản xuất tinh thần của xã hội Bằng hoạt động thực tiễn, trước hết là lao động sản xuất, con người cải tạo tự

nhiên, biến đổi xã hội, bắt tự nhiên phục vụ cho mình, và làm đẹp cho tự nhiên; đồng thời trong quá trình đó con người cải tạo chính bản thân mình Do vậy, sự phối hợp giữa các thành viên trong cộng đồng đó cũng tạo ra sức mạnh to lớn trong việc phát huy nguồn lực con người để nhận thức, cải tạo tự nhiên và xã hội Ngược lại, sự thiếu thống nhất, sự phối hợp không đồng bộ của các thành viên trong xã hội cũng sẽ làm giảm đi, thậm chí triệt tiêu cả động lực phát triển tự nhiên và xã hội

Nguồn lực con người, xét về mỗi cá nhân, còn là những yếu tố tiềm năng cấu thành con người có thể được khai thác Nhưng hiệu quả việc phát huy nguồn lực con người lại tuỳ thuộc vào chế độ xã hội, tuỳ thuộc vào

cách tổ chức xã hội, phụ thuộc vào năng lực và nghệ thuật của người quản lý xã hội, phụ thuộc vào cơ chế và chính sách xã hội

Nguồn lực con người không khai thác, không phát huy được là lãng phí lớn nhất Đặc biệt là với đội ngũ trí thức càng hoạt động, càng nghiên cứu, càng làm việc trí tuệ của họ càng đa dạng, càng phong phú và sâu sắc

Nước ta đang còn là một nước nghèo, kinh tế kém phát triển, thì việc phát huy nguồn lực con người để xây dựng đất nước càng trở nên quan trọng

với những lý do trên , chúng ta có thể thấy rõ tầm quan trọng của việc giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộ

Từ nhũng vai trò của con người tôi vừa trình bày ở trên thì việc nghiên cứu về trò con người trong triết học phương đông để có những hiểu biết về con người và vai trò của con người đối với thực tiễn hiện nay, mỗi quốc gia, dân tộc hay mỗi một địa phương đơn vị

cần nhọ̃n thức đỳng đắn và đỏnh giỏ đỳng vai trũ con người núi chung, vai trũ quần chỳng

và cỏ nhõn núi riờng trong cỏc giai đoạn lịch sử đờ̉ từ đú xõy dựng chiến lược phỏt triờ̉n con người một cỏch cú hệ thống, toàn diện và khoa học đỏp ứng được yờu cầu của thời đại ngày

nay Cũng vì thế mà việc nghiên cứu đề tài “Vai trũ của con người trong triết học

phương đụng cổ đại” là điều tất yếu và cần thiết trong mọi giai đoạn lịch sử núi chung

và hiện nay núi riờng

II Nô ̣i Dung

I Vai trò của con người trong triết học phương đông

Về mặt địa lý, Phương Đông cổ đại trải dài từ Ai Cập, Babilon tới Ấn Độ, Trung Quốc…Phương Đông cổ đại là một trong những cái nôi của văn minh nhân loại Trung Quốc và Ấn Độ là những trung tâm phát triển rực rỡ nhất của nền văn minh ấy

Trong qúa trình phát triển, các quốc gia ở phương Đông đã hình thành hệ thống các quan điểm về thế giới tương đối hoàn chỉnh, góp phần không nhỏ vào kho tàng tri thức của nhân loại Tuy nhiên, do đặc điểm là hướng nội nên những quan điểm về con người là những vấn đề được đề cập nhiều hơn cả

Vai trò của con người trong triết học phương Đông được hình thành từ rất sớm và được thể hiện một cách có hệ thống từ thế kỷ thứ III trước công nguyên trong các học thuyết triết học Nội dung các quan điểm này rất đa dạng, song những vấn đề mà người phương Đông tập trung đề cập đến là những vấn đề thuộc nguồn gốc, bản tính của con người, đạo làm người và mẫu hình con người lý tưởng Trong tính đa dạng, phong phú của các hệ tư tưởng trước hết phải nêu đến các quan điểm của Ấn Độ và Trung Quốc mà tiêu biểu là các quan điểm của triết học phật giáo và triết học nho giáo

Khởi nguồn của tư tưởng triết học Trung Quốc có thể bắt đầu từ thần thoại thời tiền sử; song, tư tưởng triết học Trung Quốc trong đó có vấn đề con người trở thành hệ thống hoàn chỉnh thì phải đến thời Xuân Thu – Chiến Quốc, thời đại của trì trệ được giải

phóng, trí thức được tôn là thầy, trí thức được phổ cập Phong trào “bách gia chư tử”,

“bách gia tranh minh” là biểu hiện sinh động của tư tưởng học thuật từ quyền lực nhà

nước chuyển xuống thiên hạ rộng rãi Cuối Xuân Thu, học thuyết của các tư tưởng gia mọc lên như nấm Trong khoảng 103 nhà, nổi bật lên 6 nhà: Nho gia, Mặc gia, Đạo gia, Pháp gia, Danh gia, Âm dương gia; có ảnh hưởng lớn nhất là Nho gia, Mặc gia và Đạo gia Tư tưởng văn hóa thời Tiên Tần đã được xem là cội nguồn tư tưởng triết học cổ đại Trung Quốc Đây chính là thời kỳ hình thành khá mạnh mẽ và rực rỡ của tư tưởng triết học về con người trong văn hóa cổ đại Trung Quốc Sau thời kỳ này, với quan điểm

“thiên hạ hưng vong, thất phu hữu trách” đã làm cho tư tưởng triết học gắn bó với đời

sống xã hội, có lợi cho quốc kế dân sinh, xem con người là đối tượng của luận thuyết và mục tiêu khai sáng là giải phóng con người

1 Vai tro ̀ con người trong triết học Trung Quốc cổ đại

Triết ho ̣c Trung Quốc cổ đại đã nhấn mạnh đến vấn đề con người, vai trò con người Lấy con người làm trung tâm và mục tiêu nhận thức, triết học Trung Quốc đề cập

và đề cao tinh thần nhân văn, khẳng định giá trị tồn tại tích cực của con người đối với chính bản thân mình và đối với thế giới bên ngoài Con người là hạt nhân của vũ trụ nhưng không đồng nhất với động vật hoặc thần linh mà hòa hợp với trời và đất để trở

thành “tam tài” Từ con người có thể suy ra để nắm bắt cả thế giới

Trong triết học phương Đông, Đổng Trọng Thư, một người kế thừa Nho giáo theo khuynh hướng duy tâm cực đoan quan niệm rằng trời và con người có thể thông hiểu lẫn

nhau “thiên nhân cảm ứng” Nhìn chung, đây là quan điểm duy tâm, quy cuộc đời con người vào vai trò quyết định của “thiên mệnh” Những luận điểm như “thiên nhân vô nhị” (trời với người là một), “tâm của thánh nhân và trời là một”, “trời là người, người

là trời”, “vạn vật trong trời đất với con người vốn là nhất thể” được đưa ra nhằm khẳng định con người gắn liền với vũ trụ, với khí quyển và “đạo người” cũng như “đạo trời” cùng tồn tại “vạn cổ bất biến” Từ đó, xét cho cùng những cái tâm, tính, tình, ý khí,

lương tri…đều liên quan đến nhân tính, nhân sinh và vận mệnh con người Chính vì vậy,

có thể nói, trong triết học cổ đại Trung Quốc, tư tưởng về xã hội – nhân văn đặc biệt phát triển, còn tư tưởng triết học về tự nhiên lại đơn giản, nghèo nàn

Quan niệm về con người hài hòa là cốt lõi trong nhiều tư tưởng triết học cổ đại

Trung Quốc Bắt đầu từ những học thuyết của “Khổng Mạnh”, thuyết “Thiên nhân hợp nhất”, tư tưởng này khá phổ biến, thuyết này về sau được nhiều nhà tư tưởng tiếp nhận và

mở rộng Khi thừa nhận con người và tự nhiên, vật và các vật có quan hệ không thể tách rời nhau, người ta chủ trương duy trì trạng thái cân bằng, thống nhất, điều chỉnh sao cho

chúng không lấn át nhau Tuy nhiên, cũng có tư tưởng ngược lại, đó là quan niệm “thiên nhân bất tương quan” của Tuân Tử Ông chủ trương về phương diện sinh dưỡng thì người

mang ơn trời, nhưng về phương diện trị loạn, thịnh suy thì đạo trời không quan hệ gì đến đạo người Thuyết Âm dương, Ngũ hành vận dụng vào đời sống con người đã cho thấy con người không đồng nhất với thế giới bên ngoài; song lại cần giao cảm, hòa hợp với nó

Đề cao con người nhưng không tuyệt đối hóa con người, các triết gia cổ đại Trung Quốc chủ trương giữ gìn sự cân bằng ổn định của mối quan hệ tự nhiên – xã hội cũng như sự tác động lẫn nhau giữa người với người

Nói đến con người phải tìm hiểu bản chất con người, tính chất người Nhìn chung triết học cổ đại Trung Quốc chỉ quan tâm đến “tính người”, “tâm người”, “lý người”, tức

là chỉ bàn đến đến phẩm chất tinh thần, ý thức, tâm lý, tư tưởng của con người Về cơ bản, các triết gia cổ đại Trung Quốc xem “tính người” như là biểu hiện của cái thiện hoặc của cái ác, của cái tính trời hoặc của cái tính thuộc nhân tâm Do quan niệm con người hòa đồng với “trời” nên tính người không tách rời „tính trời”, “đạo trời”; tính người là cái được trời phú, bị quy định bởi ý muốn của Thượng đế Một số triết gia lại xem tính người có quan hệ dẫn đến sự tác động của xã hội đối với con người Tính người được sinh ra từ “vô” và “hữu” (đạo và đức) nhưng xã hội đã làm cho con người, tính người trở thành rối loạn, thực giả, đúng sai, tốt xấu không xác định được

Do gắn triết học với vấn đề đạo đức, chính trị xem mặt xã hội của con người là trung tâm nghiên cứu, các triết gia cổ đại Trung Quốc đã đặc biệt quan tâm đến vận mệnh con người Quan niệm “thiên mệnh” quyết định nhân sự con người, bất kể là ai đều phải tuân theo sự xếp đặt, thưởng phạt của trời, là cơ sở của nhiều luận giải xã hội học về số phận con người và thực trạng xã hội

Nhìn chung các triết gia cổ đại Trung Quốc vẫn chưa lý giải được bản chất xã hội của con người, cũng như chưa tìm ra được phương thức hữu hiệu để giải phóng con người Những quan niệm về con người đã nói ở trên, hoặc vẫn chưa thoát khỏi chủ nghĩa duy tâm thần bí; hoặc chỉ mới dừng lại ở cảm quan duy vật thô sơ, siêu hình Có thể nói,

về cơ bản các quan niệm về con người, đặc biệt là về số vận của con người, vẫn chưa được xem xét trên nền tảng các điều kiện kinh tế - xã hội mà chỉ được nhìn từ góc độ chính trị - đạo đức thuần túy Chính điều này đã làm cho các nhà triết học cổ đại Trung