Sinh kế bền vững cho khu bảo tồn Việt Nam pdf

Mục đích là nhằm cung cấp khái quát về: • Giai đoạn thực hiện hiện nay của các KBTB • Các dữ liệu hiện có và phân tích về nền kinh tế cũng như sinh kế địa phương • Hiện trạng và tiến độ

Tháng 7/2007

CÁC KHU BẢO TỒN BIỂN

VIỆT NAM

Angus McEwin Nguyễn Tố Uyên Thẩm Ngọc Diệp

Hà Minh Trí Keith Symington

Tóm tắt������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������2 Chương 1: Giới thiệu������������������������������������������������������������������������������������������������������������������5

Chương 2: Những bài học kinh nghiệm quốc tế về hỗ trợ sinh kế khu vực ven biển���������9

2.1 Lý thuyết và các khái niệm về hỗ trợ sinh kế ��������������������������������������������������������������������9

2.2 Sinh kế bền vững vùng ven biển ������������������������������������������������������������������������������������12

2.3 Khái quát bài học kinh nghiệm quốc tế ���������������������������������������������������������������������������13

2.4 Các loại hình hỗ trợ sinh kế ����������������������������������������������������������������������������������������������13

2.5 Các loại hình hoạt động được chú trọng ���������������������������������������������������������������������������15

2.6 Hỗ trợ cấp cộng đồng và cấp hộ gia đình �����������������������������������������������������������������������16

2.7 Các hoạt động tạo thu nhập thay thế ��������������������������������������������������������������������������������16

2.8 Quá trình hỗ trợ sinh kế bền vững vùng ven biển �������������������������������������������������������������18

2.9 Quản lý chương trình và dự án �����������������������������������������������������������������������������������������21

2.10 Tóm tắt các bài học chính��������������������������������������������������������������������������������������������������24 Chương 3: Hỗ trợ sinh kế tìm kiếmnguồn thu nhập thay thế - Bài học từ Việt Nam����������29

3.1 Tổng quan về sinh kế tại vùng đảo và ven biển �������������������������������������������������������������27

3.2 Nhóm kinh tế xã hội �����������������������������������������������������������������������������������������������������������28

3.3 Những vấn đề cần lưu ý về đảo nhỏ ��������������������������������������������������������������������������������29

3.4 Nhóm mục tiêu ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������30

3.5 Các loại hình hỗ trợ sinh kế - Tạo môi trường thuận lợi ������������������������������������������������32

3.6 Cải thiện sinh kế hiện tại ��������������������������������������������������������������������������������������������������36

3.7 Giới thiệu các sinh kế mới ����������������������������������������������������������������������������������������������37

3.8 Quá trình xây dựng và phê chuẩn SKTT �����������������������������������������������������������������������������3

3.9 Tiếp cận bảo tồn biển dựa vào cộng đồng �����������������������������������������������������������������������45

3.10 Bài học kinh nghiệm về hoạt động nâng cao nhận thức ������������������������������������������������49

3.11 Tóm tắt điểm chính và bài học kinh nghiệm �����������������������������������������������������������������������51

3.12 Khuyến nghị trong hỗ trợ sinh kế ������������������������������������������������������������������������������������52 Chuơng 4: Đề xuất phương án quản lý quỹ giảm nghèo trong hợp phần LMPA���������������61

4.1 Mục tiêu hỗ trợ sinh kế trong hợp phần LMPA ������������������������������������������������������������������59

4.2 Quỹ Xóa đói giảm nghèo LMPA �����������������������������������������������������������������������������������������59

4.3 Loại hình hoạt động được Quỹ PRF cấp vốn ������������������������������������������������������������������60

5.3. Khuyến nghị cơ chế tín dụng nhỏ cho Hợp phần LMPA ������������������������������������������������94

Chương 6: Giám sát và Đánh giá�����������������������������������������������������������������������������������������100

6.1 Giới thiệu �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������98

6.2 Giám sát và đánh giá Qũy giảm nghèo PRF ������������������������������������������������������������������99

6.3 Giám sát và đánh giá ở cấp độ cộng đồng �����������������������������������������������������������������������99

6.4 Sử dụng các kết quả của công tác Giám sát & Đánh giá ����������������������������������������������100

Phụ lục 1: Báo cáo thực địa ������������������������������������������������������������������������������������������������107

1 Thực địa tại KBTB Vịnh Nha Trang ������������������������������������������������������������������������������107 2� Thực địa tại KBTB Cù Lao Chàm ����������������������������������������������������������������������������������113 3. KBTB đang thành lập Côn Đảo ���������������������������������������������������������������������������������������121 4� KBTB Phú Quốc ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������128 5� KBTB đề xuất Bạch Long Vỹ ��������������������������������������������������������������������������������������������137 Tài liệu tham khảo������������������������������������������������������������������������������������������������������������������149

SKTT Sinh kế thay thế (Additional/Alternative Income Generation – AIG)

Lời cảm ơn

Nhóm nghiên cứu chân thành gửi lời cảm ơn tới nhóm cán bộ Hợp phần LMPA, Ban quản lý và cán bộ tại các Khu bảo tồn biển Vịnh Nha Trang, Cù Lao Chàm, Phú Quốc, và Dự án Côn Đảo đã tận tình giúp đỡ và hỗ trợ nhóm trong thời gian công tác Chúng tôi cũng muốn gửi lời cảm ơn tới các đồng nghiệp tại WWF cũng như các đồng nghiệp làm việc tại các tổ chức Phi chính phủ khác tại Việt Nam (CARE, Oxfam…) đã cung cấp những thông tin quý báu cho nghiên cứu này

Tuy còn nhiều hạn chế và khó khăn trong quá trình làm việc, nhóm nghiên cứu đã cố gắng tổng hợp từ các tài liệu hiện có và nghiên cứu thực địa những bài học và kinh nghiệm trong công tác

hỗ trợ sinh kế và hoạt động sinh kế thay thế tại Việt Nam Trên cơ sở đó đưa ra các khuyến nghị

và hướng dẫn cho những hoạt động tiếp theo trong khuôn khổ Hợp phần “Sinh kế bền vững cho cộng đồng sống trong và xung quanh các Khu bảo tồn biển”, cụ thể là việc quản lý Quỹ Giảm nghèo Nhóm nghiên cứu mong nhận được ý kiến góp ý quý báu cho báo cáo này để có thể thực hiện tốt hơn các nhiệm vụ trong tương lai

Tóm tắt

Chính Phủ Việt Nam đang xúc tiến một kế hoạch quan trọng nhằm thiết lập mạng lưới các Khu bảo tồn biển (KBTB) nhằm bảo tồn đa dạng sinh học biển và đảm bảo tốt hơn việc sử dụng bền vững tài nguyên biển trong tương lai Phải nói rằng, để đạt được thành công tối ưu cho một KBTB, chính quyền cần phải phối hợp với cộng đồng tại các KBTB nhằm đưa ra phương pháp bảo tồn giúp giảm thiểu sự phụ thuộc của cộng đồng vào nguồn tài nguyên thiên nhiên đang ngày càng cạn kiệt đồng thời vẫn có thể phát triển sinh kế một cách bền vững

Vào tháng 1/2007, WWF Việt Nam tiến hành phối hợp với cán bộ Hợp phần Sinh kế bền vững cho các Khu bảo tồn biển (LMPA) thuộc Bộ Thủy Sản (trước kia), nay là Bộ Nông nghiệp và Phát

triển Nông thôn, nhằm xây dựng một Kế hoạch Sinh kế Bền vững mà: 1) mang tính hệ thống,

đưa ra một hệ thống hướng dẫn sinh kế chung cho các KBTB trong mạng lưới ; và 2) có khả

năng thích nghi, thiết thực, và có thể áp dụng tại các KBTB – tất cả những gì thể hiện đặc điểm

tự nhiên, kinh tế xã hội, và quản lý của từng địa phương

Thông qua việc tổng hợp các “bài học kinh nghiệm” quốc tế và tại Việt Nam về nhiều loại hình

dự án liên kết bảo tồn với phát triển sinh kế, và đánh giá cụ thể tại các địa điểm KBTB Việt Nam, nhóm tác giả đã đưa ra các nhận xét về kết quả thu thập được, kết luận và khuyến nghị

Quan trọng nhất, nhóm nghiên cứu nhận thấy sinh kế và các kế hoạch KBTB cần phải nắm bắt rõ hơn sự năng động và biến đổi của môi trường kinh tế xã hội tại các nước đang phát triển, nơi mà người nghèo thường thiếu kỹ năng, kiến thức, hiểu biết về kinh doanh, thời gian, sự tự tin, mạng lưới mua bán v.v… để có thể tận dụng các cơ hội tăng trưởng kinh tế và đầu tư kinh doanh Chỉ khi nào nhận thức được rõ nét tính chất biến đổi này cũng những hạn chế và khó khăn nó gây ra,

lúc đấy “sinh kế thay thế” mới thực sự tạo ra sự khích lệ để người dân ngừng các hoạt động sinh

kế không bền vững của mình và chuyển sang các hoạt động khác bền vững hơn

Trên cơ sở này, các chiến lược sinh kế cho Hợp phần LMPA cần tập trung nhiều hơn vào kiến tạo

một môi trường kinh tế thuận lợi cho cộng đồng, chứ không nên chỉ tập trung vào các dự án

tạo thu nhập nhỏ lẻ mang tính cá nhân Một môi trường thuận lợi là cách tiếp cận bao quát hơn, hướng tới cải thiện các nguồn lực sinh kế chung cho hộ gia đình và toàn thể cộng đồng, giảm sự

bấp bênh và tăng điều kiện sống cho họ với nhiều lựa chọn sinh kế mới Hình thức hỗ trợ sinh

kế này cần phải được ưu tiên hơn các dự án kinh doanh cá nhân nhỏ lẻ, bởi vì nó ít rủi ro hơn và đặt trọng tâm giúp đỡ cộng đồng tự cải thiện các sinh kế của chính họ Cách tiếp

cận này cũng cho phép kết hợp với các chương trình giảm nghèo và các hoạt động sinh kế quan trọng khác tại Việt Nam, nó hướng tới tăng khả năng tiếp cận của người dân và cộng đồng đến các chương trình này chứ không chỉ dựa vào và phụ thuộc chủ yếu vào ngân sách Hợp phần LMPA

Việc xây dựng các dự án Tạo nguồn thu nhập thay thế (AIG) cho cá nhân cần phải quả thật có thể giúp hình thành chiến lược sinh kế thành công tại mỗi điểm KBTB Nó cho phép thử nghiệm, kiểm tra và cải tiến đối với mỗi dự án tạo thu nhập hướng đến những thành phần cụ thể trong cộng đồng (VD: hộ ngư dân) đang có đời sống hoàn toàn phụ thuộc vào nguồn tài nguyên đang

bị cạn kệt (thiếu bền vững), và/hoặc gây tác động xấu đến đa dạng sinh học Tuy nhiên, hầu hết

các dự án SKTT tại các KBTB Việt Nam đều chưa thành công Hàng loạt các yếu tố – bao

gồm tính không khả thi của dự án, cơ chế và hệ thống tín dụng không phù hợp, thiếu quản lý hành chính và tài chính vững chắc, thiếu đánh giá chặt chẽ đối với các đề xuất, không giám sát tính hiệu quả của dự án, nhận thức của cộng đồng còn kém, tổ chức và hỗ trợ chưa hiểu quả, cùng hàng loạt các vấn đề khác – đã tạo ra các rào cản và trở ngại cho sự thành công và bền vững của

các dự án ngoài giới hạn của LMPA Do đó chỉ nên thực hiện các SKTT mới sau khi đã đánh giá

một cách thấu đáo và triệt để

Hỗ trợ sinh kế trong giai đoạn LMPA sẽ đem lại nhiều lợi ích hơn nếu tiếp cận theo hướng nhất quán và có hệ thống nhằm đánh giá, lựa chọn và triển khai các dự án, cũng như giám sát tiến

độ Để đạt được đieùe này, nhóm tác giả đề xuất phương án quản lý Quỹ Giảm nghèo (PRF) cho hợp phần LMPA Quỹ này cho phép tài trợ theo nhu cầu khi các điểm KBTB đề xuất dự án lên văn phòng hợp phần Các hoạt động tiềm năng sẽ được đánh giá về tính phù hợp và khả thi theo

bộ 8 tiêu chí đã đưa ra (xem Chương 4) Việc đánh giá được thực hiện theo 2 giai đoạn: đánh giá bước đầu bản Trích lục thông tin dự án (PIN), và đánh giá chi tiết Đề cương Dự án (PP)

Về mặt hoạt động, quá trình SKTT cần phải được hướng dẫn bởi cộng đồng và cộng đồng phải

đóng vai trò chủ đạo trong tất cả các bước Về mặt này, cần thành lập một Tổ chức cộng đồng

(CBO) tại mỗi địa phương là đại diện của các nhóm đối tượng mục tiêu Những tổ chức cộng

đồng này cần phải được tập huấn và nâng cao năng lực nhằm thúc đẩy, điều phối, quản lý dự án

và chuẩn bị các bản đề xuất Cần xây dựng Cẩm nang hoạt động để hướng dẫn Tổ chức cộng đồng và các đối tác của họ khi tham gia quá trình PRF Cần chú trọng để đảm bảo rằng Tổ chức cộng đồng thực sự là đại diện của cộng đồng và đại diện cho quan tâm của các nhóm kinh tế xã hội khác nhau, đặc biệt là nhóm đối tượng mục tiêu Cần lưu ý để nguồn tài trợ từ Quỹ PRF không

bị sử dụng vào các hoạt động khác như chi tiêu cho các dự án, kế hoạch sẵn có của nhà nước.Cung cấp tín dụng cần được hợp phần LMPA coi là một hoạt động hỗ trợ sinh kế chủ chốt Nghiên cứu này cho thấy Hội Phụ nữ nên được trao vai trò làm cơ quan đối tác với LMPA để quản lý các hoạt động cung cấp tín dụng cho các địa điểm KBTB trong hợp phần LMPA Với mạng lưới cơ sở rộng khắp, Hội phụ nữ có vai trò chủ động tại cộng đồng, có trách nhiệm và quản lý hiệu quả đảm bảo nhóm đối tượng mục tiêu có thể tiếp cận và sử dụng nguồn tín dụng Ngân hàng và các đơn

vị tín dụng nhỏ khác hoạt động tại cấp cao hơn (huyện, tỉnh) thường không hiểu rõ tính chất của cộng đồng, cũng như không có cơ chế giúp phân biệt các đối tượng hưởng lợi mục tiêu, không trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia vào quản lý KBTB giống như Hội phụ nữ

Nói chung, từ những kinh nghiệm rút ra tại các KBTB, cơ chế tín dụng cần chú trọng tốt hơn đến đối tượng hưởng lợi mục tiêu (tức là nhóm có đời sống bấp bênh nhất và bị ảnh hưởng nhất bởi các quy chế và phân vùng của KBTB) Cần thiết lập các tiêu chí cho việc vay vốn đảm bảo rằng vốn tín dụng được sử dụng một cách phù hợp với mục tiêu của KBTB và Hợp phần LMPA Vốn tín dụng có thể được cung cấp đồng thời với việc tập huấn và triển khai các dịch vụ khuyến nông – lâm – ngư cũng như những hình thức hỗ trợ khác hướng tới phát triển “môi trường kinh tế thuận lợi” , thí điểm các dự án SKTT có triển vọng đáp ứng các tiêu chí được xác định cho Quỹ PRF Cần tập huấn cho các cán bộ Hội Phụ nữ để họ có kỹ năng quản lý cần thiết đối với chương trình tín dụng – tiết kiệm và trợ giúp người vay vốn

Các dự án sinh kế thường không hoặc chưa quan tâm đầy đủ đến các nhóm được hưởng lợi mục tiêu Các đối tượng mục tiêu trong hỗ trợ sinh kế, dù dưới hình thức tạo môi trường kinh tế thuận lợi hay dự án SKTT, phải là các hộ hoặc cá nhân chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi KBTB, hoặc những người đang tiến hành các hoạt động đánh bắt làm đe dọa đa dạng sinh học và sự bền vững lâu dài của nguồn lợi

Giám sát & đánh giá cần được thực hiện ở cấp Hợp phần, cấp cộng đồng, và cho từng hoạt động

cụ thể Cần xác định mục tiêu (kết quả dự định) một cách rõ ràng, và lựa chọn những chỉ báo phù hợp Việc xác định và lựa chọn các chỉ báo ở cấp cộng đồng và cho từng hoạt động cần tiến hành theo một quá trình có sự tham gia của người dân và liên kết một cách thống nhất với các cộng cụ giám sát KBTB tiêu chuẩn (VD: các chỉ báo lý sinh, kinh tế xã hội và quản lý) Kế hoạch Giám sát

& đánh giá, với những chỉ tiêu cụ thể, đối tượng sử dụng, thời gian và cách thức thu thập số liệu, cần được xây dựng cho từng KBTB và đưa vào nội dung của kế hoạch quản lý KBTB



Chương 1:

Giới thiệu

1.1 Hợp phần Sinh kế bền vững trong và xung quanh các KBTB

Hợp phần Sinh kế bền vững trong và xung quanh các KBTB (LMPA) trong khuôn khổ Chương trình Môi trường của Quỹ Hợp tác Phát triển Việt Nam – Đan Mạch đang trong giai đoạn triển khai

từ năm 2005 đến 2010

Mục đích chính của Hợp phần LMPA nhằm hỗ trợ Việt Nam phát triển mạng lưới các Khu bảo tồn biển (KBTB) dựa trên khung pháp lý vững chắc tại cấp quốc gia và hệ thống quản lý hiệu quả tại địa phương ở cấp tỉnh và các điểm hiện trường Ba mục tiêu trước mắt của hợp phần dự án Sinh

kế bền vững trong và xung quanh KBTB là:

1 Một mạng lưới các KBTB bao gồm những vùng nước ven biển ưu tiên của Việt Nam được tăng cường và các hệ thống quản lý hiệu quả được xây dựng phù hợp

2 Những cộng đồng dễ bị tổn thương sống trong và quanh các KBTB trình diễn được chọn

có thể được đáp ứng nhu cầu sinh sống của họ mà không làm suy thoái tài nguyên biển hoặc huỷ hoại môi trường

3 Việt Nam thực hiện đầy đủ cam kết đối với những nỗ lực quốc tế nhằm phát triển các mạng lưới KBTB và đóng góp kinh nghiệm về giải quyết những nhu cầu cho các cộng đồng dễ bị tổn thương

Hợp phần LMPA xác định 6 Đầu ra mong muốn, trong đó, Đầu ra 5 liên quan trực tiếp tới các hoạt

động hỗ trợ sinh kế và Quỹ xóa đói giảm nghèo:

Đầu ra 5: An ninh kinh tế-xã hội cho các cư dân sống trong và xung quanh các KBTB

trình diễn được cải thiện trên cơ sở quản lý tài nguyên thiên nhiên hợp lý và tạo nguồn thu nhập đa dạng1

Phần đánh giá và chiến lược trình bày trong báo cáo này liên quan tới Mục tiêu 2 và Đầu ra 5 của

Hợp phần LMPA

1.2 Sinh kế và các KBTB

Chúng ta có thể nhận thấy rằng để đảm bảo thành công đối với các KBTB và sinh kế cho các cộng đồng địa phương cần có sự hỗ trợ nhằm cải thiện sinh kế và đảm bảo tính bền vững Nói tóm lại, hợp phần Sinh kế bền vững trong và xung quanh các KBTB sẽ cố gắng đảm bảo rằng:

“các cộng đồng dễ bị tổn thương sống trong và xung quanh các KBTB được lựa chọn có thể đáp ứng những yêu cầu về sinh kế mà không làm cạn kiệt nguồn tài nguyên biển hoặc làm suy thoái môi trường”

Nhìn chung, nguồn cá tại các KBTB Việt Nam đang bị suy thoái và ngày càng cạn kiệt chủ yếu do khai thác và đánh bắt qúa mức Phần lớn chúng ta đều chấp nhận rằng sự phát triển bền vững của nghề cá phải dựa trên việc bảo vệ các sinh cảnh biển và ven biển cũng như giảm mức khai thác các loài đã bị khai thác quá mức và/hoặc đang bị đe dọa Sinh kế bền vững cho cộng đồng ngư dân phụ thuộc lớn vào việc bảo vệ và sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên biển

Với công tác bảo vệ và quản lý nguồn tài nguyên biển, các

KBTB đóng vai trò quyết định đầu tiên nhằm đạt được sinh

kế bền vững tại các cộng đồng chịu ảnh hưởng Vùng cấm

khai thác, hay các “khu dự trữ cá” bên trong KBTB đã được

kiểm nghiệm tại quốc tế về khả năng tăng trữ lượng cá và

hải sản khác (“hiệu ứng tràn”) Bảo vệ rạn san hô và các

sinh cảnh liên quan tại các KBTB sẽ làm tăng lợi ích cho

nghề cá, nhưng chỉ ở trung và dài hạn Nhìn chung, phải

mất tối thiểu từ 2 đến 3 năm thì nguồn lợi thủy sản mới có

thể phục hồi trở lại mức tạo ra lợi ích rõ ràng đối với các bên

liên quan

Bước tiếp theo để đạt được sinh kế bền vững trong các cộng đồng chịu ảnh hưởng là hỗ trợ đa dạng hóa nguồn thu nhập nhằm giảm sự phụ thuộc của người dân vào nguồn lợi thủy sản Cộng đồng địa phương cần sự hỗ trợ để cải thiện sự bền vững đối với sinh kế của họ và để phát triển thêm các hình thức khác ngoài nghề cá

“Người dân nghèo thường là đối tượng phụ thuộc nhiều nhất vào môi trường và cũng là đối tượng trực tiếp và gián tiếp sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên (ví dụ như vùng duyên hải) Do đó, họ là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi môi trường bị suy thoái hoặc khi quyền tiếp cận của họ đối với nguồn tài nguyên thiên nhiên bị hạn chế hoặc không được chấp thuận Không chỉ có các hoạt động kinh tế của họ có liên quan tới việc tiếp cận các nguồn tài nguyên, mà khả năng thực hiện các hoạt động kinh tế của họ cũng

bị ảnh hưởng do chất lượng môi trường kém và tác động hệ quả đối với sức khỏe của họ (IDL và IUCN, 2004, trang 4)”.

• Thực hiện đánh giá nhu cầu nhằm xác định nguyên nhân sâu xa gây nên tính dễ bị tổn thương của các cộng đồng tại KBTB và xác định các ưu tiên cho việc hỗ trợ nhằm giảm tính dễ bị tổn thương theo quan điểm cộng đồng và chính quyền địa phương

Đan lưới cá (Bãi Hương, Cù Lao Chàm)

• Đưa ra các khuyến nghị nhằm xây dựng phương pháp chuẩn cho việc đánh giá và giám định các đề xuất dự án nghề nghiệp và Sinh kế thay thế từ phía các KBTB, trong đó bao gồm các khuyến nghị về loại hình hoạt động SKTT nào là phù hợp/khả thi nhất, lời khuyên

về xây dựng chương trình tín dụng, phạm vi đề xuất dự án, mẫu đề xuất dự án, quy trình, tiêu chí và các chỉ thị (indicator) nhằm lựa chọn và đánh giá các đề xuất dự án

• Thiết kế một hệ thống giám sát và đánh giá (M&E) đơn giản nhằm đánh giá các tác

động của việc phát triển cộng đồng và sinh kế bền vững và cho phép việc điều chỉnh các hành động đó một cách kịp thời trong quá trình thực hiện

Các báo cáo tổng quan tại năm (05) KBTB chứa đựng thông tin tóm tắt về các vấn đề chủ yếu

và đặc điểm cụ thể của từng địa điểm Mục đích là nhằm cung cấp khái quát về:

• Giai đoạn thực hiện hiện nay của các KBTB

• Các dữ liệu hiện có và phân tích về nền kinh tế cũng như sinh kế địa phương

• Hiện trạng và tiến độ hiện thời của các hoạt động hỗ trợ sinh kế

Ngoài ra, phân tích ngắn đã được thực hiện nhằm:

• Xác định và miêu tả các nhóm mục tiêu nhận hỗ trợ từ Hợp phần LMPA

• Xác định các vấn đề chính liên quan tới hỗ trợ nghề nghiệp và hoạt động SKTT

• Đề xuất các hỗ trợ nghề nghiệp và hoạt động SKTT tiềm năng

Không nên nhìn nhận các báo cáo thực địa như một phân tích sâu sắc về nghề nghiệp hay điều tra kinh tế xã hội cơ bản Chúng cũng không phải là đánh giá chi tiết về các hoạt động hỗ trợ sinh

kế Những vấn đề đó đòi hỏi phải có khối lượng lớn nghiên cứu và phân tích Tại một số điểm, chẳng hạn Vịnh Nha Trang và Cù Lao Chàm, phần lớn những nghiên cứu và phân tích đã được thực hiện, nhưng tại các điểm khác mới chỉ là bắt đầu Báo cáo tổng quan thực địa trong nghiên cứu này không nhằm lặp lại hay thay thế các đánh giá chi tiết và sâu sắc đó

Có thể nhận thấy rằng một số các bên liên quan trông chờ nghiên cứu này xác định và đưa ra những hỗ trợ nghề và hoạt động SKTT cho từng địa điểm (KBTB) Nhóm tác giả hy vọng rằng nghiên cứu này đã cho thấy việc xác định, đánh giá và lựa chọn các hỗ trợ sinh kế bền vững và hoạt động SKTT không phải là nhiệm vụ đơn giản Để thành công, hỗ trợ sinh kế cần phải dựa trên sự hiểu biết thấu đáo về nghề nghiệp địa phương và tình trạng kinh tế xã hội tại mỗi nơi Các

dự án tiềm năng cần phải được đánh giá cẩn trọng Do đó, nghiên cứu này không nhằm lựa chọn một dự án cụ thể nào, nhưng nó đưa ra các khuyến nghị chung về các ngành nghề và loại hình

có tính khả thi, đồng thời đề xuất các ý tưởng cho các bước nghiên cứu và điều tra tiếp theo

1.4 Phương pháp nghiên cứu

Thông tin được thu thập từ nhiều nguồn thứ cấp và thông qua điều tra thực tế Các báo cáo và kinh nghiệm hỗ trợ nghề nghiệp, phát triển sinh kế bền vững trong nước và quốc tế, do chính phủ

và các tổ chức phi chính phủ tiến hành v.v… đã được chọn lọc và học hỏi nhằm có được cái nhìn tổng quát và khách quan nhất về thực trạng, kết quả, cũng như bài học kinh nghiệm rút ra trong công tác hỗ trợ sinh kế, giảm nghèo, tại các vùng duyên hải và đảo, cũng như các khu vực khác (không thuộc duyên hải) tại Việt Nam

Các chuyến thực địa ngắn đã được tiến hành vào giữa năm 2007 Tại mỗi địa điểm, các cuộc họp được tổ chức với các bên liên quan chủ chốt, ví dụ Ban quản lý KBTB, các phòng ban chính quyền địa phương Họp nhóm cũng được tổ chức với cộng đồng địa phương Nhóm nghiên cứu cố gắng tìm hiểu về nhận thức và ý tưởng của người dân về KBTB và các hoạt động hỗ trợ sinh kế Trọng tâm là nhằm tìm hiểu về quá trình (ai và như thế nào) trong đó:

• Cộng đồng và các nhóm mục tiêu được tham gia,

• Các cơ hội và nhu cầu được xác định,

• Các hoạt động tiềm năng được đánh giá và lựa chọn, và

• Các hoạt động này được thực hiện và giám sát như thế nào

Nhóm đánh giá cũng đi đến cộng đồng và thảo luận nhóm với người dân địa phương đã tham gia vào các hoạt động hỗ trợ nghề nghiệp, kể cả thành công và không thành công Các câu hỏi được đưa ra nhằm xác định phương thức các hộ gia đình đã được lựa chọn và tham gia vào các chương trình này, đồng thời xác định xem họ có thực sự thuộc “nhóm mục tiêu” hay không Các

hộ không thuộc đối tượng được hỗ trợ cũng được tìm hiểu nhận thức của họ về KBTB và các hoạt động hỗ trợ sinh kế Cuối cùng, các cuộc phỏng vấn được tiến hành với các bên liên quan chủ chốt tham gia và cung cấp tín dụng như Hội phụ nữ, hội nông dân

Báo cáo này gồm 7 phần:

4 Đề xuất chiến lược cho quản lý Quỹ Xóa đói giảm nghèo;

5 Phân tích tình hình cho vay tín dụng tại Việt Nam và đề xuất cơ chế tín dụng cho các KBTB;

6 Các đề xuất về giám sát và đánh giá Quỹ XĐGN cùng các hoạt động hỗ trợ sinh kế;Các khuyến nghị đối với hợp phần dự án Sinh kế bền vững trong và xung quanh các KBTB

Chương 2:

Những bài học kinh nghiệm quốc tế

về hỗ trợ sinh kế khu vực ven biển

Hợp phần LMPA chủ trương thực hiện các chương trình can thiệp hỗ trợ sinh kế bền vững và thành công nhằm đáp ứng những mục tiêu đặt ra cho hợp phần Tuy nhiên, làm sao chúng ta có thể bảo đảm rằng những chương trình đó là phù hợp và thành công? Tài liệu này tổng kết các bài học quốc tế cũng như ở Việt Nam, nhằm tăng cường sự hiểu biết của chúng ta đối với việc

hỗ trợ sinh kế và cung cấp định hướng cho hợp phần LMPA

2.1 Lý thuyết và các khái niệm về hỗ trợ sinh kế

2.. Sinh kế là gì?

Sinh kế bao gồm khả năng, nguồn lực (gồm các nguồn lực vật chất và xã hội) cùng các hoạt động cần thiết làm phương tiện sống của con người Sinh kế trở nên bền vững khi nó giải quyết được những căng thẳng và đột biến, hoặc có khả năng phục hồi, duy trì và tăng cường khả năng và nguồn lực hiện tại và tương lại mà không làm tổn hại đến cơ sở tài nguyên thiên nhiên (DFID)

2..2 Khung sinh kế bền vững

Khung sinh kế bền vững (SLF) do DFID và một số tổ chức xây dựng, là một phương tiện hữu ích

để phân tích và tư duy về sinh kế (xem Hình 2.1) Nó cũng giúp tổ chức nghiên cứu và xác định, thiết kế các hoạt động hỗ trợ Theo Khung này, các hộ gia đình đều có phương thức kiếm sống dựa vào những nguồn lực sinh kế sẵn có trong một bối cảnh chính sách và thể chế nhất định ở địa phương Những nhân tố này cũng chịu ảnh hưởng của rủi ro như bão lụt, các khuynh hướng

và tác động theo thời vụ

Chiến lược sinh kế là cách mà hộ gia đình, nhằm sử dụng các tài sản sẵn có để đáp ứng những

nhu cầu của cuộc sống (VD: một hộ ngư dân kiếm sống bằng nghề đánh cá) Để làm điều này,

hộ gia đình cần sử dụng một số nguồn lực sinh kế như:

 Nguồn lực vật chất – thuyền đánh cá, ngư cụ, bến tàu

 Nhân lực – tri thức và kinh nghiệm về khai thác cá, sức khỏe, nguồn lao động

 Nguồn lực xã hội – bán cá cho những đầu mối thị trường

 Tài nguyên thiên nhiên – bắt cá từ tự nhiên

 Nguồn lực tài chính – tiền vay từ ngân hàng, bà con thân thích, thương lái

Hình 2.1: Khung Sinh kế bền vững (do DFID xây dựng)

Một hộ gia đình có thể có nhiều nguồn cung cấp thực phẩm hoặc thu nhập, do một số thành viên nào đó đảm nhiệm Các hoạt động có thể thay đổi theo mùa, theo thời gian hoặc bị tác động bởi những sự kiện như bão lũ hoặc những thời kỳ thiếu đói (giáp hạt) Tất cả các hoạt động này cấu thành nên phương thức kiếm sống Cần hiểu rằng các nhóm dân cư khác nhau trong cộng đồng cũng có những đặc trưng riêng biệt về mặt kinh tế - xã hội và quyền tài sản Do vậy, họ cũng có những vấn đề, sự lựa chọn và chiến lược sinh kế khác nhau

IMM đã sửa đổi lại Khung Sinh kế Bền vững nói trên để sử dụng với các cộng đồng ven biển, gọi

là “Khung Sinh kế Bền vững vùng Ven biển” (Hình 2.2) Vòng tròn bao quanh cộng đồng ven biển

thể hiện các nguồn lực (con người, tự nhiên, xã hội, tài chính, vật chất) mà họ có thể sử dụng Một số các yếu tố ảnh hưởng có thể liên quan đến đặc điểm cá nhân, ví dụ tuổi tác, giới tính, tôn giáo Các yếu tố khác có thể liên quan tới khía cạnh của xã hội mà họ đang sống, cơ câu chính trị, chính quyền, khu vực kinh tế tư nhân mà họ có tương tác trực tiếp, do đó có thể kiểm soát Các

Hộp 2.1: Chiến lược sinh kế của hộ gia đình

Chiến lược sinh kế là tổng thể các hoạt động và nghề nghiệp được hộ gia đình sử dụng để đáp ứng những nhu cầu về sinh kế và quản lý rủi ro Chẳng hạn, ông N sống trong một gia đình ở vùng ven biển Trung Bộ Gia đình ông có một phương thức kiếm sống đa dạng Là một ngư dân, ông dành phần lớn thời gian trong năm đi đánh cá, nhưng công việc khai thác cũng thay đổi theo mùa Vào mùa đông, ông dùng lưới cá mòi và lưới 3 lớp đi đánh cá ở các ngư trường gần bờ ở phía nam hòn đảo Mùa hè, ông dùng lưới vó và đèn ở ngư trường khác và đánh bắt loài khác Từ tháng 1 đến tháng 2, ông không đi đánh cá mà làm phụ việc cho anh trai mình

Vợ ông N có một cửa hàng nhỏ, còn con gái ông đang dạy học Mẹ ông N cùng sống trong nhà ông, và dù đã nghỉ hưu nhưng bà vẫn đi hái rau trong rừng và mỗi năm còn nuôi thêm 2 con lợn Anh trai ông N là một bác sĩ làm việc ở Đà Nẵng và giúp con trai ông học tập tại đó Ông này thỉnh thoảng cho ông N một khoản tiền để sửa chữa thuyền đánh cá Mặc dù anh trai ông

N không phải là nhân khẩu trong gia đình, nhưng tất cả các hoạt động trên đều là một phần trong chiến lược sinh kế của gia đình ông

Hộp 2.1: Chiến lược sinh kế của hộ gia đình

Chiến lược sinh kế là tổng thể các hoạt động và nghề nghiệp được hộ gia đình sử dụng để đáp ứng những nhu cầu về sinh kế và quản lý rủi ro Chẳng hạn, ông N sống trong một gia đình ở vùng ven biển Trung Bộ Gia đình ông có một phương thức kiếm sống đa dạng Là một ngư dân, ông dành phần lớn thời gian trong năm đi đánh cá, nhưng công việc khai thác cũng thay đổi theo mùa Vào mùa đông, ông dùng lưới cá mòi và lưới 3 lớp đi đánh cá ở các ngư trường gần bờ ở phía nam hòn đảo Mùa hè, ông dùng lưới vó và đèn ở ngư trường khác và đánh bắt loài khác Từ tháng 1 đến tháng 2, ông không đi đánh cá mà làm phụ việc cho anh trai mình

Vợ ông N có một cửa hàng nhỏ, còn con gái ông đang dạy học Mẹ ông N cùng sống trong nhà ông, và dù đã nghỉ hưu nhưng bà vẫn đi hái rau trong rừng và mỗi năm còn nuôi thêm 2 con lợn Anh trai ông N là một bác sĩ làm việc ở Đà Nẵng và giúp con trai ông học tập tại đó Ông này thỉnh thoảng cho ông N một khoản tiền để sửa chữa thuyền đánh cá Mặc dù anh trai ông

N không phải là nhân khẩu trong gia đình, nhưng tất cả các hoạt động trên đều là một phần trong chiến lược sinh kế của gia đình ông

yếu tố này thuộc vòng tròn thứ 2 bao quanh cộng đồng ven biển, là Các yếu tố ảnh hưởng trực tiếp Trong vòng tròn thứ 3 là các yếu tố ảnh hưởng gián tiếp – mùa vụ, biến đổi cảnh quan theo chu kỳ và trong dài hạn, tương ác trực tiếp và tác động đến Các yếu tố ảnh hưởng trực tiếp cũng như sự tiếp cận nguồn lực, do đó quyết định tính dễ bị tổn thương và những rủi ro mà cộng đồng phải đối mặt Các lựa chọn chiến lược sinh kế của cộng đồng ven biển, dựa trên cơ sở những nguồn lực họ có, là kết quả tương tác giữa các yếu tố ảnh hưởng phức tạp và biến thiên này

Hình 2.2: Khung sinh kế bền vững vùng ven biển (IMM, 2004)

Những chiến lược sinh kế cuối cùng theo quyết định là tốt nhất do chính cộng đồng dân cư ven biển lựa chọn Việc áp dụng Khung phân tích này giúp khám phá các đặc trưng của các tình huống cụ thể mà cộng đồng ven biển phải đối mặt, cũng như những biện pháp khác nhau mà mỗi

hộ gia đình sử dụng để đối phó với những thách thức này

2.2 Sinh kế bền vững vùng ven biển

Việc xây dựng cơ sở sinh kế bền vững cho các cộng đồng

ven biển ở nhiều nơi trên thế giới, trong đó có Việt Nam,

đang trở thành một nhu cầu cấp thiết Trong khi dân số liên

tục tăng, thì nguồn lợi biển lại đang trên đà suy kiệt, vì có

quá nhiều cùng tham gia đánh một lượng cá hạn chế Nguồn

lợi ven bờ cũng đang phải chịu những áp lực ngày một tăng,

và những mô hình khai thác hiện tại lại thiếu bền vững, và

nếu không giải quyết được, sẽ gây ra hậu quả nghiêm trọng

cho đa dạng sinh học và sinh kế địa phương Cải tiến công

tác quản lý nguồn lợi thủy sản và sinh kế thay thế có vai trò

quan trọng cho sự phát triển của các cộng đồng ven biển,

đồng thời giúp bảo tồn đa dạng sinh học và các hệ sinh thái

ở biển cũng như ven bờ

Các hoạt động tạo thu nhập bổ sung hoặc thay thế thường được định nghĩa là các hoạt động có thể thay thế, hoặc bổ sung cho những hoạt động tạo thu nhập truyền thống được coi là không bền vững ở các mức độ hiện tại:

“Ý tưởng về sinh kế thay thế là các hoạt động này có thể tạo ra động lực cho người dân để

họ chấm dứt những họat động sinh kế thiếu bền vững đang được áp dụng, và theo đuổi những loại hình khác có tính bền vững hơn Để đạt kết quả, phương án thay thế cần phải đem lại lợi ích kinh tế Tuy nhiên… khả năng sinh lợi không phải là một nhân tố duy nhất Thái độ đối với việc giải quyết rủi ro, việc tiếp cận quyền tài sản, bối cảnh gây thương tổn

và những ảnh hưởng về thể chế sẽ tạo ra những tác động tới quá trình ra quyết định của người dân Do vậy, khái niệm về các phương án thay thế trở nên phức tạp hơn nhiều Mục đích của sinh kê thay thế không chỉ là tìm ra hoạt động thay thế mà trên lý thuyết có thể đưa ra một sự lựa chọn nào đó và dự kiến sẽ thúc đẩy tính bền vững… Trên thực tế, mục đích đó là tìm ra các giải pháp phù hợp với các chiến lược sinh kế hiện tại của người dân,

và nhờ đó sẽ tạo ra tác động tích cực đến sinh kế của họ cũng như đến việc khai thác - sử dụng tài nguyên thiên nhiên” (IDL và IUCN, 2004, tr 7)

Tàu đánh cá trên biển Phú Quốc

Hộp 2.2: Thay đổi sinh kế vùng ven biển và cuộc sống dân nghèo

Trên toàn thế giới, những cơ hội sinh kế cho người dân vùng ven biển đang thay đổi nhanh chóng Ở nhiều vùng ven biển, sự thay đổi đó đồng nghĩa với việc tăng lên đáng kể những cơ hội đổi đời, nhưng năng lực của các nhóm dân cư lại rất khác biệt nhau trong việc tận dụng các

cơ hội đó Trong khi những hộ khá giả hơn có thể dễ dàng hưởng lợi, thì dân nghèo ven biển lại

có ít điều kiện để tiếp cận với các công nghệ mới, vì họ thiếu kỹ năng, tri thức, sự tự tin hoặc trình độ văn hóa để sử dụng, cũng như không có tiền mua Họ không có nhiều thời gian để đầu

tư phát triển sản xuất, và có quá ít nguồn dự trữ để đương đầu với những rủi ro thường đi kèm với sự lựa chọn của họ Hiện trạng phổ biến là họ thiếu những mạng lưới giúp họ tiếp cận với tri thức, kinh nghiệm, kỹ thuật mới; với các nguồn tài chính và các thị trường có thể tận dụng

để làm thay đổi cuộc sống Tiếp cận tài chính được coi là chìa khóa nhằm nắm bắt các cơ hội đổi đời Sinh kế vùng ven biển sẽ tiếp tục thay đổi do tác động của một môi trường năng động Các chương trình hỗ trợ sinh kế cần phải chú ý đến cục diện này cũng như yêu cầu về tính linh hoạt khi lựa chọn và thiết kế các hoạt động hỗ trợ (Nguồn: IMM, SCL CLIP 9)

Hộp 2.2: Thay đổi sinh kế vùng ven biển và cuộc sống dân nghèo

Trên toàn thế giới, những cơ hội sinh kế cho người dân vùng ven biển đang thay đổi nhanh chóng Ở nhiều vùng ven biển, sự thay đổi đó đồng nghĩa với việc tăng lên đáng kể những cơ hội đổi đời, nhưng năng lực của các nhóm dân cư lại rất khác biệt nhau trong việc tận dụng các

cơ hội đó Trong khi những hộ khá giả hơn có thể dễ dàng hưởng lợi, thì dân nghèo ven biển lại

có ít điều kiện để tiếp cận với các công nghệ mới, vì họ thiếu kỹ năng, tri thức, sự tự tin hoặc trình độ văn hóa để sử dụng, cũng như không có tiền mua Họ không có nhiều thời gian để đầu

tư phát triển sản xuất, và có quá ít nguồn dự trữ để đương đầu với những rủi ro thường đi kèm với sự lựa chọn của họ Hiện trạng phổ biến là họ thiếu những mạng lưới giúp họ tiếp cận với tri thức, kinh nghiệm, kỹ thuật mới; với các nguồn tài chính và các thị trường có thể tận dụng

để làm thay đổi cuộc sống Tiếp cận tài chính được coi là chìa khóa nhằm nắm bắt các cơ hội đổi đời Sinh kế vùng ven biển sẽ tiếp tục thay đổi do tác động của một môi trường năng động Các chương trình hỗ trợ sinh kế cần phải chú ý đến cục diện này cũng như yêu cầu về tính linh hoạt khi lựa chọn và thiết kế các hoạt động hỗ trợ (Nguồn: IMM, SCL CLIP 9)

2.3 Khái quát bài học kinh nghiệm quốc tế

Những đánh giá tổng kết về kinh nghiệm hỗ trợ sinh kế cho các cộng đồng ven biển đề cập trong tài liệu này được dựa vào nguồn tư liệu sẵn có Quá trình tổng kết đi sâu vào phân tích nội dung các chương trình hỗ tợ sinh kế, cũng như các loại hình hoạt động đã được triển khai ở nhiều quốc gia Tuy nhiên, các tư liệu sẵn có đều liên tục nhấn mạnh rằng sinh kế là vấn đề mang đặc trưng bối cảnh, và phụ thuộc vào những thông số riêng biệt ở từng địa điểm Do vậy, thành công của các hoạt động sinh kế nhất định ở những nơi khác chưa hẳn đã phù hợp hoặc có khả năng thành công với một cộng đồng nào đó tại Việt Nam Như vậy, chỉ có thể học hỏi được một phần

từ kinh nghiệm hỗ trợ sinh kế cụ thể cũng như các hoạt động tạo thu nhập thay thế ở các quốc gia, vùng lãnh thổ khác

Điều có giá trị hơn là cần rà soát lại quá trình cung cấp những dịch vụ hỗ trợ sinh kế, bao hàm cách thức xác định, đánh giá và triển khai các hoạt động nhằm tăng khả năng thành công Những bài học thu dedược về quá trình này sẽ có tính khả thi cao hơn đối với chương trình LMPA cũng như các địa điểm KBTB ở Việt Nam, và đưa ra những định hướng quý báu

2.4 Các loại hình hỗ trợ sinh kế

Hỗ trợ sinh kế có thể được cung cấp tới các cộng đồng nhằm giúp họ giảm bớt sự phụ thuộc cũng như tác động tiêu cực đối với nguồn lợi biển Hỗ trợ sinh kế có thể được thực hiện theo các hình thức như sau:

1 Tạo dựng một môi trường thuận lợi - cải thiện các nguồn lực sinh kế

2 Tăng cường các hoạt động tạo thu nhập và sinh kế hiện tại

3 Phát triển các hoạt động sinh kế thay thế hoặc bổ trợ (AIG)

4 Tạo môi trường thuận lợi về thể chế, chính sách

Phương pháp thứ 4 - là thành phần không thể tách rời của dự án mạng lưới KBTB - được coi

là giải pháp vượt quá phạm vi thực hiện của Hợp phần LMPA, do đó sẽ không được tổng kết ở đây

A: Tạo dựng một môi trường kinh tế thuận lợi

Những người dân sống phụ thuộc vào các tài sản sẵn có để phục vụ cho sinh kế của họ (Hộp 2.1) Một cộng đồng nào đó có thể thiếu một vài loại nguồn lực sinh kế và như vậy họ bị hạn chế

về các giải pháp lựa chọn để sinh sống Bằng việc tạo ra một môi trường kinh tế thuận lợi, chúng

ta có thể làm gia tăng nguồn lực sinh kế của hộ gia đình và cộng đồng Cải thiện nguồn lực sinh

kế, và tạo điều kiện tiếp cận chúng, có thể giúp đạt được 2 mục tiêu cùng lúc: cải thiện điều kiện sống, và mở ra những giải pháp sinh kế tích cực hơn

(i) Cái thiện điều kiện sống

Mức sống người dân có thể được cải thiện nhờ môi trường tự nhiên tốt hơn, và có điều kiện tiếp cận dễ dàng hơn tới các nguồn lực sinh kế Những cải thiện như vậy có thể giúp tăng mức sống

và sự thịnh vượng trong cộng đồng, giảm thiểu những khó khăn Một cách gián tiếp, những cải thiện đó cũng có thể giúp tăng thu nhập hoặc thực phẩm phục vụ sức khỏe người dân, mặt khác lại đỡ tốn thời gian (cải thiện nguồn nhân lực)

(ii) Mở ra những giải pháp sinh kế tích cực hơn

Nhờ gia tăng nguồn lực sinh kế của cộng đồng và giúp người dân dễ dàng tiếp cận với chúng,

mà cộng đồng có năng lực tốt hơn để tự cải thiện cuộc sống Không chỉ dừng lại ở việc phát triển những hình thức doanh nghiệp tư nhân hoặc các hoạt động sinh kế bổ trợ, mà những nguồn sinh

kế được gia tăng cũng tạo ra môi trường kinh tế thuận lợi cho các thành viên cộng đồng phát triển những hoạt động sinh kế bổ trợ cho chính bản than họ

Ví dụ:

 Một KBTB giúp cải thiện nguồn lực tự nhiên cho cộng đồng nhờ việc bảo vệ và quản lý nguồn lợi cá Các hoạt động khác cũng có thể giúp tăng nguồn lợi tự nhiên, chẳng hạn như việc phục hồi rừng ngập mặn, chống ô nhiễm, tái tạo các quần đàn thủy sản tự nhiên

 Cải thiện cơ sở hạ tầng giao thông như đường sá, bến tàu v.v có thể giúp tiếp cận dễ dàng hơn với thị trường, mở ra các cơ hội trao đổi thương mại với các cộng đồng khác Việc giảm chi phí vận chuyển cũng có nghĩa là một số doanh nghiệp rất nhỏ cũng có thể thu lợi

 Tăng khả năng tiếp cận tới các nguồn thông tin có thể tạo ra nhiều cơ hội việc làm hơn Cải thiện nguồn lực xã hội, chẳng hạn như hỗ trợ trên đất liền, cũng giúp cho các thành viên cộng đồng có thể tận dụng tốt hơn các cơ hội này

 Tiếp cận tốt hơn đến các nguồn vốn tín dụng có thể tạo cơ hội cho các thành viên cộng đồng vay tiền để phát triển kinh doanh Vốn tín dụng sẽ có thể giúp họ bớt phụ thuộc vào những cơ chế cho vay tư nhân đang phổ biến, đồng thời có nhiều giải pháp tiêu thụ sản phẩm hơn (bán sản phẩm cho người khác mà không phải là chủ nợ)

 Cải thiện giáo dục đào tạo giúp người dân có được công việc ổn định hơn (điều mà họ khó đạt được trước đây), chẳng hạn như một công việc trên đất liền, mặt khác giúp họ phát triển các ngành nghề mới nhờ trang bị các kỹ năng và tri thức cần thiết, chẳng hạn như làm đồ thủ công mỹ nghệ hoặc dịch vụ lưu trú

 Cải thiện việc cung cấp điện và các nhu yếu phẩm khác cũng sẽ tạo thuận lợi cho nhiều lĩnh vực hoạt động kinh tế - xã hội

B: Tăng cường các hoạt động tạo thu nhập và sinh kế hiện tại

Nguồn lực sinh kế được tăng cường cũng giúp nâng cao khả năng sinh lợi và tính bền ững của các hoạt động sinh kế hiện tại Bên cạnh việc làm gia tăng nguồn lực sinh kế, các chương trình

hỗ trợ có thể tập trung vào việc cải thiện sinh kế hiện tại và giải quyết những khó khăn trong công tác phát triển

Ví dụ:

 Giảm thiểu rủi ro – xây dựng kế hoạch đối phó với những nguy cơ gây hại cho sức khỏe

con người, cũng như những hiểm họa kinh tế

o Radio trên các tàu cá giúp dự báo phòng chống bão lụt và liên lạc về cộng đồng

o Nâng cấp các bến cảng

 Gia tăng giá trị – tạo thêm giá trị gia tăng cho các sản phẩm và dịch vụ hiện có, chẳng hạn như:

o Chế biến sản phẩm từ cá

o Nâng cao số lượng và chất lượng dịch vụ du lịch

 Giới thiệu các công nghệ tiên tiến để thu lợi nhuận cao hơn và bền vững hơn, chẳng hạn như:

o Các kỹ thuật ưu việt hơn về nuôi trồng thủy sản

o Các phương thức khai thác ít mang tính hủy diệt hơn

o Các mô hình cải tiến trong nông nghiệp

 Quản lý nguồn lợi tốt hơn – các nguồn lợi tự nhiên nếu được quản lý và bảo vệ tốt hơn sẽ làm tăng tính bền vững của sinh kế, và duy trì được lâu dài các hoạt động tạo thu nhập:

o Thành lập các KBTB

o Tái tạo nguồn lợi biển tự nhiên

o Nâng cao nhận thức và thi hành nghiêm chỉnh các quy định cấm khai thác hủy diệt

o Kiểm soát việc khai thác nguồn lợi chung (VD: cua đá)

 Tạo thuận lợi cho việc tiếp cận các thị trường và tiêu thụ sản phẩm – giúp cho người sản xuất thu lãi nhiều hơn thông qua các cơ chế trao đổi thương mại tốt hơn:

o Làm hợp đồng với người mua

o Mô hình hợp tác xã.v.v…

C: Phát triển các hoạt động tạo thu nhập thay thế hoặc bổ trợ

Ngoài việc làm gia tăng nguồn lực sinh kế nói chung để tạo ra những giải pháp lựa chọn sinh kế tốt hơn, các chương trình hành động có thể tập trung vào việc xác định và trợ giúp cho các hoạt động tạo nguồn thu nhập thay thế hoặc bổ sung cho các hoạt động hiện thời Đối với các cộng đồng KBTB, hoạt động sinh kế bổ trợ nhìn chung nhằm thay thế cho nghề khai cá hoặc các hoạt động khác phụ thuộc vào nguồn lợi tự nhiên đang suy giảm

Có thể sẽ có nhiều cơ hội sinh kế bổ trợ hơn, nếu các nguồn lực sinh kế được tăng cường, và một môi trường kinh tế thuận lợi được hình thành Tuy nhiên, trong trường hợp này, cần có thêm việc hỗ trợ sinh kế theo mục tiêu nhằm phát triển các sinh kế bổ trợ đã được xác định và đánh giá là có tiềm năng lớn để thành công Cần hướng sự hỗ trợ vào việc cải thiện những nguồn lực sinh kế cụ thể, và các nhân tố cần thiết khác trong quá trình phát triển này, chẳng hạn như cơ sở

hạ tầng, tiếp cận thị trường, áp dụng công nghệ mới, và đào tạo dạy nghề

2.5 Các loại hình hoạt động được chú trọng

Trong 3 loại hình hoạt động, nhóm A được chú trọng hơn nhóm B, và nhóm B được chú trọng hơn nhóm C Đó là do việc tạo lập một môi trường kinh tế thuận lợi, chẳng hạn như làm gia tăng các nguồn lực sinh kế, có thể trực tiếp nâng cao mức sống và cho phép cộng đồng cũng như các

hộ gia đình tự cải thiện sinh kế của chính họ Loại hình hoạt động này cũng thường rộng hơn và

có tiềm năng để trợ giúp trực tiếp hoặc gián tiếp đối với nhiều hộ gia đình hơn Những hoạt động như vậy đều có các tác động về lâu dài, ít rủi ro và ít thất bại hơn

Để có thể mở rộng phạm vi tác động, việc phân tích sinh kế luôn chỉ ra rằng phải khắc phục kịp thời những thất bại trong môi trường hoạt động:

“…trừ khi những khó khăn chồng chất mà các cộng đồng nghèo ven biển đang phải đối mặt, chẳng hạn như bị bỏ rơi trong quá trình xây dựng chính sách, thiếu vắng các tổ chức địa phương, không có đủ các dịch vụ xã hội và cơ sở hạ tầng, cũng như khả năng bị tổn hại do những biến động theo mùa được hiểu rõ và giải quyết triệt để, người dân sẽ không thể tận dụng những cơ hội hoặc lợi thế được tạo ra bởi các dự án bảo tồn [và sử dụng bền vững] tài nguyên thiên nhiên ” Nguồn: Andrew Hurd & Melita Samoilys (IUCN) : 2004)

2.6 Hỗ trợ cấp cộng đồng và cấp hộ gia đình

Hỗ trợ cấp cộng đồng có thể được thực thi nhằm giúp cho nền kinh tế phát triển, và xây dựng một môi trường thuận lợi cho sự phát triển của những ngành nghề nhất định Hỗ trợ cấp cộng đồng phải hướng tới đa số người dân trong cộng đồng và đặt trọng tâm về phát triển kinh tế, chẳng hạn như các dự án về cơ sở hạ tầng

Ví dụ, một cộng đồng hoặc một địa điểm nào đó có thể có những tiềm năng du lịch lớn chưa được khai thác, mà chính quyền địa phương đã coi phát triển du lịch là lĩnh vực then chốt cho phát triển kinh tế địa phương Các hoạt động hỗ trợ sinh kế có thể giúp phát triển du lịch và bảo đảm cho nhóm mục tiêu và những đối tượng khác đều được tham gia và hưởng lợi từ du lịch

Để bổ sung hoặc thay thế cho hình thức hỗ trợ ở cấp cộng đồng, hỗ trợ cấp hộ gia đình cũng có thể được áp dụng Hình thức này có lẽ ít tốn kém hơn nhưng cũng bị giới hạn ở quy mô nhỏ hơn, trong phạm vi của một số chương trình hỗ trợ sinh kế nhất định Các chiến lược hỗ trợ sinh kế thành công đều phải có những hoạt động hướng tới các cá nhân nói riêng và cả cộng đồng nói chung

Tuy nhiên, việc tập trung vào một số hộ gia đình hoặc cá nhân nhất định có thể có một số vấn đề Những ý kiến đề xuất cho rằng, hỗ trợ cấp hộ gia đình cần có:

• Tiêu chí rõ ràng, có căn cứ và quy trình minh bạch để lựa chọn các nhóm mục tiêu cho hoạt động hỗ trợ; và có sự chấp thuận của cộng đồng đối với những tiêu chí đó;

• Tài liệu hướng dẫn hoạt động, trong đó nêu ra những tiêu chí thẩm định cụ thể cho các đề

án xin cấp vốn tài trợ hoặc tín dụng Các tiêu chí thẩm định phải gồm những tiêu chuẩn

về xã hội, thể chế, kinh tế, kỹ thuật, tài chính và môi trường (ILO và Ngân hàng Thế giới, 2005)

2.7 Các hoạt động tạo thu nhập thay thế

“Việc tạo ra một môi trường thuận lợi cho phép người dân mưu cầu một cuộc sống ổn định sẽ thành công nhờ sử dụng bền vững các nguồn lực hơn là các dự án sinh kế thay thế đơn lẻ (Nhóm IDL và IUCN 2004, tr 8)”

Có những ý kiến trái ngược về việc phát triển sinh kế bổ trợ Những ý kiến ủng hộ cho rằng đây

là một phương thức tiềm năng để cải thiện sinh kế, có lẽ bởi vì chúng không khó hiểu, và những lợi ích mà chúng có thể đem lại đều rõ ràng và trực tiếp phục vụ người dân Tuy vậy, các tài liệu

quốc tế cũng chỉ ra một nguy cơ tiểm ẩn, đó là nhìn chung các hoạt động này ít có khả năng cải thiện được sinh kế ven biển Các tiềm năng cải thiện sinh kế hiện thời nên được khai thác trước khi tạo sinh kế bổ trợ Phát triển sinh kế bổ trợ khá rủi ro vì các lý do sau:

 Đòi hỏi kỹ năng và tri thức mới (đôi lúc là cả công nghệ mới)

 Đòi hỏi phải có một mô hình kinh doanh mới chưa hề được chứng minh về hiệu quả với cộng đồng và không quen thuộc

 Đòi hỏi phải sự tích cực tham gia cộng đồng địa phương

 Có thể cần lượng vốn đầu tư lớn

 Đòi hỏi hình thức sử dụng mới hoặc khác biệt đối với nguồn lực sinh kế của hộ gia đình

Như giải thích ở trên, các loại hình sinh kế đều có tính đặc trưng riêng cho bối cảnh của những thuộc tính khác nhau ở từng cộng đồng Như vậy, các hoạt động tạo thu nhập bổ trợ có thể thành công ở cộng đồng này nhưng chưa chắc đã khả thi hoặc được ủng hộ ở cộng đồng khác Tính khả thi của các hoạt động sinh kế bổ trợ sẽ dao động rất lớn tùy thuộc vào địa địa điểm, do đó không thể có một giải pháp hoặc một hoạt động nào phù hợp cho tất cả các địa điểm Thay vào

đó, phải lựa chọn ra một nhóm hoạt động riêng phù hợp với điều kiện cụ thể và nguồn lực sinh

kế của từng cộng đồng

Vì thế, các dự án tạo môi trường kinh tế thuận lợi thường được chú ý hơn so với các dự án về các hoạt động tạo thu nhập bổ trợ cụ thể Tuy nhiên, việc giải quyết các vấn đề trong một môi trường rộng lớn như vậy thường vượt quá phạm vi và quy mô hoạt động của các tổ chức bảo tồn hoặc

cơ quan quản lý tài nguyên Trong trường hợp này, các dự án nhỏ có thể được triển khai theo một số hướng tích cực nhất định

Các hoạt động sinh kế thay thế và bổ trợ có thể vẫn được xem là phù hợp, nhưng phải được đánh giá cẩn trọng nhằm xác định tính phù hợp với sinh kế địa phương và khả bền vững Những hoạt động bổ trợ cho sinh kế truyền thống (đang diễn ra) thường ít rủi ro hơn và do đó được ưu tiên hơn so với các phương án thay thế hoàn toàn những hoạt động hiện tại

2.8 Quá trình hỗ trợ sinh kế bền vững vùng ven biển

2.8. Tìm hiểu điều kiện sinh kế địa phương

Để hình thành được các phương án thay thế có hiệu quả và bền vững là không hề đơn giản Các chiến lược về sinh kế thường phức tạp và linh hoạt, mặt khác chúng chịu tác động của nhiều nhân tố và lực lượng khác nhau Tìm hiểu vì sao và bằng cách nào người dân nông thôn có thể

đa dạng hóa các hoạt động tạo thu nhập là cơ sở để xây dựng chiến lược hữu hiệu nhằm trợ giúp cho quá trình này

Mỗi cộng đồng lại có những đặc điểm và nhu cầu riêng Do vậy, các chương trình hành động cần phải thiết kế sao cho phù hợp Hơn thế, mỗi cộng đồng thường được cấu thành bởi một số nhóm kinh tế - xã hội (ví dụ: các nhóm cực nghèo, ngư dân nghèo, công nhân viên chức nhà nước, dân tộc thiểu số, một thôn ấp nhất định, dân ngụ cư.v.v…) Các nhóm này có thể khác nhau về mục tiêu, thành phần, quyền tài sản, ưu điểm và cơ hội Họ cũng có thể có các cách thức khai thác

- sử dụng nguồn lợi khác nhau Bởi vậy, việc xác định và lựa chọn các hoạt động hỗ trợ sinh kế cần dựa trên bối cảnh sống của cộng đồng, cũng như căn cứ vào những hiểu biết cụ thể về sinh

kế của các nhóm kinh tế - xã hội khác nhau

Các tài liệu cho thấy yêu cầu cần hiểu sâu sắc hơn bối cảnh sinh kế của các cộng đồng ven biển trước khi xác định chương trình hành động (chẳng hạn như thực hiện giải pháp thay thế) Không thể xác định được và hiểu rõ những cơ hội cải thiện sinh kế mà chưa hiểu về các loại hình sinh

kế hiện tại, cùng với bối cảnh và những hạn chế của chúng Một khi hiểu được sâu sắc hơn về sinh kế ven biển, chúng ta sẽ có cơ sở để tìm ra giải pháp tác động thích hợp và hữu hiệu Nếu không có được sự hiểu biết đó, các giải pháp thay thế sẽ không phát huy được giá trị Khung Sinh

kế Bền vững (Hình 2.1) cung cấp một hướng tiếp cận tốt để phân tích sinh kế người dân.

2.8.2 Sự tham gia của cộng đồng

Vì những lý do đó, các cộng đồng địa phương cần được tham gia vào quá trình xác định, đánh giá

và thực hiện các hoạt động hỗ trợ sinh kế Tiếp cận dưới sự hướng dẫn của cộng đồng là việc làm cần thiết, bởi lẽ người dân địa phương hiểu rõ nhất những mục tiêu, nguồn lực, điều kiện, năng lực

và khó khăn của chính họ Sự tham gia của cộng đồng cho phép đánh giá tốt hơn những ưu điểm, nhược điểm, cơ hội và nguy cơ, cũng như có được các giải pháp tác động hữu hiệu hơn cho việc

hỗ trợ sinh kế Cách tiếp cận từ dưới lên và dựa vào nhu cầu sẽ giúp thiết kế được các chương trình

hành động đáp ứng trực tiếp nhu cầu hỗ trợ sinh kế ở địa phương, chứ không phải là việc những người ngoài cuộc với hiểu biết hạn chế lại ra quyết định hoặc phỏng đoán về nhu cầu của cộng đồng

Hộp 2.3: Sự tham gia của cộng đồng và các quá trình hành động dựa vào nhu cầu

ILO – Ngân hàng Thế giới



Việc triển khai chương trình và xây dựng năng lực cần được tiến hành cùng lúc Năng lực quản

lý của cộng đồng phải được bồi dưỡng liên tục để họ có vị thế thuận lợi hơn nhằm thực hiện chức năng của mình một cách độc lập, và về lâu dài không cần đến sự trợ giúp của cơ quan tài trợ Đồng thời, cộng đồng có thể bắt tay vào việc xác định và thực hiện các dự án cụ thể Những hướng dẫn viên phải giúp các nhóm cộng đồng nâng cao năng lực thông qua “tập huấn

tu nghiệp” về quản lý dự án, thông qua các nỗ lực xây dựng nhận thức và hỗ trợ các nhóm cộng đồng của chính quyền, các nhà tài trợ, cũng như đông đảo công chúng Khi cần thiết, sự đóng góp của cộng đồng vào dự án như lao động, hiện vật hoặc tiền mặt sẽ phát huy tinh thần làm chủ, giảm chi phí và tăng cường tình đoàn kết hữu nghị thông qua đoàn thể và các hoạt động chung

Các quá trình hoạt động ở cấp cộng đồng không chấp nhận những hình thức phân biệt xã hội (social exclusion), mà nâng cao vị thế cho các nhóm dân cư có cuộc sống bấp bênh như những

hộ dân di cư, phụ nữ và các gia đình nghèo Việc thu hút các nhóm đối tượng này tham gia vào các quá trình hành động dựa vào nhu cầu sẽ là động lực để họ hội nhập kinh tế… Các cách thức tiếp cận nhằm nâng cao vai trò - vị trí của cộng đồng và xây dựng năng lực cho họ sẽ có thể đưa ra giải pháp tốt cho những mô hình thể chế nhà nước đang gặp khó khăn… Việc đưa đại diện chính quyền vào các quá trình hoạt động ở cấp cộng đồng cũng có thể tăng cường

sự tin cậy và hợp tác, nâng cao khả năng ứng phó và trách nhiệm của chính quyền Khi được thực hiện song song với các chương trình xây dựng năng lực cho chính quyền địa phương của nhà tài trợ, các quá trình này có thể sẽ củng cố được các thể chế chính quyền phục vụ công tác hỗ trợ sinh kế… Nâng cao vị thế cộng đồng sẽ có thể… biểu đạt “tiếng nói” của cộng đồng một cách rõ nét hơn tới các cấp chính quyền (ILO-Ngân hàng Thế giới 2005, tr.12)

Ngoài ra, cách thức tiếp cận dưới sự hướng dẫn của cộng đồng sẽ nâng cao năng lực phát triển cộng đồng

ở địa phương - điều có ý nghĩa lớn sau khi các dự án đã kết thúc Nghiên cứu và phân tích sinh kế, xác định và triển khai các hoạt động cần tiến hành song song với xây dựng năng lực cho cộng đồng (Hộp 2.4)

Hộp 2.4: Chương trình Phát triển Kecamatan (KDP)

Chương trình KDP được triển khai thí điểm từ năm 1998 ở 28 thôn làng của Indonesia KDP

là một trong những chương trình phát triển dựa vào cộng đồng lớn nhất thế giới, trao quyền

ra quyết định phát triển cho cấp cơ sở, tới hàng vạn dân nghèo trên toàn đất nước Indonesia Chương trình này cho phép các cộng đồng nông thôn tự quyết định cách thức cải thiện sinh kế của họ, xây dựng cơ sở hạ tầng thích hợp, cung cấp dịch vụ y tế và giáo dục, và củng cố các thể chế có hiệu quả trong cộng đồng cũng như chính quyền

Các khoản tài trợ, dao động từ 50.000 đến 150.000 USD cho mỗi kecamatan (tức tiểu khu,

tương đương cấp xã – ND), được cấp thẳng cho các cộng đồng làm kinh phí thực hiện cho những họat động mà người dân cho là quan trọng nhất Các cán bộ hướng dẫn đã qua đào tạo

tổ chức hỗ trợ kỹ thuật cho các cộng đồng trên cả nước Trong vòng 9 năm, KDP đã cải thiện đời sống của nhân dân ở hơn 34.000 thôn làng - gần bằng một nửa tổng số các cộng đồng nghèo vùng nông thôn ở Indonesia

“Trước đây, các chương trình phát triển được “ban phát” cho chúng tôi, và những người ở cấp

trên quyết định xem chúng tôi cần gì”, một người dân tự hào nói “Chương trình KDP đã nâng cao vị thế của chúng tôi, giúp chúng tôi tự ra quyết định dựa vào nhu cầu thực tế Chúng tôi đã tham gia vào quá trình này ngay từ đầu và bây giờ rất hài lòng với kết quả đạt được”

Những đặc điểm về cấu trúc chương trình KDP

 Cam kết đa ngành và hướng tiếp cận dưới hình thức “thực đơn mở” sẽ giúp người dân có

cơ sở để tự mình chọn lựa ra các dự án hoặc hoạt động mà họ coi là quan trọng nhất ;

 Lồng ghép chương trình tín dụng cho các hoạt động kinh tế, mặc dù vẫn còn đang gây tranh luận về những mức lãi suất hợp lý, nhưng làm tăng sự lựa chọn ở cấp thôn ấp, và có thể cung cấp một hình thức quản lý rủi ro được “xã hội hóa”;

 Việc thiết kế kỹ lưỡng và nhanh chóng như chuẩn bị một chiến dịch quy mô ngay từ đầu,

sẽ làm tăng độ tin cậy với người dân địa phương về những lợi ích mà chương trình sẽ đem lại cho họ;

 Người dân cần được khuyến khích để tự nêu lên ý kiến của mình, hơn là thông qua trung gian như các TCPCP và các tổ chức cộng đồng

 Chuyển giao trách nhiệm thực hiện đến một cơ quan có năng lực hạn chế hơn, nhưng

có cơ cấu triển khai ở cấp vùng hoặc cấp cơ sở, cho phép Ngân hàng xây dựng khung chương trình dễ dàng;

 Ngân hàng sẵn sàng cam kết hỗ trợ về nhân lực ở mức cao, với các nhân viên hoạt động ngay trong nước, để giám sát việc thiết kế và thực thi chương trình

(World Bank 2002)

2.8.3 Tầm quan trọng của các thể chế địa phương

Các thể chế địa phương có vai trò quan trọng đối với thành công của các hoạt động hỗ trợ sinh

kế Mặc dù LMPA không có đủ chức năng để cải cách thể chế địa phương, nhưng hợp phần cần bảo đảm mối quan hệ chặt chẽ giữa các cơ quan, tổ chức chủ chốt trên địa bàn Các cơ quan nhà nước ở địa phương, đặc biệt là các tổ chức quần chúng như Hội Phụ nữ, hiểu biết rất rõ và có quan hệ tốt với cộng đồng trong vùng Họ có thể hỗ trợ kỹ thuật hoặc hướng dẫn các hoạt động phát triển cộng đồng

Liên kết và quan hệ đối tác với giới doanh nghiệp địa phương cũng rất có giá trị Trong một số trường hợp, các doanh nhân địa phương có thể giúp trang bị cho cộng đồng những kỹ năng kinh doanh mà họ thường thiếu, và có thể giúp cộng đồng tiếp cận với các thị trường bên ngoài, đồng thời cung cấp dịch vụ quản lý khi gánh vác những rủi ro lớn hơn trong kinh doanh

Mỗi tổ chức có thể cung cấp những tri thức và kỹ năng đa dạng nhất định đóng góp cho quá trình phát triển, tuy nhiên chỉ có một số ít có thể cung cấp tất cả Việc thiết lập quan hệ đối tác giữa các

cơ quan, đơn vị khác nhau sẽ tạo điều kiện để họ bổ khuyết và giúp đỡ lẫn nhau Để định hình và trợ giúp một quá trình hành động dưới sự hướng dẫn của cộng đồng, phải cho ra đời các thể chế mới dựa vào cộng đồng Những lợi ích của quá trình hành động dưới sự hướng dẫn của cộng đồng này đã được trình bày ở trên Một cách tổng quát, các chương trình hỗ trợ sinh kế cần lựa chọn và thiết kế những hoạt động có tính thực tế và khả thi tùy theo năng lực về mặt tổ chức của các thể chế ở địa phương

2.8.4 Tiếp cận có hệ thống - phương pháp SLED

Rõ ràng là, cả các chương trình phát triển chung hay những dự án hỗ trợ dân nghèo theo mục tiêu riêng lẻ đều mở ra con đường cho các gia đình thoát khỏi đói nghèo Bên cạnh những cách thức ứng phó đã nêu, còn có những phương pháp tiếp cận cụ thể khác có thể áp dụng để tăng hiệu quả của các giải pháp tác động đến cộng đồng nghèo ở các địa phương Những phương pháp tiếp cận này đều xuất phát từ Khung Sinh kế Bền vững (SLF) đã đề cập ở phần trước

IMM đã xây dựng một quy trình nhằm tìm hiểu có hệ thống về sinh kế dân nghèo và cùng làm việc với người dân để có thể củng cố tính bền vững của các loại hình sinh kế hiện tại, hoặc tìm ra

những phương án thay thế đa dạng Tăng cường và Đa dạng hóa Sinh kế bền vững (Sustainable

Livelihoods Enhancement and Diversification – SLED) là một trong những quy trình đang được

IMM sử dụng và tiếp tục hoàn thiện, trước yêu cầu ngừng áp dụng các phương thức tiếp cận hiện hành về khuyến khích các loại hình “sinh kế thay thế” hiện hành để chuyển sang một cách tiếp cận tòan diện hơn cho các cộng đồng sống phụ thuộc vào rạn san hô ở Nam Á (IMM)

Phương pháp SLED đề xuất việc phân tích có hệ thống ở nhiều giai đoạn Đối với hợp phần LMPA, khâu đầu tiên là làm rõ hiện trạng không bền vững của nguồn lợi biển, và các hộ gia đình ngư dân cần hỗ trợ để thay đổi sinh kế sao cho ít phụ thuộc hơn vào nguồn lợi biển và trở nên bền vững hơn Quá trình thực hiện SLED bao gồm:

 Đánh giá có hệ thống các chiến lược sinh kế hiện tại

 Xác định tiềm năng cho việc thay đổi những chiến lược hiện tại dựa vào năng lực sẵn có

Hộp 2.5: Các thể chế địa phương

PEMSEA (2003) đưa ý kiến tranh luận rằng, một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến

sự xuống cấp môi trường dải ven bờ là do những thất bại về thể chế Những thất bại trong hệ thống thị trường, nạn ô nhiễm và khai thác tài nguyên quá mức, những chênh lệch về lợi ích

và khuyết thiếu về quyền tài sản, cùng với việc áp dụng không phù hợp hoặc không nhất quán các chính sách của nhà nước, chẳng hạn như các chính sách bất cập về tăng trưởng kinh tế,

hệ thống lập pháp và chấp pháp yếu kém, đều góp phần làm gia tăng áp lực lên môi trường dải ven bờ - mà một trong những hậu quả là làm tổn hại đến sinh kế vùng ven biển và thúc đẩy các hình thức khai thác thiếu bền vững đang diễn ra trước mắt chúng ta (IDL và IUCN 2004, tr.19)

Hộp 2.5: Các thể chế địa phương

PEMSEA (2003) đưa ý kiến tranh luận rằng, một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến

sự xuống cấp môi trường dải ven bờ là do những thất bại về thể chế Những thất bại trong hệ thống thị trường, nạn ô nhiễm và khai thác tài nguyên quá mức, những chênh lệch về lợi ích

và khuyết thiếu về quyền tài sản, cùng với việc áp dụng không phù hợp hoặc không nhất quán các chính sách của nhà nước, chẳng hạn như các chính sách bất cập về tăng trưởng kinh tế,

hệ thống lập pháp và chấp pháp yếu kém, đều góp phần làm gia tăng áp lực lên môi trường dải ven bờ - mà một trong những hậu quả là làm tổn hại đến sinh kế vùng ven biển và thúc đẩy các hình thức khai thác thiếu bền vững đang diễn ra trước mắt chúng ta (IDL và IUCN 2004, tr.19)

 Đánh giá nhu cầu địa phương và hình thức tiến hành đối với những hỗ trợ từ bên ngoài để thúc đẩy sự thay đổi đó

 Xây dựng năng lực phát triển sinh kế để ứng phó kịp thời với những thay đổi trong tương lai

2.9 Quản lý chương trình và dự án

Hiện đã có một số tài liệu hướng dẫn quản lý các dự án tương tự như các hoạt động trong hợp phần LMPA De Silva (2004) đã nêu ra những thủ tục và biện pháp thực hành tối ưu đối với việc cấp vốn trực tiếp cho các tiểu dự án ở cộng đồng, chẳng hạn như thông qua một quỹ xóa đói giảm nghèo giải ngân theo nhu cầu vay vốn có sự quyết định của cộng đồng Tài liệu này cũng sẽ cung cấp một số định hướng cho việc thiết kế tổng thể, triển khai, kiểm tra và đánh giá dự án

Một số chương trình, dự án quốc tế đã đưa vào sử dụng một quỹ xóa đói giảm nghèo giải ngân theo nhu cầu vay vốn có sự quyết định của cộng đồng (Hộp 2.7; 2.8)

Phần 4 của nghiên cứu này đề xuất một phương thức quản lý cho Quỹ Giảm nghèo của hợp phần LMPA

Hộp 2.6: Những bài học từ Nam Á

Dự án Corali của IMM đang xây dựng quy trình thực hiện SLED như đã nêu ở trên Dự án đúc rút những bài học kinh nghiệm về phát triển sinh kế bền vững vùng ven biển trong khu vực Dưới đây là một số bài học:

• Trước khi tiến hành các công việc phục vụ phát triển và đổi mới sinh kế, cần tìm hiểu các chiến lược sinh kế hiện tại

• Cần kết nối công tác phát triển sinh kế với các biện pháp quản lý môi trường, kể cả việc thực thi luật pháp

• Điều quan trọng là phải có sự cam kết làm việc lâu dài với cộng đồng – nếu quá trình thực hiện đòi hỏi cần nhiều thời gian mới đạt được kết quả bền vững

• Để thực hiện cam kết về lâu dài đó - cần phát triển những mối liên lạc và quan hệ đối tác với các cơ quan, đơn vị, tổ chức đã tồn tại lâu dài trong cộng đồng

Nguồn: http://www.innovation.ex.ac.uk/imm/Corali%20approach.htm

Hộp 2.6: Những bài học từ Nam Á

Dự án Corali của IMM đang xây dựng quy trình thực hiện SLED như đã nêu ở trên Dự án đúc rút những bài học kinh nghiệm về phát triển sinh kế bền vững vùng ven biển trong khu vực Dưới đây là một số bài học:

• Trước khi tiến hành các công việc phục vụ phát triển và đổi mới sinh kế, cần tìm hiểu các chiến lược sinh kế hiện tại

• Cần kết nối công tác phát triển sinh kế với các biện pháp quản lý môi trường, kể cả việc thực thi luật pháp

• Điều quan trọng là phải có sự cam kết làm việc lâu dài với cộng đồng – nếu quá trình thực hiện đòi hỏi cần nhiều thời gian mới đạt được kết quả bền vững

• Để thực hiện cam kết về lâu dài đó - cần phát triển những mối liên lạc và quan hệ đối tác với các cơ quan, đơn vị, tổ chức đã tồn tại lâu dài trong cộng đồng

Nguồn: http://www.innovation.ex.ac.uk/imm/Corali%20approach.htm

• Minh bạch ngay ở cấp cơ sở, để bảo đảm rằng cộng đồng nắm rõ mục tiêu và các hoạt động mà chúng ta đề nghị

• Công bằng khi lựa chọn giải pháp tác động, để bảo đảm rằng các nhóm dân cư sống bấp bênh nhất không bị bỏ rơi

• Công bằng khi lựa chọn đối tượng hưởng lợi cho từng giải pháp tác động, để bảo đảm rằng

sự lựa chọn đó không gây mâu thuẫn trong nội bộ cộng đồng

• Quan tâm đặc biệt đến nhu cầu của phụ nữ và trẻ em, nhất là các hộ mất con hoặc không còn lao động trụ cột

• Bảo đảm cho tất cả các hoạt động can thiệp đều mang tính bền vững về môi trường vì lợi ích lâu dài của cộng đồng và góp phần thực hiện chủ trương về khai thác bền vững được phản ánh trong các chính sách quản lý tài nguyên thiên nhiên của nhà nước

Ngoài ra, một bộ tiêu chí tổng hợp cũng sẽ được soạn thảo cho từng giải pháp tác động, nhằm xác định cách thức lựa chọn đối tượng hưởng lợi, và tránh những giả định mơ hồ có thể gây mâu thuẫn trong cộng đồng sau này Để làm điều này, mỗi giải pháp tác động cần được thảo luận với cộng đồng trước khi xây dựng chương trình chi tiết, để nắm bắt được các quan điểm

và vấn đề ưu tiên của người dân địa phương Sự tham gia của đối tượng hưởng lợi là rất quan trọng nhằm phát huy tinh thần làm chủ đối với các hoạt động trong cộng đồng - một điều rất cần thiết nếu các phương án tác động của Quỹ Ủy thác này nhằm vào mục đích đạt được những tác động dài hạn Ban Chủ nhiệm của Quỹ Ủy thác KRD sẽ cung cấp những tư vấn chuyên sâu về kỹ thuật, kèm theo những hướng dẫn về quản lý hoạt động dự án Một Quản đốc Thực địa sẽ được dự án bổ nhiệm để điều phối và thực hiện dự án ở các cơ sở trong khư vực Kalametiya Quỹ Ủy thác cũng tìm kiếm xây dựng mạng lưới đối tác gồm các cơ quan nhà nước, các tổ chức PCP, công ty tư nhân và các cá nhân, để huy động họ tham gia vào lập kế hoạch, vận dụng kỹ năng và đóng góp trang thiết bị cho các hoạt động được đề xuất

Nguồn: http://www.iwmi.cgiar.org/tsunami/KALAMETIYA/

Hộp 2.8: Quỹ Xóa đói Giảm nghèo Thánh Lucia

Quỹ XĐGN Thánh Lucia là một quỹ đầu tư xã hội cỡ nhỏ được Ngân hàng Thế giới rót vốn thông qua Khoản vay phục vụ Học tập và Sáng tạo (Learning and Innovation Loan), đồng thời cũng đã nhận được sự trợ giúp tài chính của Liên minh Châu Âu Quỹ này cấp kinh phí cho khoảng hơn 100 dự án khác nhau Chương trình này được tiến hành dựa vào nhu cầu: Quỹ XĐGN nhận và xem xét đề nghị từ các cộng đồng, tiến hành thẩm định xem đề nghị đó có phản ánh đúng nhu cầu và các vấn đề ưu tiên của người dân địa phương hay không Nhằm phát huy sự tự chủ và tính bền vững ở tất cả các dự án, một Ban Quản lý Dự án Cộng đồng (CPC) được thành lập để điều phối quỹ này trong suốt quá trình thực hiện, và gánh vác trách nhiệm về việc tiếp tục quản lý quỹ lâu dài vào các hoạt động đang triển khai Định hướng về xóa đói giảm nghèo được hình thành dựa vào việc đánh giá những đặc điểm về nghèo đói ở cộng đồng nơi xin vay vốn

Trong Tài liệu Hướng dẫn Họat động, người ta soạn ra một “thực đơn” rõ ràng gồm nhiều sự lựa chọn linh hoạt Trên thực tế, tương ứng với dạng thức về nhu cầu của cộng đồng, quỹ XĐGN tập trung vào các mảng: giáo dục, đường giao thông (thường được xem là cơ sở hạ tầng kinh tế), nước sạch và vệ sinh môi trường Mỗi dự án có thể được cấp tối đa 250.000 EC$ (tương đương 71.400 USD) từ quỹ XĐGN Quỹ này cũng xây dựng cơ chế ký kết hợp đồng với cộng đồng, bên cạnh việc sử dụng hình thức thầu khoán truyền thống với các công

ty tư nhân Tính trên quy mô toàn cầu, quỹ XĐGN dành khoảng 20% tổng giá trị của các chi phí hoạt động dự kiến vào việc xây dựng năng lực cho cộng đồng đáp ứng nhu cầu ưu tiên của họ ở địa bàn

Nhìn chung, các tiểu dự án được chính các cộng đồng và các TCPCP xác định và rót vốn đầu tư; được thẩm định bởi các cán bộ, nhân viên của quỹ XĐGN hoặc các chuyên gia tư vấn được quỹ thuê; do cộng đồng hoặc các nhà thầu tư nhân hay TCPCP thực hiện; và được giám sát bởi các cán bộ hoặc chuyên gia tư vấn của qũy XĐGN hay cán bộ cơ quan nhà nước có thẩm quyền Việc quản lý tiểu dự án phải dựa trên những tiêu chí và thủ tục mà Tài liệu Hướng dẫn Hoạt động quy định (tài liệu này được soạn thảo ngay trong giai đoạn Thiết kế dự án, tiếp đó được đưa ra thử nghiệm trong giai đoạn Thí điểm, và hoàn thiện thông qua khâu Kiểm định) (Nguồn: ESA International, 2004)

Cấp vốn trực tiếp cho cộng đồng

Các tài liệu quốc tế đều thể hiện sự ủng hộ đối với một quá trình hoạt động có sự hướng dẫn của cộng đồng Trong hầu hết các trường hợp, điều này gắn với việc thành lập một tổ chức cộng đồng, mặt khác đòi hỏi cộng đồng phải giữ vai trò tiên phong và thiết lập quan hệ đối tác với cơ quan cấp vốn

Cấp vốn trực tiếp cho cộng đồng là một quá trình mà theo đó cơ quan cấp vốn (VD: Hợp phần LMPA) giải ngân các khoản kinh phí trực tiếp tới những cộng đồng có trách nhiệm quản lý việc triển khai các tiểu dự án Cộng đồng thường có đại diện ở một hình thái tổ chức nhân dân nào đó hoặc cũng có thể là ban quản lý dự án ở địa phương Do vậy, không hẳn là “cộng đồng” chung chung đứng ra ký kết hợp đồng, mà một nhóm người nào đó sẽ đại diện cho cộng đồng làm việc này

Chính quyền các cấp có thể sử dụng một loạt công cụ thể chế để hỗ trợ và cấp vốn cho các tổ

chức cộng đồng, thông qua các cơ quan nhà nước ở địa phương, thành phần tư nhân, tổ chức

xã hội, hoặc tổ chức quần chúng Mặc dù có những khác biệt về vai trò của từng chủ thể cũng như đường đi của quy trình cấp vốn, có thể hình dung sự hỗ trợ đến cộng đồng một cách khái quát như Hình 2.3 dưới đây

Hợp tác giữa tổ chức cộng ồ đ ng và

chính quyền ị đ a ph ươ ng

Hợp tác giữa tổ chức cộng ồ đ ng và các TCPCP hoặc công ty tư nhân

Tổ chức cộng

đ ng ồ

Chính quyền địa phương Chính quyền địa phương

ở TW

Chính quyền hoặc công quỹ

(Đã chỉnh lý cho phù hợp với tình hình Việt Nam)

Tại Việt Nam, các tổ chức quần chúng như Hội Phụ nữ, Hội Nông dân có thể là một giải pháp khác về tổ chức để quản lý vốn và các dự án Hiện nay ở Việt Nam, hướng tiếp cận phổ biến là dựa hòan tòan vào hệ thống chính quyền đa cấp, từ trung ương đến tỉnh, các UBND xã tới các thôn ấp (1) Quan hệ đối tác trực tiếp giữa cộng đồng và các cơ quan cấp vốn (3) ít tồn tại, và thường không được chính quyền chú ý

 Các hoạt động hỗ trợ sinh kế cần nhằm vào việc cải thiện tính bền vững của các loại hình sinh kế hiện tại

 Cần chú ý bảo đảm rằng các hoạt động có tính bền vững, và không gây ra những tác động tiêu cực tới một số nhóm dân cư trong cộng đồng

 Các hoạt động cần hướng đến nhóm hộ phù hợp - chẳng hạn như những ngư dân nghèo

Quy trình

 Các dự án sinh kế thay thế thường không phân tích đúng đắn bối cảnh sinh kế và do vậy chúng có nguy cơ thất bại cao

 Việc phân tích và tìm hiểu sâu sắc hơn sẽ dẫn đến giúp xác định được những hoạt động

có hiệu quả hơn, và dễ đạt thành công hơn

 Các chương trình, dự án cần có ý tưởng rõ ràng về mục tiêu của mình, cũng như mục đích sống của các nhóm dân cư trong cộng đồng

 Quá trình hoạt động dưới sự hướng dẫn của cộng đồng hoặc ít nhất là có sự tham gia tích cực của cộng đồng là nhân tố quan trọng đảm bảo cho tính thích hợp và khả năng thành công của các hoạt động hỗ trợ

 Cần thực hiện công tác tổ chức và bồi dưỡng năng lực phát triển cộng đồng ngay ở cấp cộng đồng

 Các nhóm mục tiêu phải được xác định trước, mặt khác phải làm rõ những nhu cầu, ưu điểm và khó khăn trở ngại mà họ gặp phải để có giải pháp tác động hợp lý

 Các hoạt động tạo thu nhập bổ trợ cần phải được thực hiện dưới dạng các dự án phát triển kinh doanh quy mô nhỏ (phát triển doanh nghiệp nhỏ) Có thể cần tập huấn kỹ năng kinh doanh Điều này đòi hỏi phải tiến hành nghiên cứu khả thi cho các giải pháp thay thế được đề nghị, nhằm xác định xem giải pháp “thay thế” đó có hiệu quả kinh tế và bền vững được không, trong một bối cảnh họat động nhất định

 Năng lực hạn chế về mặt tổ chức và thể chế có thể là yếu tố gây trở ngại cho các giải pháp lựa chọn – các hoạt động cần bảo đảm tính thực tế đối với năng lực tổ chức cần huy động

để triển khai, cũng như với năng lực hiện đang có

 Những thách thức đe dọa tính bền vững về kinh tế, môi trường, xã hội và thể chế là vấn

đề trọng tâm đối với các hoạt động hỗ trợ sinh kế

 Có thể hỗ trợ ở cả cấp cộng đồng và cấp hộ gia đình

 Quan hệ đối tác với các tổ chức PCP, các cơ quan nhà nước ở địa phương và các doanh nghiệp có ý nghĩa rất lớn

Bảng 2.1 dưới đây tổng kết những nguyên tắc chung cho các chương trình sinh kế bền vững

Bảng 2.1: Nguyên tắc chung cho các chương trình sinh kế bền vững (IMM, 2003)

Lấy đói nghèo

làm trọng tâm • Mức độ tập trung vào đói nghèo Quy mô của giải pháp tác động này lớn đến mức nào đối với công tác xóa đói giảm nghèo (tòan bộ, hầu hết, hay một phần?

 • Số người nghèo

chịu tác động Bao nhiêu người nghèo sẽ được hưởng lợi từ giải pháp tác động này? Bao nhiêu người sẽ chịu những ảnh hưởng tiêu cực?

 • Thu hút được

những hộ quá nghèo

Bao nhiêu người quá nghèo được hưởng lợi ?

Lấy người dân

làm trung tâm • Cán cân dân số/ sản lượng Sự cân bằng giữa dân số và sản lượng đạt được đang ở mức nào?

Đa lĩnh vực • Chấp nhận sự

phức tạp Bằng cách nào có thể nắm rõ tính chất phức tạp trong đời sống dân nghèo, và phản ánh điều đó trong giải pháp tác động được

thiết kế?

 • Thừa nhận các

chiến lược đa chiều Làm thế nào để phối hợp và trợ giúp cho các chiến lược sinh kế đa chiều của người nghèo?

 • Tiếp cận đa ngành Giải pháp tác động này có sự đan xen giữa các ngành như

thế nào?

Đa cấp • Cấp chính sách Giải pháp tác động này đóng góp như thế nào tới một môi

trường chính sách có lợi đối với người nghèo?

 • Cấp cung ứng dịch

vụ Giải pháp tác động này đóng góp như thế nào cho việc cung cấp dịch vụ tốt hơn tới người nghèo?

 • Cấp cộng đồng Giải pháp tác động này làm việc ở cấp độ cộng đồng ở quy mô

như thế nào?

 • Tạo cầu nối giữa

các cấp Các cầu nối được hình thành dưới dạng nào giữa các cấp thực hiện?

Đáp ứng kịp

thời • Với thành phần tư nhân Bằng cách nào thành phần tư nhân được tham gia vào giải pháp tác động này?

 • Với chính quyền Chính quyền tham gia vào giải pháp tác động này như thế nào?

 • Với các nhà tài trợ Mối quan hệ nào được duy trì với các nhà tài trợ?

Tính bền vững • Về môi trường Giải pháp tác động này ảnh hưởng thế nào đến các vấn đề

sinh khối, đa dạng sinh học (hệ sinh thái và các giống loài sinh vật), ô nhiễm và chất lượng môi trường sống?

 • Thể chế Tính bền vững của các thể chế sẽ diễn ra như thế nào sau quá

trình thực hiện giải pháp tác động này?

Nguyên tắc Thành tố Chỉ tiêu

 • Xã hội Các nhóm dân cư có thể tránh được tình trạng “phân biệt xã

hội” (social exclusion) như thế nào?

 • Kinh tế Công tác xóa đói giảm nghèo sẽ có kết quả bền vững đến mức

nào sau khi thực hiện giải pháp tác động?

 • Khả năng phục hồi Giải pháp tác động này sẽ làm tăng khả năng phục hồi của người

nghèo đối với những biến động và căng thẳng như thế nào?

Linh hoạt • Nắm rõ sự thay đổi Bằng cách nào giải pháp tác động này dự liệu được sự thay đổi?

 • Học tập từ sự

thay đổi Giải pháp tác động này sẽ rút ra bài học cần thiết từ sự thay đổi như thế nào?

 • Ứng phó với

thay đổi Nó sẽ phải ứng phó thế nào với những thay đổi?

Bình đẳng • Giới Ở mức độ nào, và bằng cách nào, những nhu cầu của phụ nữ

được tính đến?

 • Tầng lớp hoặc

đẳng cấp xã hội Bằng cách nào nhu cầu của các tầng lớp hoặc đẳng cấp chịu nhiều thiệt thòi được chú ý và quan tâm giải quyết?

 • Độ tuổi Những người già và trẻ vị thành niên được chú ý đến mức

độ nào?

 • Mức độ đói nghèo Có sự cân bằng hay không giữa mức hỗ trợ cho những người

rất nghèo với mức hỗ trợ cho (a) người nghèo (b) những đối tượng có cuộc sống bấp bênh?

 • Kẻ thắng - người

thua Các nhóm dân cư khác sẽ chịu tác động bất lợi từ giải pháp tác động này đến mức nào?

Quyền lợi • Nhu cầu thiết yếu Những nhu cầu thiết yếu của các đối tượng chịu nhiều thiệt

thòi có được đáp ứng hay không

 • Sự tham gia Hình thức tham gia như thế nào (hợp đồng, tham vấn, phối

kết hoặc hợp tác); Mức độ nâng cao vị thế thông qua sự tham

gia; chất lượng của việc tham gia (sự minh bạch, được thông

tin đầy đủ, có trách nhiệm, toàn diện, khoảng cách); và thời điểm cho những người nghèo được tham gia (từ các bước

thiết kế, triển khai, kiểm tra – giám sát, phân tích, phổ biến kết quả)?

 • Sự riêng tư Có biện pháp nào được áp dụng để bảo vệ sự riêng tư của các

cá nhân không?

 • Bảo mật Có biện pháp nào được áp dụng để bảo đảm tính bí mật của

những thông tin do người nghèo cung cấp không?

 • Quan sát tôn giáo Những nhu cầu về tôn giáo tín ngưỡng của người nghèo có

được chú ý không?

 • Quan sát văn hóa Những nhu cầu về văn hóa của người nghèo có được chú ý

không?

Chương 3:

Hỗ trợ sinh kế và tìm kiếm nguồn thu nhập thay thế -

Bài học từ Việt Nam

Phần này sẽ trình bày những bài học về hỗ trợ sinh kế và tìm kiếm nguồn thu nhập thay thế tại Việt Nam, cụ thể là tại các KBTB hiện tại đã và đang áp dụng các biện pháp can thiệp sinh kế (KBTB Vịnh Nha Trang, Cù Lao Chàm, Phú Quốc) hay mới xuất hiện (Côn Đảo) Tại các cộng đồng dân

cư ven biển, nguồn thu chủ yếu của các cộng đồng dân cư sống trong các KBTB là đánh cá (70- 80%) và nuôi trồng thủy sản Sau khi KBTB được thành lập cùng với việc ban hành các qui định

về bảo tồn và sử dụng bền vững thì nguồn thu nhập từ đánh bắt cá có thể sẽ bị giảm sút kéo theo những thách thức về kinh tế cho cộng đồng ngư dân sống trong và xung quanh KBTB

3.1 Tổng quan về sinh kế tại vùng đảo và ven biển

3.. Sinh kế ven biển và nền kinh tế địa phương

Chiến lược sinh kế của ác nhóm người khác nhau trong cùng một cộng đồng là khác nhau Các nhóm kinh tế xã hội khác nhau lại có những mục tiêu và lựa chọn sinh kế khác nhau Lựa chọn sinh kế phụ thuộc vào những nguồn lực riêng biệt sẵn có của hộ gia đình (HGĐ) và các yếu tố tác động bên ngòa như thời tiết, chính sách và thể chế Tuy nhiên, dù ít hay nhiều thì các cộng đồng ven biển Việt Nam chia sẻ một số đặc điểm kinh tế xã hội chung Các đặc điểm chung này cho phép tiến hàh phân tích khái quát về các tác động của KBTB đối với cộng đồng, vấn đề và lựa chọn sinh kế, cũng như tiềm năng phát triển hoạt động hỗ trợ nghề nghiệp bao gồm SKTT

Báo cáo tổng kết khái quát này không nhằm thay thế một nghiên cứu chi tiết về cộng đồng, mà

nó là một phân tích chung nhất nhằm cung cấp bức tranh tổng quát cũng như dấu hiệu đặc trưng của sinh kế ven biển, qua đó xác định những vấn đề rộng lớn và cấp bách giúp hiểu được rõ hơn các sinh kế hiện tại cũng như cơ hội sinh kế cho những cộng đồng này

3..2 Cấu trúc kinh tế

Tại hầu hết các cộng đồng ven biển, ngư nghiệp là một nghề cơ bản Ngoài ra các nghề khác cũng phụ thuộc vào đánh cá như dịch vụ tàu cá, bến cảng, chế biến cá khô, và thương mại Nguồn lợi hải sản do đó trở thành nền tảng sinh kế cộng đồng, tuy nhiên không phải lúc nào cũng được quản lý một cách bền vững Ngư nghiệp nhìn chung đang suy thoái với việc tiếp tục đánh bắt ở mức cao hơn mức bền vững Ô nhiễm cũng là một vấn nạn

Nông nghiệp cũng quan trọng nhưng trong hầu hết các trường hợp các hộ ngư dân thường không có khả năng tiếp cận với sử dụng đất đai Chăn nuôi có ý nghĩa hơn đối với các hộ ngư dân Nuôi trồng thủy sản đang dần trở thành một ngành quan trọng nhưng thường gây ra các tác động môi trường và không khả thi đối với nhóm hộ nghèo Tuy nhiên, hầu hết các hộ gia đình đều

có một vài nguồn thu nhập khác nhau và có nhiều người lao động Tiền từ trợ cấp chính phủ và

do họ hàng trong đất liền gửi ra cũng là một nguồn thu đáng kể đối với một số hộ dân

3..3 Xu hướng

Cấu trúc kinh tế của các cộng đồng ven biển thay đổi một cách chậm chạp Mặc dù sản lượng đánh bắt ngày càng giảm, thu nhập từ đánh bắt vẫn được ổn định do giá các sản phẩm hải sản tăng lên Tuy nhiên, kể cả giá có tăng thì các tàu cá và đội tàu đánh bắt vẫn khó có thể tồn tại vững chắc về mặt kinh tế trong trung và dài hạn Để duy trì sản lượng, ngư dân sử dụng các cộng

cụ tiên tiến hơn nhằm khai thác xa bờ và đi biển dài ngày Tỷ lệ ngày càng tăng con em các gia đình ngư dân chuyển sang tìm kiếm các nghề nghiệp khác để sinh sống

Du lịch cũng đang phát triển ở Việt Nam và tại hầu hết các KBTB Nuôi trồng thủy sản đang trở thành một ngành vững mạnh Việt Nam đang công nghiệp hóa và đô thị hóa cùg với sự phát triển kinh tế mạnh mẽ Tại nhiều cộng đồng, một số thành viên trong hộ gia đình có thu nhập chính

từ nơi khác do đi làm thuê ở xa Những thay đổi liên quan tới toàn cầu hóa cũng bắt đầu xuất hiện, ví dụ nhu cầu về cá và các sản phẩm thủy sản từ các thị trường quốc tế như Trung Quốc

Sự thay đổi nhanh chóng này đang tạo ra các vận hội mới, tuy nhiên không phải hộ gia đình nào cũng có đầy đủ vốn, kiến thức, kỹ năng, hay các mối quan hệ xã hội để có thể nắm bắt và tận dụng được

3.2 Nhóm kinh tế xã hội

Nói chung, các cộng đồng ven biển bao gồm một số nhóm kinh tế xã hội khác nhau có chiến lược

và lựa chọn sinh kế riêng biệt Các nhóm này có thể được xác định bởi một số yếu tố, bao gồm:

• Nghề chính của hộ gia đình và nguồn thu nhập chính – ví dụ: hộ ngư dân, hộ nông dân, tiểu thưưong, cán bộ viên chức

Chẳng hạn, một nhóm, hay “đội” thuyền cá có thể đánh bắt gần bờ nơi chỉ cách làng vài tiếng chạy thuyền Họ sử dụng các phương tiện đánh bắt cụ thể, khai thác những loài nhất định và bán tại thị trường bản địa Họ thay đổi phương thức theo mùa nhưng nói chung vẫn tuân theo một chiến lược đánh bắt chung Một nhóm khác có ghe lớn và máy mạnh hơn có thể đánh bắt xa bờ theo chuyến dài ngày sử dụng các công cụ khác nhau và bán cho ghe thu mua trên biển Nhóm

khác nữa có khi chỉ đánh bắt trong những khoảng thời gian nhất định của năm sử dụng lưới nhỏ

và đi thúng Một số làm nghề lặn trong rạn theo mùa Một số không đi biển nhưng thu lượm sò, ốc trên bãi, tịa vùng nước nông và trong rừng ngập mặn vào thời điểm triều thấp, cũng là một nguồn thức ăn và tạo thu nhập quan trọng đặc biệt trong giai đoạn khó khăn

Cần phải tôn trọng sự khác biệt giữa các nhóm này và hiểu được những mục tiêu, vấn đề, khó khăn và cơ hội khác nhau của họ Các nhóm này sẽ bị ảnh hưởng bởi kế hoạch phân vùng KBTB

và quy chế quản lý theo cách thức khác nhau và với nhiều mức độ ảnh hưởng khác nhau Việc xác định và thiết kế hoạt động hỗ trợ cần phải dựa trên sự hiểu biết thấu đáo về sự khác biệt trong sinh kế của các nhóm này

3.3 Những vấn đề cần lưu ý về đảo nhỏ

Hầu hết các KBTB của Việt Nam được thành lập xung quanh các đảo nhỏ xa đất liền và phụ thuộc mạnh mẽ một cách gián tiếp hay trực tiếp vào nguồn lợi hải sản Điều này thể hiện các vấn đề kinh tế đáng lưu tâm sau:

Tính mùa vụ ảnh hưởng nghề biển, dịch vụ ngư nghiệp, nông nghiệp, xây dựng và du lịch, do đó

ảnh hưởng tới công ăn việc làm, thu nhập và sự sẵn có của thực phẩm địa phương Một số hộ gia đình thường xuyên phải đối mặt với thiếu ăn và thu nhập thấp vào một số thời điểm nhất định trong năm (thường là khi thời tiết xấu gây khó khăn cho việc đánh cá) Giá cả hàng hóa và dịch

vụ cũng thay đổi theo mùa, tương tự các chi phí lớn khác như cho con cái đi học

Mưa bão thường xuyên xảy ra dọc bờ biển Việt Nam và có thể gây ra những tổn thất nghiêm

trọng cho cộng đồng, thiệt hại về người, tài sản và cơ sở hạ tầng Đánh cá là một nghề rất bấp bênh và rủi ro, đặc biệt khi thiếu thông tin và cảnh báo kịp thời Bão và thời tiết xấu làm thu hẹp mùa đánh bắt và giảm thu nhập của rất nhiều hộ gia đình Trong mùa mưa bão, thường kéo dài

4 tháng, liên lạc với đất liền bị hạn chế và không ổn định Điều này cũng gây chở ngại cho phát triển du lịch, cung ứng nhu yếu phẩm từ đất liền, và khả năng tiếp cận thị trường đất liền của các sản phẩm địa phương Nó cũng khiến cộng đồng trên đảo bị cô lập khỏi đất liền về mọi mặt cuộc sống

Nguồn tài nguôn hạn chế, ví dụ đất đai cho canh tác và phát triển công nghiệp, thiếu nước ngọt

ảnh hưởng đến đời sống và hạn chế các cơ hội phát triển kinh tế Năng lượng, củi đốt, và các nhu yếu phẩm khác cũng hạn chế

Cách biệt với thị trường đất liền và khả năng tiếp cận thị trường thấp làm giảm các lựa chọn hoạt

động tạo thu nhập bổ trợ trên đảo do người sản xuất thiếu thông tin về người mua và xu hướng hàng hóa trên thị trường Chi phí giao thông vận tải và thời gian để đến được thị trường đất liền làm giảm tính cạnh tranh của các mặt hàng từ đảo trong thị trường đất liền Ngoài ra, người dân đảo phụ thuộc vào nguồn cung ứng từ đất liền cho các sản phẩm của họ với giá ngày càng tăng,

do đó giảm sự mới mẻ và thu hút

Cách biệt với dịch vụ từ đất liền như dịch vụ chăm sóc sức khỏe, giáo dục, thông tin,

truyền thông, giải trí và khuyến ngư (nông) gây khó khăn cho cộng đồng dân đảo Người dân đảo hầu hết phụ thuộc vào nguồn cung ứng điện trên đảo, thường không

ổn định và đầy đủ Người dân cũng phải tự phát triển hệ thống thu gom và xử lý rác Cộng đồng đảo cũng ít có thể tiếp cận tới thị trường vốn đất liền, công nghệ và kỹ năng mới

Bảng 3.1: Điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và nguy cơ cho các cộng đồng ven biển

• Đa dạng sinh học và nguồn hải sản tương

đối dồi dào

• Tiềm năng du lịch – thu hút và mở rộng thị

trường du lịch

• Lao động – rẻ, khỏe mạnh

• Có bến cảng là nơi cung cấp dịch vụ cho tàu

đánh bắt xa bờ và tàu chở hàng

• Thị trường địa phương tương đối thuận lợi

• Cách ly với bệnh tật của cây trồng và vật

• Bị cách ly khỏi thị trường đất liền

• Cách ly khỏi các dịch vụ và thông tin

từ đất liền – giáo dục, sức khỏe

• Cơ sở hạ tầng và dịch vụ yếu kém – điện, nước, xử lý rác

• Lao động tay nghề thấp

• Ít lựa chọn sinh kế và thu nhập

• Thu nhập từ nghề cá bền vững bằng cách

quản lý nguồn lợi tốt hơn

• Nuôi trồng thủy sản (tuy nhiên người nghèo

khó có thể thực hiện, và gây tác động môi

trường)

• Du lịch – hàng hóa dịch vụ

• Cung cấp dịch vụ cảng biển

• Giá trị gia tăng cho nghề cá

• Di dân theo mùa

• Thay thế sản phẩm nhập khẩu

• Tiếp tục suy giảm nguồn lợi và thu nhập

• Ô nhiễm: chất thải rắn, nước thải, tràn dầu…

• Phát triển du lịch bừa bãi và không đem lại lợi ích cho cộng đồng

định Nói cách khác, điều cốt yếu trước khi thực hiện bất cứ chương trình SKTT nào là phải xác định được danh sách chính xác những hộ gia đình dễ bị tổn thương nhất sẽ là đối tượng trung tâm cho các hoạt động này Các nhóm đối tượng là:

chính từ đánh cá trong vùng lõi, không có hoặc có ít các hoạt động sinh kế bổ trợ.

hộ đã tham gia.

Nói chung, các hộ rất nghèo thường có những đặc điểm chung, cũng như nguyên nhân gây nên đói nghèo Các thực hành phân loại giàu – nghèo có sự tham gia tỏ ra khá hiệu quả trong việc xác định nhóm hộ nghèo nhất trong cộng đồng Công tác tiến hành đánh giá phải cẩn trọng để không bỏ sót đối tượng nào, chẳng hạn nhóm người không đăng ký

Các hộ bị ảnh hưởng lớn nhất từ KBTB thường là những hộ phụ thuộc nhiều nhất vào đánh bắt ven bờ, đặc biệt trong rạn san hô Nhóm này có thể bao gồm những hộ không đánh bắt nhưng gián tiếp phụ thuộc vào nghề cá ven bờ như những người buôn bán cá Những hộ đó có đặc điểm cụ thể là:

 Không thể thay đổi ngư trường, thí dụ người sử dụng thúng

 Không sở hữu ghe (thuyền) hoặc không sử dụng thuyền của họ hàng

 Phần lớn thu nhập hộ là từ đánh bắt

Tại Vịnh Nha Trang và Cù Lao Chàm, nhiều cuộc thảo luận giữa cán bộ Dự án KBTB với người dân đã được thực hiện nhằm đảm bảo những người thực hiện thí điểm mà cộng đồng đề xuất sẽ đáp ứng đúng các tiêu chí, và nhận thức đầy đủ về nghĩa vụ của mình, cam kết thực hiện thành công thử nghiệm Dưới đây là ví dụ về các nhóm mục tiêu được xác định tại KBTB Nha Trang:

Bảng 3.2: Các nhóm ưu tiên hỗ trợ sinh kế

Lưới đẩy (te xiệp)

dùng đèn công suất

lớn (trên 2.000 W)

Nguồn: Đánh giá tác động kinh tế xã hội (Hồ Văn Trung Thu, 2005)

Nhìn chung, những hỗ có thể phải hứng chịu tác động tiêu cực từ KBTB là:

• Thợ lặn

 Rạn san hô là ngư trường chủ yếu, nếu không nói là duy nhất, cho những người làm nghề lặn Do đó, việc thiết lập vùng cấm khai thác (cùng lõi) của KBTB bao quanh các rạn san hô sẽ đóng cửa một phần lớn ngư trường tiềm năng của họ

• Thuyền viên trên thuyền đánh cá, đặc biệt những người làm việc bán thời gian, không sở hữu ghe và không có quan hệ họ hàng với chủ thuyền

 KBTB thu hẹp diện tích ngư trường đối với một số loại hình đánh bắt sẽ làm giảm lợi nhuận từ đánh bắt trong ngắn hạn (sản lượng thấp hơn, phải đi xa hơn)

 Khi lợi nhuận từ đánh bắt giảm, chủ thuyền sẽ quyết định cắt giảm nhân việc làm việc thời vụ để giảm chi phí Những người đầu tiên bị mất việc sẽ là thuyền viên không có họ hàng với chủ, hoặc có kỹ năng kém và thiếu kinh nghiệm

 Tuy nhiên, nói chung, kế hoạch phân vùng KBTB chỉ bảo vệ một diện tích nhỏ và không phải là nguyên nhân chính gây ra sự suy giảm ngư trường tiềm năng của các thuyền đánh cá Nghĩa là các thuyền này có thể điều chỉnh chiến lược đánh bắt để có thể đánh bắt nhiều hơn trong các khu vực khác không thuộc phạm vi bảo vệ của KBTB

• Ngư dân sử dụng thuyền nhỏ, phương tiện không động cơ, chẳng hạn thuyền thúng

 Nhóm này thường rất nghèo Khu vực đánh bắt tiềm năng của họ bị giứi hạn bởi sức máy và loại phương tiện Họ chỉ có thể đến các vùng nước gần bờ nơi sinh sống trong một số mùa và bị hạn chế ở đánh bắt gần bờ do gió và sóng biển

 Nhóm hộ này dễ bị tổn thương vì KBTB thường bảo vệ các vùng gần bờ, là ngư trường chính của họ Không giống các nhóm khác, nhóm này khó có thể điều chỉnh chiến lược đánh bắt của họ để đi đến các ngư trường khác vì thuyền nhỏ, máy yếu Họ cũng không có đủ nguồn tài chính và kinh nghiệm để thay đổi phương tiện đánh bắt thoe các quy định mới của KBTB

 Những người thu lượm sò, ốc trên bãi triều

 Phần lớn diện tích khu vực hoạt động của những người thu lượm sò, ốc có thể bị đóng cửa do KBTB Nhóm người này dễ bị tổn thương bởi họ nghèo và không có thuyền cũng như các nguồn thu nhập khác trong cả năm hoặc vài tháng

Tuy nhiên, cần luôn luôn ghi nhớ là chỉ một số nhóm nhất định có thể bị ảnh hưởng do KBTB chứ không phải tất cả các hộ đều sẽ bị ảnh hưởng giống nhau Mức độ các nhóm bị ảnh hưởng phụ thuộc vào:

hộ gia đình, tương ứng là tỷ lệ suy giảm của thu nhập do KBTB gây ra

thu nhập, do đó ít bị tổn thương hơn

khác ngoài việc khai thác do chủ hộ gia đình, vợ/ chồng của chủ hộ và các thành viên khác trong gia đình thực hiện Càng nhiều nguồn thu nhập khác nhau thì càng ít bị tổn thương

Tuy nói vậy nhưng đây không phải là nhiệm vụ dễ dàng Trong nhiều trường hợp, thí điểm SKTT chỉ được hỗ trợ cho một nhóm nhỏ các hộ gia đình và các hộ này thường là có đầy đủ các nguồn lực yêu cầu cũng như sẵn sang chịu rủi ro Một trong những thách thức lớn nhất là cách tham gia

để giúp người nghèo nhất như cung cấp cơ sở hạ tầng cơ bản hay tín dụng do những người có khả năng hơn thực hiện Nhìn chung, hầu hết các SKTT, đặc biệt là nuôi trồng thủy sản, cần có đầu tư lớn Những người giàu hơn có thể tiếp cận tốt hơn với tín dụng và đất với điều kiện tốt, đồng thời loại bỏ những ngư dân nghèo ra khỏi cơ hội nhân được những lợi ích này Cần phải giúp nhóm người nghèo nhất hưởng lợi từ cơ hội sản xuất và di dân thông qua các kế hoạch tín dụng mục tiêu và đào tạo dạy nghề Đào tạo mục tiêu và cung cấp dịch vụ như tín dụng và trợ cấp đầu vào (như áp dụng trong nông nghiệp) là cần thiết nhằm khuyến khích sự tham gia của người nghèo hơn trong hoạt động SKTT Các hộ gia đình đầu tư nuôi trồng thủy sản cần được thông tin đầy đủ về rủi ro cao trong việc làm ăn thua lỗ để tránh những khoản nợ lớn

Sự khác biệt về phương pháp và tiêu chí xác định nhóm dễ bị tổn thương cũng gây ra khó khăn lớn cho việc lựa chọn nhóm mục tiêu khi thực hiện các hoạt động SKTT KBTB có các tiêu chí lựa chọn riêng, và ít nhiều khác với tiêu chí của Sở LĐ-TB-XH Hiện chưa có cơ chế rõ ràng và sự thiếu phối hợp trong công tác đánh giá và xác định danh sách chính xác các hộ bị ảnh hưởng Ví

dụ, gần đây KBTB Cù Lao Chàm thực hiện khảo sát nhằm xem xét lại danh sách hộ gia đình mục tiêu, tuy nhiên không có cơ chế hay tiêu chí để đánh giá tính chính xác của kết quả điều tra này Vấn đề về giới cần được lồng ghép vào các dự án phát triển Cho phụ nữ vai trò lớn hơn trong sinh kế và bảo tồn của KBTB sẽ khiến họ trở nên ý thức hơn về việc bảo tồn và quản lý bền vững nguồn lợi ven biển Kinh nghiệm về cung cấp các hoạt động tạo thu nhập thay thế có thể là cơ

sở chắc chắn để xây dựng các hoạt động kinh tế tương tự cho phụ nữ địa phương trong tương lai Đối với người dân để hưởng lợi đầy đủ hơn từ những cơ hội mới gắn với việc huy động, đầu

tư công nghiệp và du lịch, cần mở rộng việc tiếp cận với giáo dục và cơ hội đào tạo, tín dụng và thông tin Những cơ hội như vậy dễ tiếp cận hơn đối với người giàu hơn, tạo ra sự phân phối cơ hội không bình đẳng Trong lĩnh vực có sự thay đổi cụ thể về giới thì quan trọng là các cơ hội đào tạo được xác định mục tiêu phù hợp

3.5 Các loại hình hỗ trợ sinh kế - Tạo môi trường thuận lợi

3.5. Qũy phát triển môi trường Vịnh Nha Trang 2

Trên cơ sở dữ liệu kinh tế xã hội và nhu cầu của cộng đồng địa phương, Dự án thí điểm KBTB Hòn Mun đã thiết lập Quỹ phát triển môi trường (hay Quỹ phát triển làng) Trong quỹ này, một năm

có 2.000 đôla Mỹ được phân bổ cho mỗi khóm dân cư nhằm cải thiện điều kiện môi trường, văn hóa và kinh tế tại cộng đồng Các công trình được đầu tư qua các năm là:

Bảng 3.3: Các hạng mục được hỗ trợ bởi Dự án thí điểm MPA Hòn Mun

Đầm Báy Xây dựng hàng rào và lát sàn cho trường mầm non

Vũng Me – Bãi Trủ Nâng cấp đường từ Bai Tru đến Vung Me

Nguồn: Đánh giá tác động kinh tế xã hội (Hồ Văn Trung Thu, 2005)

Với sự trợ giúp của người hỗ trợ có chuyên môn, các khóm quyết định cách họ muốn sử dụng tiền để phát triển địa phương mình như thế nào Các dự án tiềm năng được xác định và xếp thứ

tự ưu tiên tại các cuộc họp làng có sự tham gia của người dân Các Ủy ban của khóm được thành lập để thúc đẩy quá trình3

Một nhóm giám sát được lựa chọn và chịu trách nhiệm đảm bảo chất lượng và năng suất công việc của chuyên gia và nhà thầu được tuyển dụng để thực hiện dự án Nhóm giám sát gồm một người dân làng có kinh nghiệm và một thành viên của cơ quan chính phủ, chẳng hạn Văn phòng KBTB

Nguồn tài chính bền vững cho Quỹ phát triển môi trường được tìm kiếm thông qua việc phân

bổ quỹ từ tiền phí thu được từ hoạt động lặn giải trí mà KBTB thu về hàng năm Bằng cách này, người dân địa phương có thể hưởng lợi từ du lịch biển và những nỗ lực mà họ thực hiện để bảo tồn và bảo vệ rạn san hô và đa dạng sinh học biển

Mục đích của Quỹ phát triển là cung cấp cho người dân địa phương một khoản tiền để thực hiện các sáng kiến phát triển thân thiện với môi trường nhằm đáp ứng các nhu cầu của người dân địa phương Ban đầu, quỹ được phân bổ hàng năm với khoản tiền từ 100 đến 1.000 đôla Mỹ Khoản tài trợ lớn nhất cho năm đầu tiên là 2.000 đôla cho một khóm

Dự án được hỗ trợ thông qua Quỹ phát triển làng phải đáp ứng các tiêu chí lựa chọn sau:

Tính bền vững – Sáng kiến do Quỹ hỗ trợ sẽ phải hoạt động độc lập sau khi được hỗ trợ Vấn đề

quan trọng cần cân nhắc gồm: