BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN BÀI TẬP LỚN MÔN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC Đề tài Quá trình ra đời và bản chất của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa Liên hệ trách nhiệm của cá nhân tr.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN
BÀI TẬP LỚN MÔN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC
Đề tài: Quá trình ra đời và bản chất của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa Liên hệ trách nhiệm của cá nhân trong việc góp phần xây dựng nền dân chủ xã hội
chủ nghĩa ở Việt Nam
HỌ VÀ TÊN: NGUYỄN PHƯƠNG THẢO
Hà Nội, tháng 10 năm 2020
MỤC LỤC
Trang 2A LỜI MỞ ĐẦU
B NỘI DUNG
PHẦN I: NHỮNG LÝ LUẬN CHUNG VỀ NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
1 Quan niệm chung về dân chủ, nền dân chủ và xây dựng nền dân chủ
1.1 Quan niệm chung về dân chủ, dân chủ xã hội chủ nghĩa
1.1.1 Quan niệm chung về dân chủ
1.1.2 Quan niệm về dân chủ xã hội chủ nghĩa
1.2 Quan niệm về nền dân chủ và xây dựng nền dân chủ
1.2.1 Quan niệm về nền dân chủ
1.2.2 Quan niệm về xây dựng nền dân chủ
2 Tính tất yếu của việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
PHẦN II: QUÁ TRÌNH RA ĐỜI CỦA NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA PHẦN III: BẢN CHẤT CỦA NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
PHẦN IV: LIÊN HỆ TRÁCH NHIỆM CỦA CÁ NHÂN TRONG VIỆC GÓP PHẦN XÂY DỰNG NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
C TÀI LIỆU THAM KHẢO
A LỜI MỞ ĐẦU
Trang 3Theo quy luật tiến hóa của lịch sử, mọi quốc gia, dân tộc nhất định sẽ đi tới chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản Cách mạng Tháng Mười Nga thành công, giai cấp công nhân và nhân dân lao động giành chính quyền đi đánh dấu sự ra đời nền dân chủ xã hội chủ nghĩa Theo con đường Cách mạng Tháng Mười Nga, dân chủ xã hội chủ nghĩa chính thức trở thành mục tiêu, nhiệm vụ lịch sử của cách mạng Việt Nam từ khi có Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo
Khác với các nền dân chủ đã tồn tại trước đó trong lịch sử, nền dân chủ xã hội chủ nghĩa không thể ra đời, phát triển một cách tự phát Nó không thể tự nhiên xuất hiện và hoàn thiện ngay sau sự kiện giai cấp công nhân và nhân dân lao động giành được chính quyền Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là nhiệm
vụ lịch sử mới mẻ, chưa có tiền lệ Những thăng trầm của chủ nghĩa xã hội hiện thực ở các nước trên thế giới trong gần 100 năm qua đã cho thấy rõ tính đích đắc, phức tạp của tiến trình xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa Kinh
nghiệm lịch sử cho thấy, sức sống thực tế của dân chủ xã hội chủ nghĩa trước hết phụ thuộc vào nhận thức và hành động của đảng cộng sản cầm quyền
Vậy nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ấy ra đời như thế nào? Có bản chất ra sao? Đồng thời bản thân mỗi công dân Việt Nam chúng ta cần phải làm gì để góp phần xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa đó?
B NỘI DUNG
Trang 4PHẦN I: CƠ SỞ LÝ LUẬN CHUNG VỀ NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
1 Quan niệm chung về dân chủ, nền dân chủ và xây dựng nền dân chủ
1.1 Quan niệm chung về dân chủ, dân chủ xã hội chủ nghĩa
1.1.1 Quan niệm chung về dân chủ
Thuật ngữ dân chủ ra đời vào khoảng thế kỷ thứ VII – VI trước công nguyên Theo đó, dân chủ được hiểu là nhân dân cai trị và sau này được các nhà chính trị gọi giản lược là quyền lực của nhân dân hay là quyền lực thuộc về nhân dân Nội dung trên của khái niệm dân chủ về cơ bản vẫn giữ nguyên cho đến ngày nay Điểm khác biệt cơ bản giữa cách hiểu về dân chủ thời cổ đại và hiện nay là
ở tính chất trực tiếp của mối quan hệ sở hữu quyền lực công cộng và cách hiểu
về nội hàm của khái niệm nhân dân Từ việc nghiên cứu của các chế độ dân chủ trong lịch sử và thực tiễn lãnh đạo cách mạng xã hội chủ nghĩa, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác – Lênin cho rằng, dân chủ là sản phẩm và là thành quả của quá trình đấu tranh giai cấp cho những giá trị tiến bộ của nhân loại, là một hình thức
tổ chức nhà nước của giai cấp cầm quyền, là một trong những nguyên tắc hoạt động của các tổ chức chính trị - xã hội
Dân chủ với tư cách một hình thức tổ chức thiết chế chính trị, một hình thức hay hình thái nhà nước, nó là một phạm trù lịch sử, ra đời và phát triển gắn liền với nhà nước và mất đi khi nhà nước tiêu vong Song dân chủ với tư cách một giá trị xã hội, nó là một phạm trù vĩnh viễn, tồn tại và phát triển cùng với sự tồn tại và phát triển của con người, của xã hội loài người Chừng nào con người và
xã hội loài người còn tồn tại, chừng nào mà nền văn minh nhân loại chưa bị diệt vong thì chừng đó dân chủ vẫn còn tồn tại với tư cách một giá trị nhân loại chung
Dân chủ có nghĩa là mọi quyền hạn đều thuộc về nhân dân Dân phải thực sự
là chủ thể của xã hội và hơn nữa, dân phải được làm chủ một cách toàn diện: làm chủ nhà nước, làm chủ xã hội và làm chủ chính bản thân mình, làm chủ và
Trang 5sở hữu mọi năng lực sáng tạo của mình với tư cách chủ thể đích thực của xã hội Mặt khác, dân chủ phải bao quát tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế - xã hội, từ dân chủ trong kinh tế, dân chủ trong chính trị đến dân chủ trong xã hội
và trong đời sống văn hóa – tinh thần, tư tưởng, trong đó hai lĩnh vực quan trọng hàng đầu và nổi bật nhất là dân chủ trong kinh tế và dân chủ trong chính trị Trên cơ sở những quan niệm dân chủ nêu trên, nhất là tư tưởng vì dân của
Hồ Chí Minh, Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương xây dựng chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa, mở rộng và phát huy quyền làm chủ của nhân dân Trong công cuộc đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, khi nhấn mạnh phát huy dân chủ để tạo ra một động lực mạnh mẽ cho sự phát triển đất nước, Đảng
ta khẳng định :”trong toàn bộ hoạt động của mình, Đảng phải quán triệt tư tưởng
“lấy dân làm gốc”, xây dựng và phát huy quyền làm chủ của nhân dân lao động Nhất là trong thời kỳ đổi mới, nhận thức về dân chủ của Đảng Cộng sản Việt Nam có những bước phát triển mới là nhằm xây dựng và từng bước hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền lực thuộc về nhân dân Dân chủ gắn liền với công bằng xã hội phải được thực hiện trong thực tế cuộc sống trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội thông qua hoạt động nhà nước do nhân dân cử ra và bằng các hình thức dân chủ trực tiếp Dân chủ đi đôi với kỷ luật, kỷ cương, phải được thể chế hóa bằng pháp luật và pháp luật bảo đảm
1.1.2 Quan niệm về dân chủ xã hội chủ nghĩa
Dân chủ xã hội chủ nghĩa là chế độ dân chủ được xác lập ở các nước đã hoàn thành cách mạng dân tộc, dân chủ và bắt đầu tiến hành cách mạng xã hội chủ nghĩa
Dân chủ xã hội chủ nghĩa là nền dân chủ khác hẳn về bản chất và đối lập về nguyên tắc với dân chủ tư sản Điều đó thể hiện trên những vấn đề chính yếu
Trang 6sau: thứ nhất, dân chủ xã hội chủ nghĩa chỉ xuất hiện khi giai cấp công nhân và nhân dân lao động dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản, giành được chính quyền và ngày càng phát huy trong quá trình xây dựng xã hội mới; thứ hai, dân chủ xã hội chủ nghĩa là nền dân chủ do Đảng cộng sản lãnh đạo; thứ ba, dân chủ
xã hội chủ nghĩa là dân chủ của đa số và người lao động, vì đa số và người lao động không phải của thiểu số bóc lột, đặc quyền, đặc lợi; thứ tư, dân chủ xã hội chủ nghĩa là chế độ dân chủ, mà ở đó nhân dân lao động làm chủ trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội được pháp luật bảo đảm; thứ năm, dân chủ xã hội chủ nghĩa được thực hiện bằng hệ thống tổ chức, thể hiện quyền lực chính trị -
xã hội của nhân dân, tập trung và thông qua nhà nước; thứ sáu, không ngừng mở rộng dân chủ gắn với tăng cường kỷ cương, pháp luật của quy luật cơ bản của sự phát triển của dân chủ xã hội chủ nghĩa Đó là bản chất tốt đẹp của xã hội chủ nghĩa, đó là chế độ dân chủ “gấp triệu lần” hơn bất cứ chế độ dân chủ dân chủ nào trong lịch sử như V.I.Lênin từng khẳng định
1.2 Quan niệm về nền dân chủ và xây dựng nền dân chủ
1.2.1 Quan niệm về nền dân chủ
Với tư cách là một chỉnh thể hiện thực, nền dân chủ được cấu thành bởi nhiều yếu tố, bộ phận: cả khía cạnh vật chất, tinh thần; yếu tố kinh tế, chính trị,
xã hội, văn hóa, pháp luật dân chủ; yếu tố thể chế và thiết chế dân chủ; cơ chế, nguyên tắc và các giá trị chuẩn mực dân chủ…Trong xã hội có giai cấp, nền dân chủ là một chỉnh thể hiện thực trong đó có chế độ chính trị, nhà nước, pháp luật dân chủ; sự làm chủ và chi phối giá trị dân chủ của giai cấp thống trị; sự đấu tranh, vươn lên không ngừng của nhân dân lao động chống lại các biểu hiện phản tiến bộ, phi dân chủ, sự tồn tại, hoạt động tự chủ, tự quản của các tổ chức chính trị, xã hội; sự hiện hữu của các nguyên tắc, giá trị, chuẩn mực dân chủ phản ánh trạng thái, mức độ giải phóng con người
Trang 7Với cách tiếp cận này, nền dân chủ được hiểu là một chỉnh thể xã hội trong
đó các giá trị, chuẩn mực, yêu cầu, các nguyên tắc dân chủ được ghi nhận và thực thi trên các lĩnh vực cơ bản của đời sống xã hội Trên lĩnh vực chính trị, bảo đảm các nguyên tắc: tất cả quyền lực thuộc về nhân dân, mọi quyền lực mà nhà nước có đều do nhân dân ủy quyền, bầu cử tự do, công bằng, hạn chế quyền năng của nhà nước bằng hiến pháp; dân chủ gắn với pháp luật, được bảo đảm bằng nhà nước pháp quyền; nhà nước và mọi hoạt động của nhà nước phải đặt dưới sự kiểm soát của nhân dân và các tổ chức đại diện bảo đảm quyền tham gia vào công việc nhà nước, xã hội của người dân, mọi người đều bình đẳng trước pháp luật; không hình thành các thiết chế tổ chức làm nguy hại đến lợi ích của nhân dân, cản trở sự phát triển lành mạnh của đất nước
Từ những phân tích trên đây, có thể khái quát lại, nền dân chủ là khái niệm phản ánh chỉnh thể xã hội được tổ chức, vận hành theo các nguyên tắc, yêu cầu
và chuẩn mực dân chủ nhằm thực thi quyền lực và bảo đảm lợi ích của giai cấp cầm quyền
1.2.2 Quan niệm về xây dựng nền dân chủ
Thực tế cho thấy, sự ra đời, phát triển của các nền dân chủ là quá trình vận động, phát triển theo logic lịch sử - tự nhiên của nó Mỗi nền dân chủ có nội dung, bản chất, trình độ và hình thức, sắc thái cụ thể vì nó được hình thành, tồn tại và phát triển trong những điều kiện hoàn cảnh lịch sử cụ thể nhất định Xây dựng nền dân chủ là việc con người trên cơ sở nhận thức các điều kiện khách quan, chủ quan cụ thể để tiến hành các hoạt động cần thiết nhằm thúc đẩy sự ra đời và phát triển của nền dân chủ trên thực tế Đó là việc tạo dựng, thiết lập những cơ sở, điều kiện lịch sử cần thiết để thực thi những nguyên tắc, yêu cầu, chuẩn mực dân chủ trong các lĩnh vực đời sống xã hội nhằm đảm bảo quyền lực
và lợi ích của giai cấp cầm quyền Theo logic đó, xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là việc tạo dựng, thiết lập những cơ sở, điều kiện lịch sử cần thiết để
Trang 8thực thi những nguyên tắc, yêu cầu, chuẩn mực dân chủ trong các lĩnh vực đời sống xã hội nhằm bảo đảm quyền lực và lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Cần chú ý rằng, không có các cơ sở, điều kiện này thì không thể
có nền dân chủ, nhưng bản thân nó không đồng nhất với nền dân chủ, không phải cứ có nó là đã có nền dân chủ theo đúng nghĩa của từ này Tạo lập cơ sở, điều kiện cho nền dân chủ đòi hỏi nhiều công phu, nhìn xa trông rộng nhưng cũng rất cụ thể, tỉ mỉ vì như thực tế đã chứng minh, mặc dù dân chủ có sức hấp dẫn đối với nhân loại nhưng thiết lập, tổ chức, vận hành nền dân chủ vẫn phức tạp và khó khăn hơn rất nhiều so với nền chuyên chế, độc tài Việc xây dựng nền dân chủ ở các quốc gia, dân tộc trong những thời đại lịch sử khác nhau với những nội dung, tính chất khác nhau nhưng cũng đòi hỏi cần có những cơ sở, điều kiện chung nhất định Trong xã hội có giai cấp và nhà nước, nhất là trong lịch sử hiện đại, xây dựng nền dân chủ bao gồm xây dựng điều kiện kinh tế của nền dân chủ và thực hiện dân chủ trong lĩnh vực kinh tế trong đó cốt lõi là xây dựng, phát triển kinh tế thị trường Thứ hai là xây dựng điều kiện chính trị của nền dân chủ; thứ ba là xây dựng điều kiện văn hóa của nền dân chủ và cuối cùng
là xây dựng điều kiện xã hội của nền dân chủ Tất nhiên, những điều kiện nói trên không phải xây dựng một lần là đủ và nền dân chủ không phải xây dựng một lần là xong Nền dân chủ hình thành, phát triển là sản phẩm tổng hòa giữa các yếu tố, điều kiện kinh tế, chính trị, văn hóa xã hội mà trong đó, chủ yếu và trước hết là những điều kiện lịch sử tự thân, nội tại Công việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa được tiến hành với tốc độ, quy mô, tính chất, lộ trình, và hiệu quả như thế nào lệ thuộc nhiều vào nhận thức, hành động và mức độ tiêu biểu cho xu hướng tiến bộ của giai cấp và lực lượng cầm quyền
Từ quan niệm chung về dân chủ, dân chủ xã hội chủ nghĩa; nền dân chủ xã hội chủ nghĩa và xây dựng nền dân chủ, xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
đã phân tích ở trên Trên cơ sở đó, với vị trí, vai trò là cơ sở, nền tảng lý luận của công cuộc xây dựng, phát triển nền dân chủ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
Trang 92 Tính tất yếu của việc xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là quá trình tất yếu của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản Theo các nhà kinh điển của chủ nghĩa mác – Lênin thì động lực của quá trình phát triển xã hội, của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội là dân chủ Dân chủ phải được mở rộng để phát huy cao
độ tính tích cực, sáng tạo của nhân dân, để nhân dân tham gia vào công việc quản lý nhà nước, quản lý và phát triển xã hội với việc phát triển dân chủ một cách đầy đủ, nghĩa là việc làm cho toàn thể quần chúng nhân dân tham gia thực
sự bình đẳng và thực sự rộng rãi vào mọi việc quản lý nhà nước Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa cũng là quá trình vận động và thực hành dân chủ, là quá trình vận động biến dân chủ thành hiện thực trong lĩnh vực đời sống xã hội,
là quá trình đưa các giá trị, chuẩn mực, nguyên tắc của dân chủ vào thực tiễn xây dựng cuộc sống mới, xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là quá trình tất yếu diễn ra nhằm xây dựng, phát triển và hoàn thiện dân chủ, đáp ứng nhu cầu của nhân dân Trước hết, nó trở thành điều kiện, tiền đề để thực hiện quyền lực, quyền làm chủ của nhân dân, là điều kiện cần thiết, tất yếu để mọi công dân được sống trong bầu không khí thực sự dân chủ Xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa chính là thực hiện dân chủ hóa đời sống xã hội dưới sự lãnh đạo của giai cấp công nhân thông qua Đảng Cộng sản Đây cũng là nhân tố quan trọng chống lại những biểu hiện của dân chủ cực đoan, vô chính phủ, ngăn ngừa mọi hành vi coi thường kỷ cương, pháp luật Tóm lại, xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là một quá trình tất yếu của công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, của quá trình vận động biến dân chủ từ khả năng trở thành hiện thực, để nền dân chủ “ngày càng tiến tới cơ sở hiện thực của nó”, tới con người hiện thực, nhân dân hiện thực và được xác định là sự nghiệp của bản thân nhân dân”
PHẦN II: QUÁ TRÌNH RA ĐỜI CỦA NỀN DÂN CHỦ XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
Trang 10Trên cơ sở tổng kết thực tiễn quá trình hình thành và phát triển các nền dân chủ trong lịch sử và trực tiếp nhất là nền dân chủ tư sản, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng, đấu tranh cho dân chủ là một quá trình lâu dài, phức tạp và giá trị của nền dân chủ tư sản chưa phải là hoàn thiện nhất, do đó, tất yếu xuất hiện một nền dân chủ mới, cao hơn nền dân chủ tư sản và đó chính
là nền dân chủ vô sản hay còn gọi là nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
Dân chủ xã hội chủ nghĩa đã được phôi thai từ thực tiễn đấu tranh giai cấp ở Pháp và Công xã Pari năm 1871, tuy nhiên, chỉ đến khi Cách mạng Tháng Mười Nga thành công với sự ra đời của nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới (1917), nền dân chủ xã hội chủ nghĩa mới chính thức được xác lập Sự ra đời của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa đánh dấu bước phát triển về chất của dân chủ Quá trình phát triển của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa bắt đầu từ thấp đến cao, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện Trong đó, có sự kế thừa những giá trị của nền dân chủ trước đó, đồng thời bổ sung và làm sâu sắc thêm những giá trị của nền dân chủ mới
Theo chủ nghĩa Mác – Lênin: Giai cấp vô sản không thể hoàn thành cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa, nếu họ không được chuẩn bị để tiến tới cuộc cách mạng đó thông qua cuộc đấu tranh cho dân chủ Rằng, chủ nghĩa xã hội không thể duy trì và thắng lợi, nếu không thực hiện đầy đủ dân chủ
Quá trình phát triển của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là từ thấp tới cao, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện, có sự kế thừa một cách chọn lọc giá trị của các nền dân chủ trước đó, trước hết là nền dân chủ tư sản Nguyên tắc cơ bản của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là không ngừng mở rộng dân chủ, nâng cao mức
độ giải phóng cho những người lao động, thu hút họ tham gia tự giác vào công việc quản lý nhà nước, quản lý xã hội Càng hoàn thiện bao nhiêu, nền dân chủ
xã hội chủ nghĩa lại càng tự tiêu vong bấy nhiêu Thực chất của sự tiêu vong này theo V.I.Lênin, đó là tính chính trị của dân chủ sẽ mất đi trên cơ sở không