Xây dựng nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Lý luận, thực trạng, giải pháp

Luận Văn: Xây dựng nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Lý luận, thực trạng, giải pháp

A – LỜI MỞ ĐẦU

Sau hai mươi năm thực hiện đường lối đổi mới của Đảng, chúng ta đã vượt qua được khủng hoảng, đạt được những thành tựu to lớn và rất quan trọng trong hoạt động thực tiễn trên nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, kinh

tế tăng trưởng nhanh, chính trị ổn định, mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại

và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, tận dụng nguồn vốn và công nghệ, phát huy nội lực đất nước, đẩy nhanh công nghiệp hoá hiện đại hoá, bộ mặt kinh tế thay đổi từng ngày, đời sống đại bộ phận nhân dân đã cải thiện rõ nét

so với trước

Trong quá trình đổi mới, một trong những vấn đề tư duy cốt lõi thuộc

về đường lối là việc cải tạo nền kinh tế cũ và xây dựng nền kinh tế mới, mà xây dựng là nhiệm vụ chủ chốt, quan trọng nhất Thực chất của quá trình chuyển nền kinh tế nước ta sang kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa là quá trình kết hợp giữa nền kinh tế còn mang nặng tính chất tự cung tự cấp sang nền kinh tế hàng hoá tiến tới nền kinh tế thị trường và quá trình chuyển cơ chế tập trung quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước

Từ sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng, Đại hội VII đã xác định, đổi mới cơ chế kinh tế ở nước ta là một tất yếu khách quan Do vậy từ Đại hội VIII đến nay, nền kinh tế nước ta đã từng bước chuyển đổi từ nền kinh tế tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, có nhiều thành phần kinh tế, nhiều hình thức sở hữu…

Trên cơ sở nghiên cứu những học thuyết về vai trò kinh tế của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường và tham khảo tài liệu sách báo, với những

thành tựu đạt đã đạt được của công cụ đổi mới, em đã chọn đề tài: “Xây dựng nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam: Lý luận, thực

trạng, giải pháp” Đồng thời đề tài này cũng giúp em hiểu và thấy được

những chính sách, giải pháp và hướng đi đúng đắn của Đảng và Nhà nước trong quá trình đổi mới

Với những hiểu biết và kinh nghiệm thực tế còn hạn chế, những sai sót mắc phải trong khi thực hiện là điều khó tránh khỏi, em rất mong nhận được những lời phê bình và góp ý của cô giáo

Em xin chân thành cảm ơn !

B – NỘI DUNG

I NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG

1 Khái niệm và đặc trưng của kinh tế thị trường:

1.1: Khái niệm kinh tế thị trường

Trong lịch sử phát triển của xã hội loài người đã chứng kiến hai loại hình kinh tế là : Kinh tế tự nhiên và kinh tế hàng hoá

Kinh tế hàng hoá : Là một kiểu tổ chức kinh tế xã hội mà những sản phẩm do nó sản xuất ra là nhằm mục đích trao đổi, mua bán trên thị trường Kinh tế hàng hoá ra đời là cả một quá trình phát triển lâu dài, trải qua nhiều

mô hình với những đặc trưng khác nhau và nó có ưu thế hơn hẳn so với kinh

tế tự nhiên Còn kinh tế thị trường xuất hiện như một yêu cầu phát triển khách quan của nền kinh tế hàng hoá Xét về mặt lịch sử kinh tế hàng hoá có trước kinh tế thị trường Kinh tế hàng hoá ra đời thì thị trường cũng xuất hiện nhưng không có nghĩa là đã có kinh tế thị trường Với sự tăng trưởng của kinh tế hàng hoá, thị trường được mở rộng, phong phú, đồng bộ; các quan hệ kinh tế thị trường tương đối hoàn thiện mới có kinh tế thị trường Như vậy:

Kinh tế thị trường là trình độ phát triển cao của kinh tế hàng hoá, trong đó toàn bộ các yếu tố “đầu vào” và “đầu ra” của sản xuất đều thông qua thị trường Các yếu tố của sản xuất như: đất đai và tài nguyên, vốn bằng tiền và vốn vật chất, sức lao động, công nghệ và quản lý; các sản phẩm dịch

vụ tạo ra; chất xám đều là đối tượng mua bán, là hàng hoá Kinh tế hàng hoá

và kinh tế thị trường không đồng nhất với nhau, chúng khác nhau về trình độ phát triển, về cơ bản chúng có cùng nguồn gốc và cùng bản chất

1.2: Đặc trưng của kinh tế thị trường

Về cơ bản thì nền kinh tế thị trường bao gồm có 4 đặc trưng sau: + Trong nền kinh tế thị trường tất cả các chủ thể kinh tế đều có tính độc lập và tính tự chủ trong sản xuất và kinh doanh Kinh tế thị trường được

coi như một hệ thống các quan hệ kinh tế, khi các quan hệ kinh tế giữa các chủ thể đều biểu hiện qua mua bán hàng hoá và dịch vụ trên thị trường

+ Giá cả do thị trường quyết định, hệ thống thị trường được phát triển đầy đủ và nó có tác dụng làm cơ sở cho việc phân phối các nguồn lực kinh tế vào trong các ngành, các lĩnh vực của nền kinh tế

+ Nền kinh tế vận động theo những quy luật vốn có của kinh tế thị trường như: quy luật giá trị, quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh…Sự tác động của các quy luật đó hình thành cơ chế tự điều tiết của nền kinh tế

+ Nếu nền kinh tế thị trường hiện đại thì còn có sự điều tiết vĩ mô của Nhà nước thông qua pháp luật kinh tế, kế hoạch hoá, các chính sách kinh tế

1.3: Vai trò của kinh tế thị trường:

Nền kinh tế thị trường có một số những ưu điểm và tác dụng đối với phát triển & tăng trưởng kinh tế như sau:

Thứ nhất: Nền kinh tế nước ta khi bước vào thời kỳ quá độ lên chủ

nghĩa xã hội còn mang nặng tính tự cung, tự cấp, vì vậy sản xuất hàng hoá phát triển sẽ phá vỡ dần kinh tế tự nhiên và chuyển thành nền kinh tế hàng hoá và kinh tế thị trường, thúc đẩy sự xã hội hoá sản xuất

Thứ hai: Kinh tế thị trường tạo ra động lực thúc đẩy lực lượng sản

xuất phát triển Do cạnh tranh giữa những người sản xuất hàng hoá, buộc mỗi chủ thể sản xuất phải cải tiến kỹ thuật, áp dụng công nghệ mới vào sản xuất để giảm chi phí sản xuất đến mức tối thiểu nhờ đó có thể cạnh tranh được về giá cả, đứng vững trong cạnh tranh

Thứ ba: Trong nền kinh tế thị trường, người sản xuất phải căn cứ vào

nhu cầu của người tiêu dùng, của thị trường để quyết định sản xuất sản phẩm

gì, với khối lượng bao nhiêu, chất lượng như thế nào Do đó kinh tế thị trường kích thích tính năng động, sáng tạo của chủ thể kinh tế, kích thích việc nâng cao chất lượng, cải tiến mẫu mã, cũng như tăng khối lượng hàng hoá dịch vụ

Thứ tư: Thúc đẩy phân công lao động xã hội, phát huy được tiềm

năng, lợi thế của từng vùng cũng như lợi thế của đất nước có tác dụng mở rộng quan hệ kinh tế với nước ngoài

Thứ năm: Sự phát triển kinh tế thị trường sẽ thúc đẩy quá trình tích tụ

và tập trung sản xuất tạo điều kiện ra đời của sản xuất lớn đồng thời chọn lọc được những người sản xuất, kinh doanh giỏi, hình thành đội ngũ cán bộ quản lý có trình độ, lao động lành nghề, đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước

2 Đặc trưng của nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

- Mục tiêu phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam nhằm : phát triển lực lượng sản xuất, xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội, thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế, gắn tăng trưởng kinh tế với cải thiện đời sống nhân dân, gắn tăng trưởng kinh tế với tiến bộ và công bằng xã hội

- Nền kinh tế thị trường dựa trên cơ sở tồn tại nhiều thành phần kinh

tế trong đó kinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo và công hữu là nền tảng

- Nền kinh tế thị trường tồn tại nhiều hình thức phân phối trong đó phân phối theo lao động là chủ yếu

- Cơ chế vận hành của nền kinh tế là cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước xã hội chủ nghĩa, kế hoạch và thị trường được kết hợp với nhau (kế hoạch định hướng cho thị trường và doanh nghiệp còn thị trường vừa là đối tượng vừa là căn cứ của công tác kế hoạch hoá)

- Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam được phát triển theo hướng mở cửa giữa nước ta với những nước khác trong khu vực và trên thế giới

II THỰC TRẠNG KINH TẾ THỊ TRƯỜNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM

1 Kinh tế thị trường còn ở tình trạng sơ khai, chưa đạt tới trình độ của nền kinh tế thị trường hiện đại:

- Cơ sở vật chất kỹ thuật còn ở trình độ thấp, trình độ trang bị kỹ thuật

và công nghệ trong các doanh nghiệp còn lạc hậu nên năng xuất lao động thấp, chất lượng sản phẩm thấp, chi phí sản xuất, giá thành cao, năng lực cạnh tranh của các sản phẩm, các doanh nghiệp còn yếu kém

- Kết cấu hạ tầng nhỏ bé, cũ nát, kém phát triển, hạn chế giao lưu kinh

tế giữa các vùng, giữa các địa phương trong nước Nhiều tiềm năng của các địa phương không có điều kiện khai thác và phát huy

- Phân công lao động kém phát triển, chuyển dịch cơ cấu chậm: năm

2005 Nông nghiệp chiếm 20,9% GDP, lao động nông nghiệp chiếm 56,8%, lực lượng lao động xã hội (năm 2000: tỷ trọng nông nghiệp chiếm 24,5% GDP, lao động nông nghiệp chiếm 68,2% trong tổng lực lượng lao động xã hội) ; trong nông nghiệp trồng trọt vẫn chiếm ưu thế (68% giá trị sản lượng nông nghiệp) và tình trạng độc canh lúa vẫn là phổ biến

2 Các yếu tố của thị trường trong nước đang trong quá trình hình thành nhưng chưa đồng bộ (cả các yếu tố đầu vào và đầu ra)

- Thị trường hàng hoá tiêu dùng và dịch vụ: đang từng bước đáp ứng được nhu cầu của người tiêu dùng, tuy nhiên tính cạnh tranh còn thấp Tổ chức thị trường còn thiếu chặt chẽ Thị trường dịch vụ, nhất là dịch vụ chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu cho sản xuất kinh doanh (bảo hiểm, tư vấn đầu

tư, tư vấn pháp luật, đào tạo…) còn ở trình độ rất thấp, chưa hội nhập được với quốc tế

- Thị trường sức lao động

+ Hoạt động mang tính tự phát

+ Mất cân đối cung - cầu

+ Tỷ lệ người lao động tham gia vào thị trường còn rất thấp, mới khoảng 17% Khu vực nông thôn chiếm hơn 60% lực lượng lao động của cả nước nhưng mới chỉ khoảng 4% lao động này tham gia vào thị trường

+ Năng lực cạnh tranh với thị trường lao động khu vực và quốc tế còn thấp do tay nghề thấp

- Thị trường tài chính, tiền tệ:

+ Đang trong giai đoạn bước đầu hình thành

+ Mang tính quá độ từ nền kinh tế kế hoạch hoá tập trung sang kinh tế thị trường

+ Giao dịch tiền mặt chiếm phần lớn

+ Hệ thống luật pháp và chính sách hướng dẫn và quản lý sự phát triển của thị trường chưa được hoàn thiện và thiếu đồng bộ

- Thị trường bất động sản:

+ Đây là thị trường mới hình thành

+ Tính nhạy cảm cao

+ Giao dịch “ngầm” vẫn còn là phổ biến (khoảng 70%)

+ Giá cả hay có những biến động bất thường do đầu cơ

- Thị trường khoa học và công nghệ

Mặc dù đã xuất hiện một số hình thức giao dịch và thương mại hoá hoạt động khoa học công nghệ nhưng trên thực tế hiện tại ở Việt Nam thị trường khoa học công nghệ vẫn chưa hình thành Cụ thể là chưa thiết lập được quan hệ cung – cầu đối với các sản phẩm khoa học công nghệ vì vậy chưa hội nhập được vào với thị trường khoa học công nghệ thế giới

3 Nhiều thành phần kinh tế tham gia vào thị trường:

Có nhiều trình độ sản xuất hàng hoá nên chịu sự tác động của nhiều quy luật khác nhau

4 Khả năng mở cửa, hội nhập gắn với thị trường khu vực và thế giới còn hạn chế

- Khả năng phát huy lợi thế so sánh của Việt Nam trên thị trường khu vực và thế giới còn hạn chế Tài nguyên, nhân công, vị trí địa lý là những lợi thế so sánh của Việt Nam song trên thực tế tình trạng công nghệ lạc hậu, cơ

sở hạ tầng yếu kém và giáo dục đào tạo không đáp ứng được nhu cầu đào tạo nhân lực như hiện nay lại chính là những trở ngại để cho Việt Nam phát huy những lợi thế của mình

- Về xuất nhập khẩu: Hiện tại ta vẫn đang trong tình trạng nhập siêu,

do xuất khẩu của ta hiện nay vẫn thiên về xuất khẩu sản phẩm thô, sản phẩm

sơ chế Những sản phẩm chế biến do lạc hậu về công nghệ nên giá thành cao, chất lượng thấp vì vậy kim ngạch xuất khẩu cũng thấp

- Nguyên nhân tình trạng thực hiện FDI thấp do môi trường vĩ mô thiếu thuận lợi: Yếu kém về chất lượng nguồn nhân lực, kết cấu hạ tầng, những ràng buộc về cơ chế chính sách,…

5 Quản lý Nhà nước về kinh tế xã hội còn yếu:

- Vẫn chưa khắc phục được tình trạng chồng chéo về chức năng, nhiệm vụ giữa các bộ ngành, các cơ quan chính quyền của tỉnh, thành phố, địa phương

- Quản lý của Nhà nước về kinh tế vẫn nặng về kiểm tra, sử lý nhiều hơn là hỗ trợ, tạo điều kiện

- Cải cách hành chính còn chậm chạm

- Tình trạng tham nhũng lãng phí tài sản của Nhà nước ở mức độ nghiêm trọng

III MỘT SỐ ĐỀ XUẤT VỀ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM

1 Phát triển nền kinh tế nhiều thành phần, nhiều hình thức sở hữu

- Đổi mới và hoàn thiện khung pháp lý, tháo gỡ mọi trở ngại về cơ chế, chính sách và thủ tục hành chính để huy động tối đa mọi nguồn lực, tạo

sức bật mới cho phát triển sản xuất, kinh doanh của mọi thành phần kinh tế với các hình thức sở hữu khác nhau

- Tiếp tục đổi mới và phát triển kinh tế Nhà nước để thực hiện tốt vai trò chủ đạo trong nền kinh tế Kinh tế Nhà nước là lực lượng vật chất quan

trọng và là công cụ để Nhà nước định hướng và điều tiết vĩ mô nền kinh tế

Doanh nghiệp Nhà nước giữ những vị trí then chốt trong nền kinh tế, đi đầu ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ, nêu gương về năng suất, chất lượng

và hiệu quả kinh tế xã hội và chấp hành pháp luật Phát triển doanh nghiệp Nhà nước trong những ngành sản xuất và dịch vụ quan trọng, xây dựng các tổng công ty Nhà nước đủ mạnh để làm nòng cốt trong những tập đoàn kinh

tế lớn, có năng lực cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế như dầu khí, than, hàng không, viễn thông…Đổi mới cơ chế quản lý, phân biệt quyền của chủ sở hữu và quyền kinh doanh của doanh nghiệp Chuyển các doanh nghiệp Nhà nước kinh doanh sang hoạt động theo cơ chế Công ty TNHH hoặc Công ty cổ phần Bảo đảm quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm đầy đủ trong sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp, cạnh tranh bình đẳng trước pháp luật, xóa bỏ bao cấp của Nhà nước đối với doanh nghiệp Thực hiện chủ trương cổ phần hoá những doanh nghiệp mà Nhà nước không cần nắm giữ 100% vốn để huy động thêm vốn, tạo động lực và cơ chế quản lý năng động, thúc đẩy doanh nghiệp làm ăn có hiệu quả Thực hiện việc giao, bán, khoán, cho thuê các doanh nghiệp loại nhỏ mà Nhà nước không cần nắm giữ Sáp nhập, giải thể, phá sản những doanh nghiệp không hiệu quả và không thực hiện được biện pháp trên

- Phát triển kinh tế tập thể với các hình thức hợp tác đa dạng Chuyển

đổi hợp tác xã cũ theo luật hợp tác xã đạt hiệu quả thiết thực Nhà nước giúp hợp tác xã đào tạo, bồi dưỡng cán bộ kỹ thuật và quản lý, mở rộng thị trường, ứng dụng công nghệ mới, phát triển vốn tập thể, giải quyết nợ tồn đọng của hợp tác xã cũ

- Kinh tế cá thể và tiểu chủ: ở nông thôn và thành thị được Nhà nước

tạo điều kiện để phát triển

- Kinh tế tư bản tư nhân Được khuyến khích phát triển không hạn

chế về quy mô trong những ngành, nghề, lĩnh vực và địa bàn mà pháp luật không cấm

- Kinh tế tư bản Nhà nước: Dưới các hình thức liên doanh, liên kết

giữa kinh tế Nhà nước với kinh tế tư nhân trong và ngoài nước ngày càng phát triển đa dạng

- Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài : Được khuyến khích phát triển

hướng mạnh vào sản xuất, kinh doanh hàng hoá và dịch vụ xuất khẩu, hàng hoá và dịch vụ có công nghệ cao, xây dựng kết cấu hạ tầng

2 Tạo lập đồng bộ các yếu tố thị trường, đổi mới và nâng cao hiệu lực quản lý Nhà nước

- Hình thành đồng bộ và tiếp tục phát triển, hoàn thiện các loại thị trường đi đôi với khuôn khổ pháp lý và thể chế để thị trường hoạt động năng động có hiệu quả, có trật tự trong môi trường cạnh tranh lành mạnh, công khai minh bạch, hạn chế và kiểm soát độc quyền kinh doanh

- Phát triển thị trường vốn và tiền tệ Tổ chức và vận hành an toàn, hiệu quả thị trường chứng khoán, thị trường bảo hiểm…Hình thành và phát triển thị trường bất động sản, từng bước mở thị trường bất động sản cho người Việt Nam ở nước ngoài và người nước ngoài tham gia đầu tư Phát triển thị trường lao động, người lao động được tìm và tạo việc làm ở mọi nơi trong nước, đẩy mạnh xuất khẩu lao động với sự tham gia của các thành phần kinh tế Phát triển các loại thị trường dịch vụ khoa học, công nghệ, sản phẩm trí tuệ, dịch vụ bảo hiểm, các dịch vụ tư vấn và phục vụ sản xuất kinh doanh

- Tập trung làm tốt các hoạch định chiến lược, thực hiện những dự án trọng điểm bằng nguồn lực tập trung, giảm mạnh sự can thiệp trực tiếp bằng biện pháp hành chính và hoạt động sản xuất kinh doanh, đơn giản hoá các thủ tục hành chính

3 Đổi mới chính sách và kiện toàn hệ thống tài chính – tiền tệ

- Tích cực đổi mới và hoàn thiện hệ thống chính sách tài chính – tiền

tệ Tạo lập môi trường tài chính lành mạnh, thông thoáng nhằm giải phóng