MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP MỘT HỌC TỐT Sáng kiến kinh nghiệm MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP MỘT HỌC TỐT CHỦ ĐỀ LUYỆN NÓI TRONG PHÂN MÔN HỌC VẦN I LỜI MỞ ĐẦU Mỗi môn học ở tiểu học đều góp[.]
Trang 1MỘT SỐ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP MỘT HỌC TỐT
CHỦ ĐỀ LUYỆN NÓI TRONG PHÂN MÔN HỌC VẦN
I LỜI MỞ ĐẦU:
Mỗi môn học ở tiểu học đều góp phần vào việc hình thành và phát triển những cơ sở ban đầu rất quan trọng của nhân cách con người Việt Nam Trong các môn học ở tiểu học, cùng với môn Toán và các môn học khác, môn Tiếng Việt có vị trí rất quan trọng Học tốt môn tiếng Việt các em có điều kiện học tốt các môn học khác Bởi thông qua việc dạy học môn tiếng Việt, góp phần rèn luyện các thao tác tư duy và cung cấp cho HS những kiến thức sơ giản về tiếng Việt, về tự nhiên xã hội và con người, về văn hoá, văn học của Việt Nam và nước ngoài Đồng thời bồi dưỡng cho các em tình yêu tiếng Việt và hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa
Chúng ta đã biết dạy học bao gồm toàn bộ việc giảng dạy giáo dục của giáo viên và việc tiếp thu kiến thức của học sinh, qua học tập và rèn luyện theo nội dung toàn diện, nhằm đào tạo, giáo dục thế hệ trẻ trở thành người làm chủ đất nước, làm chủ tập thể, phát triển toàn diện về mọi mặt để xây dựng xã hội mới văn minh, phồn vinh Muốn thực hiện vấn đề trên thì ngay từ lúc còn nhỏ được ngồi trên ghế nhà trường, các em phải được tiếp thu đầy đủ chương trình thông qua các môn học đặc biệt là môn Tiếng Việt Dạy Tiếng Việt ở tiểu học là trang bị cho HS những tri thức về hệ thống tiếng Việt, về chuẩn tiếng Việt, rèn luyện cho HS những kỹ năng sử dụng tiếng Việt trong quá trình giao tiếp bao gồm các kỹ năng : nghe, nói, đọc, viết.Trong đó kỹ năng nói là hoạt động được chú ý đúng mức ngay từ lớp Một Việc rèn kỹ năng nói đã giúp cho trẻ có khả năng giao tiếp, biết ứng xử và nhận xét sự vật, sự việc trên những nhận thức riêng, bằng sự cảm nhận ngây ngô của con mắt trẻ thơ Vì thế để học sinh luyện nói lưu loát, đạt hiệu quả, giáo viên cần phải có cách tổ chức dạy để khơi gợi, kích thích học sinh có hứng thú bộc lộ cảm xúc, ý nghĩ của mình nhằm phát huy
kỹ năng nói của các em nhằm giúp trẻ sớm có tính cách mạnh dạn, cởi mở và tự tin hơn trong quá trình giao tiếp
Trang 2Xuất phát từ ý nghĩa, tầm quan trọng của khâu luyện nói trong môn Tiếng Việt, bản thân tôi đã thực hiện đề tài Sáng kiến kinh nghiệm “Một số biện pháp giúp học sinh lớp Một học tốt phần luyện nói theo chủ đề”
II THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ:
1) Thuận lợi:
_ Học sinh lớp 1 co khả năng tự trả lời các câu hỏi đơn giản và phát triển lời
nói thành một câu, một đoạn văn theo cảm xúc, suy nghĩ của mình
_ Đồ dung dạy học đầy đủ, tranh ảnh đẹp kích thích học sinh nói, ham học, ham tìm hiểu
_ Đa số chủ đề luyện nói gần gũi với thực tế cuộc sống của học sinh ( Chủ đề
về bản thân bé, bạn bè xung quanh, ông bà, ba mẹ, những sinh hoạt thông thường của các em: phim hoạt hình, đọc truyện, nhà trẻ, chuối, bưởi, vú sữa …)
2) Khó khăn:
a) Về phía học sinh :
Thực trạng những ngày đầu của lớp Một Trường tiểu học Nguyễn Văn Thoại có một lớp Một với 24 học sinh do tôi phụ trách Lớp học nằm ở vùng ven, đa số con em của nông dân nghèo chuyên trồng rau và hoa, một số khác cha
mẹ làm nghề đi biển Có một số em không được đi học Mẫu Giáo, một số em khác thì có qua Mẫu Giáo nhưng đi học không đều Chính vì vậy ngay từ những ngày đầu nhận lớp các em còn rụt rè, nhút nhát, chưa mạnh dạn nói với các bạn
và nói cho cô giáo nghe Đây cũng là lần đầu tiên các em được giao tiếp văn hoá, giao tiếp học đường văn hoá Vì các em mới vào lớp Một nên vốn sống thực tế các em còn quá ít, các từ ngữ giao tiếp phổ thông còn hạn chế Học sinh nói không thành câu, chưa biết dùng từ, diễn đạt câu vụng về, thiếu ý
b) Về phía giáo viên :
– Việc chuẩn bị ĐDDH chưa phong phú GV chưa tạo ra các trò chơi để hấp dẫn HS
Trang 3– GV chưa quan tâm hết đối tượng HS, nhất là HS còn rụt rè, chưa kịp thời uốn nắn, sửa cách nói tròn câu, đủ ý hay động viên để các em được thực hành luyện tập tốt
c) Về chương trình :
_ Có một số chủ đề lạ chưa gần gũi với cuộc sống của các em : lễ hội, vó
bè, đồi núi nên các em khó hình dung trong phần luyện nói
_ Thời lượng dành cho phần luyện nói còn ít nên học sinh không được luyện nói nhiều
d) Về thiết bị phục vụ dạy học (phần luyện nói):
Nhiều bài còn thiếu tranh minh hoạ cho nội dung luyện nói
III BIỆN PHÁP:
Xuất phát từ những lý do đã nêu trên, cùng với việc thực hiện giảng dạy chương trình lớp 1 tôi đã vận dụng các phương pháp gợi ý trong sách bài soạn, kết hợp với các giải pháp qua việc củng cố các chuyên đề do Phòng Giáo dục và trường tổ chức, tôi đã sử dụng một số biện pháp sau :
1) Năm nội dung các chủ đề:
Trước hết, GV cần hiểu và nắm bắt nội dung các chủ đề đưa vào chương trình Chủ đề nói với HS lớp 1 là những chủ đề gắn bó mật thiết với âm vần, từ ngữ của bài, sao cho các em có ý thức và cơ hội dùng đến trong lời nói với tần
số xuất hiện nhiều nhất
Ví dụ :
+ Bài 15 : âm t - th, chủ đề nói ổ, tổ
+ Bài 18 : âm x - ch, chủ đề nói xe sô, xe lu, xe ô tô
+ Bài 19 : âm s - r, chủ đề nói rổ, rá
+ Bài 35 : âm uôi - ươi, chủ đề nói chuối, bưởi, vú sữa
+ Bài 36 : âm ay - ây, chủ đề nói chay, bay, đi bộ, đi xe
+ Bài 47 : âm en - ên, chủ đề nói bên phải, bên trái, bên trên, bên dưới + Bài 68 : âm ot - at, chủ đề nói gà gáy, chim hót, chúng em ca hát
+ Bài 72 : âm ut - ưt, chủ đề nói ngón út, em út, sau
+ Bài 84 : âm op - ap, chủ đề nói chóp núi, ngọn cây, tháp chuông
Trang 4+ Bài 96 : âm oai - oat , chủ đề nói phim hoạt hình
Nội dung luyện nói còn giúp HS có thêm hiểu biết về đời sống tự nhiên, nhà trường và xã hội
Ví dụ :
+ Chủ đề nói về thiên nhiên “Ong bướm, chim và cá cảnh”, “Hổ, báo, gấu, hươu, nai, voi”, “Biển cả”, “Rừng , thung lũng, suối, đèo”, “Gió, mây, mưa, bão lũ”
+ Chủ đề nói về nhà trường : “Bé và bạn bè” , “Bé tự giới thiệu” , “Giữ gìn sách vở”, “Con ngoan trò giỏi”, “Kể tên những cây được trồng ở sân trường em”
+ Chủ đề về gia đình : “Giúp đỡ cha mẹ”, “Nghề nghiệp của cha mẹ”
“Anh chị em trong nhà”, “Bà cháu”
Song trong nhiều bài của chương trình, ở phần phát triển luyện nói đề cập đến nội dung liên quan đến tự nhiên, xã hội không được minh hoạ ở Sách giáo khoa, có những nội dung không gần gũi với thực tế địa phương như chủ đề “Vó
bè, Ba vì” , “Đất nước ta tuyệt đẹp”; “Thủ đô” , GV cần sưu tầm thêm những hình ảnh hoặc dùng vật thật (rổ rá, đèn huỳnh quang ) để phân tích, nói thêm
dễ dàng hấp dẫn HS
Tuỳ theo từng chủ đề mà tôi có định hướng cho học sinh khi luyện nói Khi đặt câu hỏi để giúp cho các em biết cách nói cho sát nội dung bài Tôi phải chuẩn bị và dự trù thêm một số câu hỏi cho từng đối tượng, đi từ câu hỏi tổng quát rồi mới gợi ý bằng những câu hỏi nhỏ ( Khi các em lúng túng sẽ dễ dàng
có cơ sở theo sự định hướng của cô để rèn nói)
2) Trang trí không gian lớp học:
Muốn giờ lên lớp đạt hiệu quả sau khi nghiên cứu kỹ sách giáo khoa, sách bài soạn, tôi nghĩ ngay đến việc chuẩn bị đồ dùng dạy học và “trang trí không gian lớp học” Tôi thường treo tranh ảnh mượn ở thư việc hoặc tranh sưu tầm trước hai đến ba ngày để giúp HS tiếp cận vào lúc trước giờ học, giờ ra chơi như
là một hình thức giải trí, thư giãn đầu óc khỏi căng thẳng Qua quan sát tôi thấy
HS tham gia một cách rất hào hứng, gần đây những em nhút nhát trước một đám
Trang 5bạn đồng trang lứa đã mạnh dạn bộc lộ tình cảm, tư chất của mình đối với kiến thức Chính điều đó đã phục vụ đắc lực cho việc lên lớp của giáo viên hết sức nhẹ nhàng Bởi với thời gian 35 phút/ tiết, nếu giáo viên không linh hoạt sẽ không chuyển tải đủ lượng kiến thức đến học sinh một cách đầy đủ nhất
Ví dụ 1 : Khi dạy bài 5 “~ , bẻ, bẽ”
Phát triển lời nói theo chủ đề Bè Đây là chủ đề luyện nói có nội dung không phù hợp với thực tế địa phương, HS rất lúng túng Tôi đã mạnh dạn phóng to tranh đã sưu tầm về bè gỗ, bè tre nứa, bè làm phương tiện giao thông treo trên tường để HS quan sát trước Với cách làm như thế, đến giờ lên lớp các
em rất thích thú, giờ học thật vui có tác dụng trực tiếp đến hiệu quả giờ học Tôi treo tranh bè về xuôi (TBDH) gợi mở cho HS nói : “Cái gì đang trôi giữa dòng sông ?” HS dễ dàng trả lời ngay (cái bè ) Bè được ghép bằng vật liệu gì ? (GV chỉ trên hình ảnh và giảng giải : Người ta dùng gỗ ghép lại thành từng cái bè nhỏ, sau đó ghép lại thành một dãy bè nối tiếp nhau) GV treo tranh hình ảnh bè tre nứa và nói thêm : “Ngoài bè gỗ, người ta còn ghép bè bằng vật liệu gì ? HS
dễ dàng biết được người ta còn dùng tre nứa để ghép lại thành bè Tôi chỉ vào hình ảnh và hỏi : Những người đi trên bè đang làm gì ? (Người đi trên bè dùng sào đẩy để bè đi giữa dòng sông) Người ta ghép bè để làm gì ? (Người ta dùng
bè để làm phương tiện đi lại trên sông hồ) Cứ như thế, HS đều giơ tay trình bày những suy nghĩ khi được giáo viên hỏi : Tiếp tục tôi treo hình ảnh còn thuyền và hỏi : Thuyền khác bè thế nào ? (Bè được ghép bằng nhiều cây gỗ, tre, nứa dùng để chuyển vật liệu về xuôi Thuyền làm bằng những tấm ván ghép lại dùng
để chở người và hàng hoá)
Cuối cùng dựa vào nội dung vừa trao đổi HS nói lại 2-3 câu về chủ đề
“Bè”
Ví dụ 2: Bài “Luỹ tre” Tiếng Việt 2 S/121
Luyện nói : Hỏi đáp về các loài cây
Ta đưa vào lớp học một số chậu cảnh như cây Hoa Trà, Thiết Mộc Lan, cây Si cảnh trên tường treo một số tranh phóng to cây rau
Trang 6Ta thấy trang trí lớp học kiểu này phù hợp với học sinh tiểu học là từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và trở về thực tiễn Việc trang trí như vậy tôi thấy lớp học trở nên gắn bó, kiến thức trở nên gần gũi với các em hơn
3) Dùng câu hỏi gợi ý giúp HS luyện nói:
Trong giờ luyện nói, việc hướng dẫn HS quan sát, tìm hiểu nội dung hình ảnh để nhận biết đầy đủ chủ đề của bài là vô cùng cần thiết Nhưng hướng dẫn
HS quan sát, khai thác nội dung thông tin từ hình ảnh minh hoạ không dễ dàng chỉ là đặt ra câu hỏi để HS trả lời Vì thế GV cần soạn câu hỏi khai thác ý để luyện nói theo nội dung từng hình ảnh, hết hình ảnh này sang hình ảnh khác, nhiều khi cần phải giảng giải đôi điều, cần tách thành nhiều câu hỏi nhỏ, gợi mở dần từng bước để HS phát hiện chi tiết dẫn đến nhận biết nội dung tổng thể Cuối cùng để HS luyện nói tổng lượng theo chủ đề (HSG)
Ví dụ 1 : Bài 17 : u - ư STV tập 1/37
Chủ đề : Thủ đô
- Trong tranh, cô giáo đưa HS đi thăm cảnh gì ? (Chùa Một Cột)
- Chùa Một Cột ở đâu ? (Hà Nội)
- Hà Nội được gọi là gì ? (Thủ đô)
- Mỗi nước có mấy thủ đô ? (Một)
- Em biết gì về cảnh đẹp thủ đô Hà Nội ? (GV treo thêm các hình ảnh đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, Hồ Gươm, lăng Bác Hồ ở thủ đô Hà Nội) Cho HS quan sát nhận biết thêm cảnh đẹp của thủ đô Hà Nội
- Sau khi hướng dẫn tìm ý, yêu cầu HS dựa vào các ý để tự nói đôi ba câu
về chủ đề thủ đô
Ví dụ 2 : Bài 39 au - âu STV tập 1/81
Chủ đề : Bà cháu
- GV treo tranh SGK phóng to
+ Các em xem tranh và cho biết tranh vẽ ai ? (Bà và cháu) + Bà đang làm gì ? (Bà đang kể chuyện cho cháu nghe) + Em thử đoán xem người bà đang kể gì với hai cháu ?
- GV bổ sung câu hỏi gần gũi với các em
Trang 7+ Em có ở cùng với bà (nội/ngoại) không ? + Bà của em năm nay bao nhiêu tuổi ? + Hằng ngày bà chăm sóc em như thế nào ? + Em đã giúp bà của mình những việc gì ? + Để bà vui khoẻ sống lâu, em đã làm gì ?
- Dựa vào nội dung trao đổi em hãy nói 2 - 3 câu về bài của mình
4) Quan sát thực tế dựa vào câu hỏi gợi ý:
Tuỳ theo từng chủ đề để định hướng cho HS luyện nói Có chủ đề GV khong những cần soạn hệ thống câu hỏi sát với nội dung luyện nói từ câu hỏi khái quát đến câu hỏi cụ thể mà phải kết hợp cho HS quan sát các sự vật có trong thực tế chẳng hạn như chủ đề nói về trường lớp, cây cối trong trường hay quyển vở của em
Ví dụ : bài Trường em S/46 Tiếng Việt 1 tập 2
Luyện nói : Hỏi nhau về trường lớp
Câu hỏi gợi ý :
+ Bạn học lớp 1 trường nào ? + Ngôi trường bạn đang học có gì đặc biệt ? (Cây cối, bồn hoa, cột cờ)
+ Trường có mấy dãy lớp ? + Đến trường, bạn học những môn nào ? + Giờ ra chơi các bạn thường làm gì ? + Bạn hãy nêu cảm nghĩ của mình về trường lớp ?
Ví dụ : Bài Cây bàng S/128 Tiếng Việt 1 tập 2
Luyện nói : Kể tên những cây được trồng ở sân trường em
Câu hỏi gợi ý :
+ Trong sân trường có những loại cây gì ? + Em thích loại cây nào nhất ?
+ Thân cây như thế nào ? (cao, to, chắc, mềm mại )
Trang 8+ Cành cây ra sao ? (tua tủa, um tùm, rậm rạp, khẳng khiu ) + Lá cây thế nào ? (tươi xanh, tươi tốt, vàng úa )
+ Em có kỷ niệm nào đáng nhớ về loại cây em thích ? + Em đã chăm sóc bảo vệ cây như thế nào ?
Ví dụ 3: Quyển vở của em S/76 Tiếng Việt 1 tập 2
Luyện nói : chủ đề “Nói về quyển vở của em”
Câu hỏi :
+ Đây là vở gì ? Vở được bao bọc như thế nào ? + Bìa vở và nhãn vở ra sao ?
+ Trong trang vở, những dòng chữ, nét chữ được viết như thế nào ? + Những bài nào được điểm 10 ?
+ Nêu cảm nghĩ của em về quyển vở đó ? + Em đã giữ gìn vở thế nào ?
5) Lựa chọn phương pháp và hình thức tổ chức dạy thích hợp
cho phần luyện nói :
Qua giảng dạy tôi thấy muốn cho HS luyện nói tốt, GV cần tuỳ thuộc vào mục đích của chủ đề để xác định cách tổ chức học tập nào là chủ yếu và có hiệu quả nhất
Ví dụ : Bài “Bác đưa thư” TV 1 tập 2
Luyện nói : Nói lời chào hỏi của Minh với bác đưa thư
GV tổ chức HS đóng vai theo nhóm
- Mục đích : Biết nói lời chào hỏi trong giao tiếp
- Chuẩn bị trang phục đóng vai Minh, Bác đưa thư
- Cách thực hiện :
+ Dựa theo tranh, từng HS đóng vai Minh, nói lời chào hỏi của Minh với Bác đưa thư
+ Đóng vai : từng cặp, một em đóng vai Minh, một em đóng vai Bác đưa thư Hai em thực hiện cuộc gặp gỡ ban đầu và lúc Minh mời Bác đưa thư uống nước (Minh nói thế nào ? Bác đưa thư trả lời ra sao ?)
Trang 9Ví dụ : Bài “Kể cho bé nghe” STV tập 2/113
Luyện nói : Hỏi đáp về những con vật em biết
GV tổ chức trò chơi “Đố bạn con gì ?”
- Mục đích : HS nói được đặc điểm của con vật
- Chuẩn bị : Tên gọi một số con vật ghi trên các tấm biển
- Cách thực hiện :
+ Mỗi lượt chơi chọn 3 cặp để thi với nhau
+ 3 em đeo tấm biển ghi tên con vật sau lưng, em đó không biết tên con vật nhưng cả lớp đều biết
+ 3 em còn lại, mỗi em lần lượt nêu đặc điểm của con vật hoặc câu
đố về con vật Nếu HS đeo tấm biển đoán được là con gì sẽ được tuyên dương
Chẳng hạn :
+ Mới sáng tinh mơ, chú ấy đã chạy tót ra sân, dang đôi cánh vỗ phành phạch rồi cất tiếng gáy
(Con gà trống) + Muôn loài đều gọi tôi là chúa tể của rừng xanh
(Con sư tử) + Khi vui tôi thường ngoe nguẩy đuôi, cái đuôi ngoắt qua, ngoắt lại rất ngộ nghĩnh
(Con chó) + Tôi chuyền cành rất nhanh và thường bắt sâu cho lá Tôi là bạn của nhà nông
(Chim sâu) + Con gì mà đi ăn đêm
Đậu phải cành mềm Lộn cổ xuống ao ?
(Con cò) + Con gì giúp ích nhà nông
Mùa đông cày ruộng Mùa hè kéo cây ?
Trang 10(Con trâu) + Voi vỏi vòi voi
Cái vòi đi trước Hai chân trước đi trước Hai chân sau đi sau Còn cái đuôi đi sau chót ?
(Con voi) Với hình thức tổ chức Học vui - Vui học tạo cho các em hứng thú và niềm vui trong học tập Cứ mỗi khi tôi đưa ra yêu cầu trò chơi thì tất cả các em đều chăm chú theo dõi Những cánh tay đều giơ cao xin tham gia trò chơi
Cách tổ chức như vậy nhằm giúp HS nhớ và nêu được thành câu về đặc điểm của con vật, mở rộng được vốn từ, giúp HS mạnh dạn, tự tin tham gia vào quá trình luyện nói
Trong tiết dạy, tôi thường chú ý đến HS ít nói, thụ động, đặt những câu hỏi dễ động viên các em cùng tham gia nói Đối với những em khá giỏi tôi sẽ khuyến khích, gợi mở bằng những câu hỏi khái quát hơn để giúp các em tự tin, mạnh dạn trình bày ý kiến, cảm xúc của mình một cách chân thành Tạo không khí lớp học than thiện, cởi mở, động viên khen thưởng kịp thời nhằm kích thích
sự hứng thú, ham học hỏi nơi các em
Trọng tâm khi dạy luyện nói cho HS, tôi thường chú ý rèn kỹ năng nói
to, rõ tiếng; nói thành câu, thành đoạn hoàn chỉnh, hay, giàu cảm xúc Với một ngữ điệu tự nhiên, chân thành
IV KẾT QUẢ
Tình hình chất lượng khi thực hiện đề tài :
– Học sinh rất hứng thú khi học phân môn Tiếng Việt ở khâu luyện nói – Lớp học sinh động, những HS trước đây nhút nhát giờ đây đã tham gia phát biểu
– Đa số các em biết diễn đạt ý thành câu
– Kỹ năng nói của các em đã tiến bộ rất nhiều Khoảng 50% HS nói thành một đoạn văn ( 3,4 câu) đúng với nội dung chủ đề cần luyện nói