CHUYÊN ĐỀ: “GỢI Ý CÁCH NHẬN DIỆN MỘT SỐ THỂ LOẠI VĂN HỌC DÂN GIAN VIỆT NAM”

Văn học dân gian VHDG là những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ truyền miệng, sản phẩm của quá trình sáng tác tập thể thể hiện nhận thức, tư tưởng, tình cảm của nhân dân lao động về tự nhiên,

TRƯỜNG THPT DTNT

HUỲNH CƯƠNG

TỔ: Ngữ văn

CHUYÊN ĐỀ:

“GỢI Ý CÁCH NHẬN DIỆN MỘT SỐ THỂ LOẠI VĂN HỌC

DÂN GIAN VIỆT NAM”

I PHẦN MỞ ĐẦU

Môn Ngữ văn là môn học giữ vị trí quan trọng trong chương trình giảng dạy các môn văn hóa phổ thông Trong môn Ngữ văn, một bộ phận văn học rất

quan trọng được đưa vào đầu chương trình mỗi cấp học, đó chính là Văn học dân gian Văn học dân gian (VHDG) là những tác phẩm nghệ thuật ngôn từ truyền

miệng, sản phẩm của quá trình sáng tác tập thể thể hiện nhận thức, tư tưởng, tình cảm của nhân dân lao động về tự nhiên, xã hội Học sinh tìm hiểu văn học dân gian không chỉ khám phá được cái hay, cái đẹp của sáng tác nghệ thuật ngôn từ,

mà còn thu thập được vốn hiểu biết về văn hóa xã hội, phong tục tập quán, nếp sinh hoạt dân gian của dân tộc Văn học dân gian Việt Nam cũng như văn học dân gian của nhiều dân tộc khác trên thế giới có những thể loại chung và riêng, hơp thành một hệ thống Ở cấp trung học cơ sở, các em học sinh đã được học về kiến thức văn học dân gian với các thể loại cơ bản Đến cấp trung học phổ thông các em lại được tìm hiểu văn học dân gian trên phương diện chiều sâu về thể loại

để có sự nhận thức sâu sắc về tác phẩm Tìm hiểu tác phẩm VHDG thiết nghĩ ở việc tiếp cận đúng đặc trưng thể loại Là một giáo viên trực tiếp dạy môn Ngữ văn trong nhà trường, trên cơ sở được đào tạo bồi dưỡng những kiến thức, phương pháp dạy học mới, bản thân tôi nhận thấy rõ tầm quan trọng của việc nhận diện đúng đặc trưng thể loại để hiểu sâu sắc về văn học dân gian Việt Nam Với lòng yêu nghề, ý thức về công việc và nhằm góp phần hoàn thành nhiệm vụ dạy - học

một cách thuận lợi, hiệu quả Tôi xin trình bày đề tài “Gợi ý cách nhận diện một

số thể loại văn học dân gian Việt Nam”.

II PHẦN NỘI DUNG

1 Thực trạng

1.1 Ưu điểm

Không thể phủ nhận rằng văn học dân gian chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng cho nền văn học Việt Nam Giá trị của văn học dân gian giúp người đọc khám phá những vẻ đẹp hiện thực cuộc sống, làm phong phú nhận thức của con người, nâng cao đời sống tinh thần và bồi đắp tâm hồn con người ngày càng tốt đẹp hơn

VHDG hội tụ giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc, tạo nên sức cuốn hút, hấp dẫn mọi thế hệ, là sự gắn kết mạch nguồn dân tộc từ quá khứ đến hiện tại Một trong những tính hấp dẫn của văn học dân gian có được là ở sự đa dạng

về thể loại Mỗi thể loại phản ánh cuộc sống theo những nội dung và cách thức riêng Ngay trong hệ thống thể loại VHDG lại có thể tìm thấy những điểm tương đồng và khác biệt Cụ thể, các tác phẩm VHDG ở các thể loại khác nhau đều quan tâm phản ánh những nội dung liên quan đến đời sống, tâm tư, tình cảm của cộng

đồng (chủ yếu là của tầng lớp bình dân trong xã hội) Tuy nhiên mỗi thể loại văn học dân gian lại có một mảng đề tài và một cách thức thể hiện nghệ thuật riêng

Sự khác nhau của các thể loại VHDG cho thấy sự đa dạng về nghệ thuật

1.2 Hạn chế

- Văn bản văn học dân gian có nhiều thể loại, mỗi văn bản có những đặc điểm riêng của nó.Vì thế để nhớ và hứng thú học là đều vô cùng khó khăn với các

em học sinh

- Muốn hiểu được tác phẩm văn học dân gian chúng ta phải giải mã tác phẩm đúng đặc trưng thể loại văn học Thực tiễn việc dạy và học văn học trong nhà trường hiện nay phần nào vẫn còn hướng triển khai, tổ chức cho học sinh đọc

- hiểu tác phẩm văn học nói chung, VHDG nói riêng còn xa rời đặc trưng thể loại Chưa chú ý tới việc hướng dẫn khám phá tác phẩm theo đặc trưng thể loại

- Còn học sinh chưa nắm khái niệm, đặc điểm của thể loại, không nhận diện được tác phẩm thuộc thể loại nào

2 Nguyên nhân của ưu điểm và hạn chế

Thực tế giáo viên dạy phần VHDG hiện nay đã có nhiều đổi mới về phương pháp Tuy nhiên để học sinh thực sự yêu thích và hiểu sâu sắc về giá trị nội dung, nghệ thuật trong từng tác phẩm vẫn còn hạn chế, bởi vì:

- Giáo viên chưa kết hợp linh hoạt nhiều phương pháp

- Chưa chú ý đến đặc trưng thể loại khi dạy và liên hệ các tác phẩm cùng thể loại

- Chưa xác định trọng tâm, những điểm sáng nghệ thuật của thể loại làm nổi bật giá trị nội dung, tư tưởng của tác phẩm để dạy kĩ dạy sâu

- Học sinh không nắm vững đặc điểm của thể loại

3 Các biện pháp nhận diện

Dựa vào những đặc điểm giống nhau cơ bản về nội dung và nghệ thuật của các tác phẩm trong cùng một nhóm, có thể thấy văn học dân gian Việt Nam gồm

những thể loại chính như sau: thần thoại, sử thi, truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện cười, truyện ngụ ngôn, tục ngữ, câu đố, ca dao – dân ca, vè, truyện thơ, các thể loại sân khấu (chèo, tuồng, múa rối, các trò diễn mang tích truyện) Nhìn

chung, kho tàng văn học dân gian phong phu về thể loại, do vậy việc tiếp cận đúng đặc trưng thể loại là vô cùng quan trọng Song, do một số yếu tố khách quan

và quan điểm chủ quan có thể dẫn đến những trường hợp giao thoa về mặt thể loại Sau đây là một vài gợi ý giúp khả năng nhận diện rõ ràng và đầy đủ hơn

1.Truyện cổ tích và truyền thuyết

Trước hết, giáo viên cần giúp học sinh nắm rõ truyện cổ tích là truyện kể về những điều không có thực, ít yếu tố hiện thực những chuyện xảy ra trong thực tế.

Truyện cổ tích được chia thành ba tiểu loại: cổ tích về loài vật, cổ tích sinh hoạt,

cổ tích thần kỳ Cổ tích thần kỳ kể về số phận và quá trình vượt thử thách của những nhân vật bất hạnh, nhân vật thông minh tài trí; truyện mang đậm yếu tố thần kỳ Cổ tích thần kỳ tiêu biểu cho đặc trưng thể loại cổ tích Một số truyện cổ tích thần kỳ do có không gian, thời gian xác định, đặc biệt là nhân vật chính thường có lai lịch xác định nên dễ bị nhầm lẫn với truyền thuyết

Còn truyền thuyết là những truyện kể về những điều có thực hay ít nhiều

cũng lien quan đến điều có thực hoặc làm cho người kể, người nghe nhận thức như có thật Truyền thuyết có nhiều tiểu loại: truyền thuyết địa danh, truyền

thuyết thần tổ ngành nghề, truyền thuyết lịch sử Trong đó, truyền thuyết lịch sử,

do có nhân vật lịch sử, có nhiều yếu tố kỳ ảo, hoang đường và chứng tích văn hóa còn lưu lại nên dễ bị nhầm lẫn với cổ tích thần kỳ

Như vậy, xét từ cấp độ tiểu loại, sự nhầm lẫn hay đồng nhất giữa truyền

thuyết và cổ tích thực chất tập trung vào mối quan hệ giữa hai tiểu loại: cổ tích thần kỳ và truyền thuyết lịch sử.

Trong số những điểm khác nhau giữa hai thể loại, tiêu chí phân biệt quan

trọng nhất chính là đặc điểm về số phận nhân vật và sự kiện lịch sử Nếu trong

cổ tích, nhân vật là con người của đời thường thì trong truyền thuyết, đó lại là nhân vật lịch sử, gắn liền với những thời điểm lịch sử trọng đại của dân tộc Nếu trong cổ tích, nhân vật đấu tranh chỉ vì mưu cầu cuộc sống hạnh phúc trong đời thường thì trong truyền thuyết, nhân vật sẵn sàng hy sinh vì sự tồn vong của cả đất nước và dân tộc Nếu trong cổ tích, sự kiện lịch sử không phải là nội dung phản ánh chủ yếu thì trong truyền thuyết, đó lại là phần nội dung quan trọng, làm nên dấu hiệu đặc trưng của thể loại

Trường hợp các truyện Chử Đồng Tử, Bánh chưng bánh giầy, Sự tích dưa hấu sở dĩ được nhiều nhà nghiên cứu đưa vào cổ tích có lẽ là vì tiêu chí này:

chúng thuộc kiểu nhân vật người mồ côi, người em út, người bất hạnh và kết cuộc tác phẩm đều hướng về cuộc sống hạnh phúc trong đời thường

Như vậy, quan hệ giữa truyền thuyết và cổ tích là quan hệ tiếp nối và song hành Cổ tích tiếp nối truyền thuyết, đón nhận sự chuyển hóa thể loại và tàn dư của truyền thuyết Cổ tích song hành cùng truyền thuyết, cùng vận động và phát triển Có điều, khi cổ tích hết vai trò tạo ra một “thế giới kỳ ảo chỉ có trong mơ ước” thì truyền thuyết vẫn còn nhận lãnh sứ mệnh là bộ sử dân gian

2 Truyện cười và truyện ngụ ngôn

Truyện cười và truyện ngụ ngôn là hai loại truyện dân gian phổ biến, giữa hai loại truyện này có sự thâm nhập sâu sắc, một số truyện vừa có thể coi là truyện ngụ ngôn mà vừa có thể coi là truyện cười Tuy nhiên, đề thấy rõ sự khác

biệt giữa hai thể loại trên ta dựa vào những cơ sở nghiên cứu về đề tài, nội dung, chức năng, thi pháp như sau:

Truyện cười Truyện ngụ ngôn

1 Đề tài Xoay quanh những câu chuyện

có tính chất gây cười và lấy tiếng cười làm phương tiện để khen chê và mua vui, giải trí

Xoay quanh những bài học luân lý, triết lý hay một kinh nghiệm sống

2 Nội dung + Vạch rõ những hoàn cảnh oái

ăm của cuộc sống

+ Chứa đựng trong một sự tích hoàn toàn tưởng tượng, một

+ Phê phán nét tiêu cực của bộ phận nhân dân và giai cấp thống trị

+ Mang ý nghĩa nhân sinh sâu sắc

quan niệm triết lý hay đạo đức + Nêu lên những kinh nghiệm được đút kết trong cuộc sống + Phản ánh trí tuệ của nhân dân

3 Chức năng Giải trí phê bình, giáo dục

=> Thiên về vạch trần các mặt lạc hậu, sai trái của cuộc sống

Đề cập đến quan niệm triết học, vấn đề nhận thức thế giới

=> Thiên về việc khuyên con người nên làm gì trong cuộc sống

4 Thi pháp a Cách xây dựng nhân vật:

Nhân vật được xây dựng theo hai tuyến chính: Nhân vật tích cực và nhân vật bị phê phán, đả kích

b Kết cấu cốt truyện: Thường đơn giản, ít tình tiết nhưng rất chặt chẽ, rõ ràng và rất hợp lý

c Nghệ thuật của truyện:

- Dùng thủ pháp nhân cách hoá kết hợp với nhiều thủ pháp nghệ thuật khác như: Tưởng tượng, hư cấu

- Tiếng cười tuy không mạnh

và không nhiều nhưng mang ý nghĩa triết lý nhân sinh sâu sắc

a Cách xây dựng nhân vật: Nhân vật phần lớn là loài vật nhưng cũng có khi là cây cỏ hoa lá, trăng sao, có khi là người hay các bộ phận cơ thể của người

Nhân vật của truyện ngụ ngôn cũng chỉ là phương tiện chứ không phải là mục đích hay đối tượng của sự phản ánh

b Kết cấu cốt truyện: Cũng thường đơn giản nhưng vẫn không thiếu những sự chuyển biến bất ngờ có kịch tính

c Nghệ thuật của truyện:

- Phúng dụ là hình thức chủ yếu

- Truyện không kết thúc đột ngột, bất ngờ như truyện cười

- Có sự kết hợp từ nhiều hình ảnh, hình tượng, sự việc

3 Tục ngữ và ca dao

Tục ngữ được cấu tạo trên cơ sở thực tế, do lý trí nhiều hơn là do xúc cảm

Tư tưởng biểu hiện trong tục ngữ là tư tưởng đanh thép, sắc bén, rút ở cuộc đời

Ở tục ngữ, tính chất phản phong là mạnh hơn cả

Về nội dung, tục ngữ là những nhận định sau kinh nghiệm trong lao động, sản xuất, về cuộc sống trong gia đình, xã hội Nội dung ấy vừa phong phú, vừa vững chắc, vì nó đã được đúc kết qua nhiều thế hệ của con người

VD:

- Đông sao thì nắng, vắng sao thì mưa

- Võ quýt dày có móng tay nhọn.

- Cõng rắn cắn gà nhà

- Phép vua thua lệ làng

- Gần mực thì đen, gần đèn thì sáng

- Lá lành đùm lá rách

- Uống nước nhớ nguồn…

Như vậy, tục ngữ là một câu tự nó diễn trọn vẹn một ý, một nhận xét, một kinh nghiệm, một luân lí, có khi là một sự phê phán

Ca dao Việt nam là khuôn thước cho lối thơ trữ tình của con người Việt Nam Có thể nói ca dao là nơi biểu lộ cảm xúc của con người một cách dồi dào, thắm thiết và sâu sắc Ca dao thể hiện tình yêu: tình yêu đôi lứa, gia đình, quê hương, đất nước, lao động, giai cấp, thiên nhiên, hoà bình…

- Anh đi anh nhớ quê nhà Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương Nhớ ai dãi nắng dầm sương

Nhớ ai tát nước bên đường hôm nao.

- Đường vô xứ Nghệ quanh quanh Non xanh nước biếc như tranh họa đồ.

- Gió đưa cành trúc la đà Tiếng chuông Trấn Vũ, canh gà Thọ Xương Mịt mù khói toả ngàn sương

Nhịp chày Yên Thái, mặt gương Tây Hồ

Ca dao còn thể hiện tư tưởng đấu tranh của con người với thiên nhiên,với

xã hội Có thể nói nội dung của ca dao chủ yếu là trữ tình Tìm hiểu được cái tình trong ca dao chúng ta sẽ thấy được tính nhân đạo chủ nghĩa chứa đựng trong thể loại dân gian này

Nhìn chung, sự khác biệt giữa hai thể loại: Ca dao thiên về tình cảm, phô diễn tâm tình một cách chủ quan Tục ngữ thiên về lý trí, đúc kết kinh nghiệm một cách khách quan

III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

1 Kết luận

Trải qua các giai đoạn phát triển cũng như các phương thức lưu truyền thì văn học dân gian đã khẳng định được giá trị một cách sâu sắc đối với nền văn học nước nhà Văn học dân gian có giá trị to lớn về nghệ thuật Nó đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành và phát triển nền văn học dân tộc Nó đã trở thành những mẫu mực để đời sau học tập Nó là nguồn nuôi dưỡng cảm xúc, tâm hồn con người về tình yêu cuộc sống, tình yêu văn học Việc tìm hiểu nghiêm túc về thể loại cũng như cảm nhận tinh tế các tác phẩm của người lao động xưa sẽ là minh chứng cho sự phát triển ngày càng hoàn thiện của văn học dân gian nói riêng và văn học Việt Nam nói chung Tuy nhiên, dưới góc độ chủ quan và phạm

vi nhỏ hẹp của đề tài người viết xin góp nhặt một góc nhìn hữu ích làm phong phú thêm cho bộ môn Ngữ Văn trong nhà trường

2 Kiến nghị

2.1 Về phía học sinh

- Cần nắm vững kiến thức về khái niệm, đặc điểm các thể loại, kết cấu của tác phẩm văn học dân gian

- Các em cần có sự chuẩn bị cũng như tìm hiểu kĩ nội dung tác phẩm trước khi đến lớp, đặc biệt là những câu hỏi hướng dẫn trong sách giáo khoa và câu hỏi của giáo viên định hướng

- Hiểu được những giá trị to lớn của văn học dân gian - đây là cơ sở để học sinh có thái độ trân trọng đối với di sản văn hóa tinh thần của dân tộc

2.2 Về phía giáo viên

- Để góp phần cải thiện thực trạng không thích học bộ môn Ngữ văn của học sinh hiện nay, đặc biệt phần VHDG thì hoạt động ngoại khoá là một hoạt động chuyên môn bổ ích, lí thú, có tính khả thi Hoạt động ngoại khóa VHDG

giúp cho thõa mãn nhu cầu làm “sống lại” tác phẩm văn học dân gian trong môi

trường diễn xướng, thông qua các hình thức diễn (sân khấu hóa)

- Giáo viên giảng dạy cần có sự đầu tư công phu về nội dung, thời gian và công sức; sự trao đổi kiến thức, kinh nghiệm với giáo viên trong tổ chuyên môn

- Khi tổ chức hướng dẫn học sinh đọc hiểu cần chú ý tới việc hướng dẫn khám phá tác phẩm theo đặc trưng thể loại Người dạy phải khơi gợi được ở người học động cơ tự ý thức, ham muốn tìm hiểu văn bản, để từ đó học sinh từng bước tự khám phá và chiếm lĩnh văn bản, tự phát triển năng lực nhận thức, nhân cách của mình

- Giáo viên hệ thống kiến thức giúp học sinh phân loại so sánh qua các hình thức sơ đồ, biểu bảng

- Khuyến khích học sinh đọc sách tìm hiểu về VHDG

Trong phạm vi hạn hẹp của đề tài, tôi chỉ nêu lên một vài gợi ý thực hiện nội dung chuyên đề mà bản thân tích lũy được trong quá trình giảng dạy Thiết nghĩ, những kinh nghiệm trên ít nhiều có thể giúp quý thầy cô tham khảo, bổ sung và ứng dụng trong quá trình dạy học VHDG ở trường THPT Những thiếu sót trong quá trình viết

đề tài là điều không thể tránh khỏi, rất mong được sự góp ý chân thành của quý thầy cô

Sóc Trăng, ngày 11 tháng 01 năm 2021

Người viết

Thạch Thị Bích Nhung

Tổ: Ngữ văn