Ảnh hưởng Bà la môn giáo qua một số hình tượng trong quần thể kiến trúc chùa Phật giáo Nam Tông Khmer miền Tây Nam Bộ

Bài viết Ảnh hưởng Bà la môn giáo qua một số hình tượng trong quần thể kiến trúc chùa Phật giáo Nam Tông Khmer miền Tây Nam Bộ trình bày kiến trúc cơ bản của Khmer; Ảnh hưởng của Bà la môn giáo qua một số hình tượng trang trí trong kiến trúc chùa Phật giáo Nam Tông Khmer; Nhận định về thực trạng và đề xuất một số giải pháp bảo tồn quần thể kiến trúc chùa Phật giáo Nam Tông Khmer.

NH H NG BÀ LA MÔN GI O QUA M T S HÌNH T NG

TRONG QU N TH KI N TR C CHÙA PH T GI O NAM TÔNG

KHMER MI N TÂY NAM B

Ngu n Th Ph ng Th o

Khoa Du l ch Ema l thaonpt82@dhhp edu n Ngày nh n bài: 11/01/2022

Ngày PB ánh giá: 09/02/2022

Ngày duy t ng: 04/3/2022

TÓM T T Bài vi t “ nh h ng Bà la môn giáo qua m t s h nh t ng trang trí ki n trúc c a ch a

Ph t giáo Nam Tông Khmer mi n T y Nam B ” c th c hi n d a tr n k t qu kh o sát t i các t nh

An Giang, Trà Vinh, Sóc Tr ng thu c mi n T y Nam B n m 2019 - 2020 y là các t nh có s l ng

ng i Khmer sinh s ng nhi u nh t và c ng là các t nh có s l ng ch a Ph t giáo Nam tông Khmer ông o nh t Nghi n c u nh m t m hi u nh h ng c a Bà la môn giáo t i Ph t giáo c a ng i Khmer qua m t s h nh t ng c trang trí trong ki n trúc ch a y u t c coi là ph n ánh y

nh t i s ng v n hóa tinh th n c a ng i Khmer T ó, tác gi xu t m t s khuy n ngh h ng t i

b o t n và phát huy h n n a nh ng nét p v n hóa qua ki n trúc ch a c a ng i Khmer.

T khóa: ch a Khmer, ki n trúc ch a Nam tông Khmer, Ph t giáo Nam tông Khmer, Ph t giáo nguy n th y, Theravada, Mahayana, Bà la môn giáo, nh h ng Bà la môn giáo.

THE INFLUENCE OF BRAHMINISM ON SOME DECORATIVE IMAGES OF THE ARCHITECTURAL COMPLEX OF KHMER THERAVADA BUDDHIST PAGODAS IN THE

SOUTHWEST REGION ABSTRACT The article “The in uence of Brahminism on some decorative images of the architectural complex of Khmer Theravada Buddhist pagodas in the Southwest region” was written on the basis of the research result carried out in An Giang, Tra Vinh, Bac Lieu, and Soc Trang provinces in 2019 -

2020 These are not only the regions with the largest number of Khmer people but also the ones with the largest number of Khmer Theravada Buddhist pagodas This research aims to comprehend the

in uence of Brahminism on Khmer Buddhism through some decorative images in pagoda architecture which is considered as the convergence of cultural and spiritual life of Khmer people Hence, the author would like to propose some recommendations to preserve and to promote cultural beauties in the pagoda architecture of Khmer people.

Ke words Brahminism, pagoda architecture, Theravada Buddhist pagodas, preserve, promote

Tr c khi n v i o Ph t, ng i

Khmer ti p thu o Bà la môn

(Bhamanism) có ngu n g c t n c

truy n vào mi n Nam Vi t Nam Tác gi

Hoàng Minh ô 4 cho r ng: Vào kho ng

th k th VIII IX, Ph t giáo c các nhà

truy n giáo theo phái Ti u th a Theravada

(còn g i là Ph t giáo nguy n th y - m t trong 2 dòng Ph t giáo l n nh t th gi i) c a

mi n Nam n theo bi n t i v ng sông

M kông và t i Vi t Nam T h ng truy n

th a ó mà Ph t giáo t i y còn c g i

là Ph t giáo Nam Tông Khmer ph n bi t

v i Ph t giáo B c Tông (Mahayana còn g i

là i Th a) truy n t ph ng B c xu ng

mi n B c Vi t Nam K t khi o Ph t

c truy n bá, Bà la môn giáo m t d n

nh h ng trong sinh ho t v n hóa, tôn

giáo c a c ng ng ng i Khmer Theo

tác gi Th ch Chanh a 3 tr.86 , cho n

ngày nay, không còn nhi u ng i Khmer

T y Nam B bi t n Bà la môn giáo,

Ph t giáo tr thành tôn giáo c a toàn

d n nh ng trong h u h t các l ti t, quan

ni m, cách th c t ch c nghi l …và c

bi t trong ki n trúc ch a th nh h ng c a

Bà la môn giáo v n l i t ng i rõ nét

S chuy n ti p t Bà la môn giáo qua

Ph t giáo l i d u n m nh m nh t qua

các h nh t ng trang trí i u kh c trong

ngôi ch a c a ng i Khmer Do ó, ki n

trúc c ng các h nh t ng trang trí trong

ch a có s khác bi t so v i các ch a Ph t

giáo nguy n th y và ch a i Th a c a

các d n t c khác tr n l nh th Vi t Nam

B ng ph ng pháp i n d d n t c

h c, ph ng pháp quan sát, ph ng pháp

ph n tích tài li u, nghi n c u t m hi u nh

h ng c a Bà la môn giáo qua m t s h nh

t ng trang trí trong ki n trúc ch a c a

ng i Khmer l gi i ph n nào ngh a tinh

th n mà ng i Khmer g i g m qua các h nh

t ng ó T ó, h ng t i vi c b o t n và

phát huy ki n trúc ch a truy n th ng, ng

th i góp ph n vào vi c gi g n các giá tr

v n hóa c a ng i Khmer Nam B

Phum, sóc c a ng i Khmer là n

v hành chính t ng ng làng x c a

ng i Kinh Qua tài li u và i n d th c

t cho th y, ngôi ch a th ng n m v trí

trung t m c a phum, sóc Ch a không ch

là n i sinh ho t tôn giáo mà còn là tr ng

d y h c n i các nhà s d y v n hóa, d y

ch Pali ( c kinh n ), d y ch

Khmer cho ng i d n, là n i “s ng g i

th n, thác g i c t” c a nh n d n Do ó,

ngôi ch a có vai trò quan tr ng b c nh t trong i s ng nh n d n, các công tr nh trong qu n th ki n trúc ph n ánh y các vai trò c a ngôi ch a i v i c ng

ng d n t c Khmer

2 K n trúc c b n c a ch a Khmer Theo tác gi Ngô Thanh An (2019): Không gian v n hóa c a m t ngôi ch a

Ph t giáo Nam Tông Khmer c c u thành t 3 y u t ch o: 1) c nh quan môi tr ng (khuôn vi n c a ch a) 2) qu n

th ki n trúc và 3) ngh thu t t o h nh

C nh quan môi tr ng g m c ng vào,

t ng rào và toàn b r ng c y bao quanh

qu n th ki n trúc ch a Khmer T c ng

ch a, qua m t con ng dài v i hai b n

ng là không gian xanh c a c y và hoa

d n t i Chánh i n công tr nh quan

tr ng và n i b t nh t trong qu n th ki n trúc ch a Nam Tông c a ng i Khmer

Ri ng v qu n th ki n trúc, ph n l n các

ch a b trí các công tr nh theo 2 lo i m t

b ng: m t b ng khép kín và m t b ng m ,

ph n bi t qua s khác nhau trong cách b trí v trí nhà thuy t pháp (còn g i là sala) so

v i chánh i n (Preah Vihia) Theo ó, c u trúc m t b ng khép kín v i v trí nhà thuy t pháp c ng tr c v i chánh i n và i di n các l p h c là ph bi n h n c

Chánh i n n m tr n tr c ông T y

và luôn quay m t theo h ng ông v i quan ni m h ng ông là h ng sinh sôi,

n y n , các tháp c t c a ng i quá c g i

g m trong ch a th ng t phía góc Nam

và B c c a Chánh i n N m c ng tr c

v i Chánh i n là nhà thuy t pháp (sala)

và phòng s c - ng i qu n l ngôi ch a Các công tr nh khác n m tr n tr c Nam

B c g m: nhà c a s s i (t ng xá), l p

h c ti ng Pali, l p h c ti ng Khmer, l p

d y h c v n hóa, nhà tu thi p Góc ông

B c c a ch a th ng là n i th th n N

k-tà (Neakta) ho c là n i t lò thi u Ngoài

ra, m t s ch a Khmer v i v trí g n sông

n c còn có khu ghe ngo, m t ph ng

ti n chuy n ch ng th y ph bi n và

c ng d ng ua ghe các l h i truy n

th ng nh c a h

Nh n chung, các công tr nh b trí theo

ph ng pháp “ng i m” (5 i m), trong

ó Chánh i n quan tr ng nh t t v trí

trung t m, các công tr nh còn l i nh nhà

thuy t pháp (sala), l p h c ti ng, l p h c

v n hóa, n i c a s s i… u xoay quanh

chánh i n (xem h nh d i)

H nh 1: Ki n trúc m t b ng khép kín c a

ch a Ph t giáo Nam t ng Khmer

Ngu n: Ki u V n T nh 8

T ki n trúc nói tr n, nghi n c u t p

trung t m hi u các h nh t ng nh h ng

t Bà la môn giáo c trang trí ph bi n

các công tr nh trung t m c a qu n th nh :

c ng ch a, chánh i n, nhà thuy t pháp

Các motif th ng th y g m: 5 ng n núi,

r n th n nagar, u th n 4 m t Maha Prum,

ti n n Keynor, chim th n Krud

3 nh h ng c a Bà la m n g áo qua

m t s h nh t ng trang trí trong k n

trúc ch a Ph t g áo Nam T ng Khmer

c ng ch a

Ng n núi Meru trong Bà la môn giáo (còn c g i là núi Tudi) c th hi n

r t rõ thông qua qu n th ki n trúc ngôi

ch a và c ng ch a Nh nói tr n, qu n

th ki n trúc ch a Ph t giáo Nam Tông Khmer c b trí theo ph ng pháp ng

i m, Chánh i n luôn n m v trí trung t m

và c t tr n n n cao t ng tr ng cho núi Meru núi c a các v th n Các công

tr nh xung quanh chánh i n t ng tr ng cho các ng n núi nh

C ng ch a th ng n m khá xa so

v i Chánh i n nh ng c trang trí

c u k , r c r không kém Chánh i n Thông th ng, c ng ch a Ph t giáo Nam Tông Khmer có 3 lo i h nh ti u bi u: lo i

c ng ch a có m t tháp (ho c có nhi u

l p mái ch ng l n nhau) lo i c ng có

3 tháp t ng tr ng cho Tam B o (Ph t, Pháp, T ng) và lo i có 5 tháp li n k t

v i nhau nh n xa nh búp sen V i lo i

c ng có 5 tháp, tháp gi a cao và l n

h n h n 4 tháp còn l i, s xu t hi n c a motif này c ng là cách th hi n ng n núi huy n tho i Meru Ng i Khmer sau khi

ti p thu Ph t giáo l gi i ng n núi này theo h ng o Ph t, theo ó, 5 ng n núi t ng tr ng cho 5 v Ph t s thành

o trong ki p này, ng n núi v i nh cao nh t c ng chính là cõi Ni t bàn 9

H nh t ng ng n núi còn c th hi n trong nghi l p núi cát c a T t m ng

n m m i Chol Chnam Thmay, ng i Khmer ti n hành nghi l p các núi cát

v i ng n núi cao nh t n m gi a t ng

tr ng cho v tr , cho cõi ni t bàn T ó,

h ng con ng i tu t m d ng tính, s a

m nh theo o Ph t t t i c nh gi i cao nh t là l n cõi Ni t bàn

H nh 2: C ng 5 tháp v i tháp cao nh t

gi a c a ch a Hang (t nh Trà Vinh)

Ngu n: tác gi cung c p Qua c ng ch a Khmer, l i d n qua

m t con ng th ng và khá dài v i nh ng

hàng c y cao l n hai b n ng t i

Chánh i n, t ng tr ng con ng ch n

chính d n t i chính o Các h nh t ng

và thi t k c ng ch a Ph t giáo Nam Tông

Khmer t o n n nét c tr ng r t ri ng cho

qu n th , làm n i b t ngôi ch a ngay c khi

quan sát t v trí khá xa

3 2 H nh t ng th n b n m t

Maha Prum

T i nhi u v trí c a ngôi ch a, h nh

t ng th n 4 m t Maha Prum c trang

trí, p n n nhi u v trí khác nhau: tr n

nh c a c ng ch a, nh c a các tháp c t

quanh i n, nh c a Chánh i n và m t

s công tr nh khác c a qu n th ki n trúc

Trong quá tr nh chuy n t Bà la môn sang

Ph t giáo, ng i Khmer có nhi u s tích,

i n c Ph t giáo hóa m t s v th n

c a Bà la môn giáo, v i m c ích t rõ s

th ng th c a o Ph t M t trong s ó là

th n Sáng t o Brahma (ng i Khmer g i

là th n Maha Prum), y v n là m t trong

3 v th n ng u c a Bà la môn giáo

S tích v th n 4 m t có nhi u d b n

Thái Lan, Campuchia và Vi t Nam Tuy

nhi n, d gi i thích v s xu t hi n c a v

th n này trong ch a Ph t giáo Nam Tông

Khmer theo cách nào i n a th t u trung

l i, ngh a c a vi c trang trí h nh t ng ó

tr n nh nóc c a các công tr nh nh m bi u

th c Ph t ng tr c trung t m v tr , con m t bao quát c 4 h ng ông T y Nam B c 9

H nh 3: u th n 4 m t tr n nóc nhà thuy t pháp c a ch a Tham Ch (Th x

V nh Ch u, t nh Sóc Tr ng)

Ngu n: tác gi cung c p

Ri ng i v i ng i Khmer, ngu n

g c và s xu t hi n c a th n 4 m t trong

o Ph t c l gi i r t chi ti t trong s tích T t Chol Chnam Thmay Theo ó,

th n Maha Prum xu t hi n b n c

Ph t t khi Ng i n sanh cho t i khi thành o, tham d các bu i h i pháp và

có m t khi c Ph t nh p ni t bàn Trong

su t quá tr nh ó, Th n u nh t t m nh t

ni m, ng h Ph t giáo và là ng H pháp nhi t t m c a o Trong T t truy n th ng Chol Chnam Thmay, ng i d n x p hàng chánh i n ch a và i 3 vòng ti n hành nghi l r c i l ch m ng n m m i, nghi

th c r c l ch này c cho là bi n t u t nghi th c r c u th n 4 m t trong th n tho i v các v th n c a ng i Khmer

Ng i Khmer th ng trang trí h nh

t ng c a th n trong nhi u công tr nh quan

tr ng c a qu n th ki n trúc ch a (tr n

c ng ch a, tr n nóc Chánh i n, nhà thuy t pháp, tr n các tháp c t ), h nh t ng c a

th n không ch làm t ng dáng v uy nghi m

c a công tr nh mà còn v i ngh a b o h

và nh t t m h ng o

3 3 H nh t ng t n n Ke nor

H nh t ng th n múa n a ng i n a

chim theo c p Kinnari (ti n n ) và Kinnara

(ti n nam) trong Bà la môn giáo c ng i

Khmer ti p thu và trang trí trong ki n trúc

ch a Kinnari (ti n n ) th ng c trang

trí nhi u h n, ng i Khmer g i v i cái t n

ti n n Keynor

Kinnari v n xu t hi n trong th n tho i

Bà la môn giáo v i vai trò là ti n n , có

kh n ng múa hát say lòng ng i, mang

ngh a cu c s ng hoan l c, v nh h ng có

h nh d ng con ng i v i ôi cánh chim

ng sau, hai ch n ng sát vào nhau, ng c

h i nh n v phía tr c, th ng c g n

vào v trí ti p n i gi a ph n c t và ph n

mái c a c ng và chánh i n ngôi ch a

Khmer Nhi u nghi n c u ch ra r ng

các dáng i u, t th , lu t ng và c a các

h nh t ng múa g n g i v i các h nh t ng

múa trong Bà la môn giáo và v i múa c

i n n 2

H nh 4: Ti n n Keynor d i vòm mái

Chánh i n ch a D i (t nh Sóc Tr ng)

Ngu n: tác gi cung c p Trong các ch a Khmer Nam B , h nh

t ng ti n n (ho c ti n nam) th ng trang

trí thành d y dài d i mái chánh i n là

ch y u, ngoài ra còn c trang trí d i

mái nhà thuy t pháp, ngoài và d i vòm

c ng ch a Màu s c s c s , khuôn m t thanh thoát, ôi ch n dính tr n 1 b ,

m t s n i t o h nh ti n n và ti n nam

d m tr n chi c u l u m máu, 2 tay gi

l n l y vòm mái công tr nh Nh có

h nh t ng trang trí n tính ó mà khi n

s chuy n ti p t ph n c t l n ph n mái có

s uy n chuy n, m m m i, làm n n s c

áo trong ki n trúc c a ch a Khmer

Nh ng h nh t ng ti n n (ho c ti n nam) và chim th n Krud vòm mái Chánh i n là bi u hi n cho thuy t v tr

lu n c a Ph t giáo, trong ó nói r ng ng n núi Tudi núi c a các v th n - luôn bay

l l ng phía tr n cao, ng n núi trung t m

v tr ó có th bay c nh v y là nh

s c m nh to l n t các ôi cánh c a các

ti n n , ti n nam và ôi cánh c a loài chim

th n Ngoài ra, m t s ngôi ch a t o h nh các nàng ti n d m l n nh ng chi c u l u

m máu v i ngh a là s chi n th ng c a

nh ng t m h n thánh thi n tr c s u m

t m t i, s chi n th ng c a cái thi n tr c cái ác, ng i Khmer g i là chi n th ng Mara (ngh a là s o nh, u m c a con

ng i) 1

M t s n i l i l gi i h nh t ng các

ti n n và ti n nam theo h ng h có m i quan h ti n ki p v i c Ph t n n hi n t i luôn b n c nh canh gác giúp c Ph t

tu hành, là h pháp canh gi ch a và còn ca hát t ng th m ni m vui cho các linh v t khác (c ng c trang trí trong ch a) nh

r n th n Nagar, s t Reachasay, voi, kh

3 4 H nh t ng r n th n agar

R n th n Nagar trong Bà la môn giáo

v n là chúa t c a các loài r n, là v t c i

c a th n B o tr Vishnu xu t hi n trong

ch a ng i Khmer v i cái t n “Neak” (còn

g i là r ng) Theo t g i c a ng i Khmer khu v c ng b ng sông C u Long, “Neak”

là t chung d ng g i con v t có h nh

d ng u gi ng nh r n h mang, c

h nh thành t h t b i v tr , tr ng sinh

b t t và là v th n mang l i h nh phúc cho

con ng i R ng Neak c ng là bi u t ng

c a quy n n ng và s c m nh c a v tr

H nh 5: R n th n Nagar và u th n 4 m t

tr n c ng ch a ng M t (t nh Trà Vinh)

Ngu n: tác gi cung c p Theo tác gi Th ch Chanh a (2016),

bi u t ng Neak là m t d u v t còn l i c a

Bà la môn giáo, t y vào s l ng u r n

mà ng i Khmer g i b ng nh ng cái t n

khác nhau: Neak Kalaba (3 u) Neak

Anon (5 u) Neak Machalinh (7 u) và

Neak Vasaki (9 u) Trong ó r n th n 7

u (Neak Machalinh) có nhi m v b o v

c Ph t Thích Ca M u Ni kh i m a gió

lúc ngài ang ng i thi n nh 7 ngày 7 m

3 Ng i Khmer có nhi u s tích li n

quan n các Neak khác nhau, tuy nhi n,

trong trang trí, s l ng u r n c trang

trí luôn là s l v h cho r ng s l i di n

cho s v nh c u c a v tr H c ng quan

ni m Neak c h nh thành t nh ng h t

b i c a v tr , s ng tr n cõi ti n và tr ng

sinh b t di t, m l i h nh phúc cho con

ng i có kh n ng che ch cho con ng i

tránh kh i nh ng tác ng ti u c c t thi n

nhi n

M c d có ngu n g c t Bà la môn

giáo nh ng nh h ng l i v n còn khá

s u m, ng i Khmer b n a hóa

h nh t ng này, bi n nó thành linh v t có

th n thông qu ng i, có s c m nh to l n

b o v con ng i và Ph t giáo Do ó,

h nh t ng này th ng c trang trí tr n các góc mái c a chính i n ho c các góc mái c a c ng vào ch a, làm ngai cho c

Ph t Thích Ca ng i, c trang trí u

c u thang, c t c mang l i c m giác uy nghi, quy n l c, b o v v ng ch c cho ngôi ch a

3 5 H nh t ng ch m th n Krud Trong Bà la môn giáo, chim th n Krud c g i v i cái t n Granuda D i

nh h ng c a tôn giáo, không ch d n t c Khmer Vi t Nam, mà ng i Campuchia, Thái Lan, Indonesia c ng tôn s ng chim

th n này Nguy n b n chim th n Granuda

v n là v t c i c a th n B o h Vishnu

m t trong tam th c a Bà la môn giáo, lúc

u ng i Khmer tôn vinh h nh t ng này

nh i bi u cho l c l ng si u nhi n, i

di n cho th n Vishnu Tác gi H a Sa Ni (2008) cho r ng: v sau, khi o Ph t d n

l n ngôi trong x h i Khmer th chim th n không còn c s ng bái n a, ch c coi

là h nh t ng trang trí v i ngh a mang l i

s uy nghi cho ki n trúc ch a 6

Ng i Khmer có m t s cách l gi i

v ngu n g c c a chim th n Krud, nh ng

t u chung l i, h cho r ng y là loài chim

có s c m nh vô song, là hi n th n c a cái thi n, luôn ng v cái thi n ch ng l i cái ác và luôn giúp nh ng ng i khó

kh n Trong các ch a, Krud c ng v i ti n

n Keynor th ng c trang trí vòm mái Chánh i n, nhà thuy t pháp, c t c các ngh nh n th ng tr nh bày Krud trong

t th giang cánh d ng m nh l y mái nhà, l ng d a u vào c t, i u này v a t o

n n c m giác ch c ch n, ch ng cho mái

ch a, v a t ng c s uy n chuy n, gi m

c s n ng n khi nh n vào công tr nh

H nh 6: Chim th n Krud n ng vòm mái

ch a C y Khoa (T nh Bi n, An Giang)

Ngu n: Tác gi cung c p

Nh nh c t i tr n, c ng v i ti n

n Keynor, chim th n Krud th ng c

trang trí ph n ti p n i gi a c t và ph n

mái c a chánh i n bi u hi n cho thuy t

v tr lu n c a Ph t giáo nguy n th y

Theravada là ng n núi Tudi luôn bay l

l ng tr n tr i, nh có s c m nh n ng

c a ti n n và chim th n mà ch a có th

bay tr n không trung 1

Ngoài các h nh t ng k tr n, m t s

h nh t ng trang trí khác trong qu n th

ki n trúc nh th n “nu t gió phun tr ng”

Reahu, s t Reachasay c ng có ngu n

g c t Bà la môn giáo

Nh v

Qu n th ki n trúc ch a Ph t giáo

Nam Tông Khmer mi n T y Nam B ít

nhi u ch u nh h ng t Bà la môn giáo

tr n m t s y u t sau:

- nh h ng t h nh t ng trang trí:

các h nh t ng trang trí trong ch a nh :

núi Meru, chim th n Krud, u th n 4

m t Maha Prum, ti n n Keynor, r n th n

Nagar là s ti p n i t các h nh t ng c a

các v th n trong Bà la môn giáo Nh ó,

mà ngôi ch a Khmer có v p r t ri ng so

v i các ngôi ch a Ph t giáo khác

- nh h ng l n th gi i quan và nh n sinh quan: Cho t i ngày nay, m c d ng i Khmer theo o Ph t nh ng nh ng h nh

t ng trang trí c ng ít nhi u ph n ánh s

nh h ng c a Bà la môn giáo trong nh n sinh quan và th gi i quan c a h N u nh

ng n núi Meru th hi n c v ng l n cõi

Ni t bàn, h ng con ng i làm i u thi n

th các h nh t ng khác nh chim th n, r n

th n, s t th n là s g i g m c v ng

c b o h , c che ch , có m t cu c

s ng m no c a ng i d n

- nh h ng n sinh ho t tôn giáo: các quan ni m v th gi i quan và nh n sinh quan k tr n, c ng các h nh t ng t

Bà la môn giáo ph n nào nh h ng t i các nghi l và sinh ho t tôn giáo Trong T t

m ng n m m i Chol Chnam Thmay, nghi

l p núi cát, l r c l ch… c coi là tàn

d t các nh h ng c a Bà la môn giáo

tr c kia

4 Nh n nh v th c tr ng và

xu t m t s g pháp b o t n qu n

th k n trúc ch a Ph t g áo Nam

t ng Khmer

Ph t g áo am t ng Khmer

T các công tr nh trong ki n trúc

ch a (l p h c ti ng Khmer, l p h c ti ng Pali ), có th th y r ng ngoài ch c n ng sinh ho t tôn giáo, ch a còn là n i các nhà

s d y ch cho con em ng bào, truy n

th các ki n th c l ch s và v n hóa d n

t c, d y phong t c t p quán và các giá tr

o c truy n th ng c a nh n d n H không ch óng vai trò là ng i truy n

o, là ch d a v tinh th n cho nh n d n

mà còn là ng i th y d y h c, là ng i

ng ra ph n x khi ng i d n có m u thu n trong c ng ng

V i quan ni m “s ng g i th n, thác

g i c t”, ng i Khmer t khi chào i

là Ph t t , s ph n g n bó ch t ch

v i ngôi ch a Ngôi ch a không ch là

n i h g i g m linh h n và th xác, mà

còn là ch d a tinh th n v ng ch c c a

h tr c m i bi n ng c a cu c s ng

H tin vào giáo lu t, s ng h ng thi n,

th ng xuy n th c hi n các vi c thi n

nh cúng d ng, b thí, th m chí không

ti c ti n c a óng góp, tu b , cúng

d ng cho ch a

Ngôi ch a t b n th n mang tính

l ch s , l u gi các giá tr v n hóa d n

t c và chi m v trí c bi t quan tr ng

trong i s ng tinh th n c a c ng ng

d n t c Khmer Vi c b o t n và phát huy

các giá tr v n hóa truy n th ng c a toàn

d n t c nói chung, c ng nh các giá tr

v n hóa ri ng c a ngôi ch a s góp ph n

to l n trong vi c gi g n và phát huy b n

s c v n hóa d n t c Khmer, duy tr tr t t

n nh x h i và trong ch ng m c nh t

nh, có th phát tri n lo i h nh du l ch

t m linh, du l ch v n hóa, góp ph n n ng

cao i s ng cho ng i d n Tuy nhi n,

d i s tác ng c a quá tr nh phát tri n

kinh t - x h i, không gian c a qu n th

ki n trúc ch a c ng nh các giá tr v n

hóa c a ngôi ch a ít nhi u b tác ng

ti u c c

Nh d n tr n, không gian c a

ch a Ph t giáo Nam Tông Khmer v n là

không gian m , r ng r i, nhi u c y xanh

bao b c trong và ngoài t ng rào Quá

tr nh ô th hóa, hi n i hóa khi n

ph m vi c a m t s ngôi ch a b thu h p

l i, không gian truy n th ng c a ngôi

ch a b m t d n, xung quanh là các công

tr nh hi n i phá v c nh quan v n có

c a ngôi ch a i c Ch u Hoài Thái

(2019) cho r ng vi c vi c quy ho ch ki n

trúc ô th c n chú t o n n s hài hòa

gi a không gian hi n i và không gian truy n th ng, v a m b o phát tri n kinh

t v a không làm m t i nh ng nét v n hóa c s c c a các d n t c 7

C ng v i s x m l n không gian

ch a do quá tr nh ô th hóa th v n b o

t n và g n gi các giá tr m thu t trong trang trí, i u kh c ki n trúc ch a c ng là

v n l n, òi h i s tham gia c a nhi u ban ngành và a ph ng T i Thái Lan và Campuchia, c quan chuy n trách v m thu t ch a là V M thu t hoàng gia c

bi t quan t m n dòng m thu t c Ph t giáo Nam Tông c a t n c h , c quan này ti n hành s u t m và sáng tác ra các

mô h nh ki n trúc m i d a tr n m u h nh truy n th ng, thi t k ra các m u trang trí th ng nh t cho các ch a trong n c Trong khi ó t i Vi t Nam, chúng ta ch a

có c quan chuy n trách ph trách nh ng

v n t ng t , khi n công tác tr ng tu,

b o t n các ki n trúc ch a ( c bi t là

nh ng ngôi ch a c ) thi u ho c không có

nh h ng Nhà u t và các s tr tr

th ng tham kh o b n v tr n m ng n n

d r i vào t nh tr ng vay m n ho c lai

t p ki n trúc c ng nh h nh t ng trang trí c a n c ngoài

H n th n a, vi c x y d ng m i hay

tr ng tu l i ch a Vi t Nam ôi khi ph thu c vào ch u t khi n cho vi c gi

g n và b o t n nguy n v n ki n trúc ch a

c g p nhi u b t c p M t s ngôi ch a còn

kh c ch , ghi t n kèm s ti n c a nh ng

ng i cúng d ng l n các b c t ng bao,

th m chí tr n c t ng c a chánh i n

n i th c Ph t Thích Ca M u Ni

Nh ng vi c làm nh v y ch a t ng xu t

hi n trong l ch s phát tri n Ph t giáo Nam Tông Khmer tr c y 6

H nh 7: S ti n c ghi tr n t ng trong

Chánh i n c a m t ng i ch a

Ngu n: tác gi cung c p

4 2 xu t m t s g pháp b o t n

qu n th k n trúc ch a Ph t g áo am

t ng Khmer

V i m t s th c tr ng k tr n, vi c

b o t n và phát huy nét p c a qu n th

ki n trúc ch a Khmer Nam B không

n thu n là gi g n v p c áo c a

ngôi Ch a Khmer Vi t, mà còn h ng t i

vi c b o t n và phát huy v n hóa truy n

th ng c a ng i Khmer, ch n ch nh l i

nh ng sai ph m trong công tác qu n l ,

x y d ng ch a và m b o tính thu n

khi t c a tôn giáo Nghi n c u xu t

m t s gi i pháp sau:

V i các c quan qu n l :

Các c quan chuy n trách v v n hóa

t Trung ng t i a ph ng c n có s

ph i h p nh p nhàng trong i u hành, qu n

l m b o có s th ng nh t trong các

m u thi t k ki n trúc, không b lai t p

h nh t ng, c n l p m t c quan chuy n

trách ri ng v m thu t ch a c Khmer,

a ra nh ng m u thi t k chung nh t,

nh h ng vi c tr ng tu và trang trí m

thu t trong ki n trúc ch a Quá tr nh xét

duy t c p kinh phí c ng c n ph i nghi n

c u k càng, ngoài m b o h n ch t i a

ti u c c, còn là m b o s ng nh t t

thi t k n giám sát và thi công

D i s qu n l và nh h ng th ng

nh t ó, các ch a s tránh l thu c vào ch

u t ho c l thu c vào nh ng cá nh n óng góp l n cho quá tr nh tr ng tu, x y

d ng m i l i ch a T ó, h n ch t i a

vi c lai c ng ki n trúc và h nh t ng H n

th n a, chính quy n m i a ph ng và các nhà s trong ch a c ng c n có bi n pháp tuy n truy n, nh h ng t t ng cho ng i d n, tránh nh ng òi h i và

nh ng vi c làm g y t n h i n h nh t ng

ch a và o Ph t

* V i các ch a: Ban qu n tr ch a c n

th n tr ng khi ti p nh n công c và tài

tr c a các cá nh n mu n u t x y m i

ho c tu s a l i các công tr nh Các y u c u

x m h i n ki n trúc và h nh t ng trang trí truy n th ng c n ph i lo i b , ho c có

s bàn th o m b o các y u t v n hóa truy n th ng c a ng i Khmer không b tác ng ti u c c i v i các ch a c , x p

h ng di tích qu c gia, c n chú tr ng công tác giáo d c các t ng sinh n ng cao hi u bi t

v di s n v n hóa, tham gia các l p t p hu n

v b o t n và phát huy di s n v n hóa trong ho t ng hàng ngày và khi ti p xúc

v i ng i d n hay khách du l ch (n u có), các t ng sinh chính là l c l ng nòng c t trong tuy n truy n, gi i thi u và b o t n các giá tr v n hóa c a ngôi ch a

V i ng i d n: tham gia tích c c vào công tác b o v môi tr ng, c nh quan

c a ngôi ch a, gi g n cho ngôi ch a xanh

- s ch - p Ngoài ra, có th c t m hi u

v v n hóa truy n th ng, n ng cao nh n

th c v ki n trúc và các h nh t ng trang trí trong ki n trúc ch a có hành ng

h p l khi c nh quan môi tr ng và ki n trúc b x m h i hay b t o h nh bi n d ng, sai l ch so v i tr c Khi có s tham gia tích c c c a ông o ng i d n trong vi c

b o v các giá tr v n hóa c a ngôi ch a,

nh ng tác ng ti u c c t ho t ng du

l ch ho c c a các cá nh n tài tr cho ch a

c ng s ph n nào gi m thi u

5 K t lu n

Ch a không ch là n i sinh ho t tôn

giáo tín ng ng mà còn là n i d y ch ,

d y v n hóa, d y o làm ng i, là n i

ph n x các tranh ch p c a c ng ng

Các nhà s là nh ng ng i c nh n d n

tin t ng, có vai trò r t quan tr ng trong

i s ng tinh th n c a nh n d n Qua ngôi

ch a, ng i ta th y c nh ng v n c a

v n hóa, c a x h i và l ch s , m t trong

s ó là s nh h ng c a Bà la môn giáo

n o Ph t c a ng i Khmer qua nhi u

h nh t ng c trang trí trong qu n th

ki n trúc: chim th n Krud, ti n n Keynor,

r n th n Nagar, th n 4 m t Maha Prum…

Ch a Ph t giáo Nam Tông c a ng i

Khmer, nh ó, có s khác bi t l n và tính

c áo ri ng v ki n trúc và m thu t so

v i các ngôi ch a Ph t giáo c a các d n t c

khác D i tác ng c a l i s ng hi n i

và s x m l n c nh quan c a quá tr nh ô

th hóa, vi c b o t n và phát huy các giá tr

v n hóa truy n th ng c a ngôi ch a càng

tr n n c n thi t, giúp gi g n và phát huy

v n hóa truy n th ng c a ng i Khmer,

x y d ng m t c ng ng phát tri n n

nh, oàn k t, b n v ng

TÀI LI U THAM KH O

1 Ngô Thanh An (2018), H nh t ng

kin-nari trong Ph t i n Theravada c a ng i Khmer

Nam B (nghi n c u so sánh v i các n n v n hóa

trong khu v c), i h c KHXH và NV H Qu c

gia thành ph H Chí Minh, TP H Chí Minh.

2 L Ng c Canh (2008), ‘H nh t ng múa trong ki n trúc ch a tháp Khmer , T p chí Khoa

h c X h i s 8 (120), Hà N i, tr.69 - 71

3 Th ch Chanh a (2016), ‘Bi u t ng Neak trong v n hóa tín ng ng c a ng i Khmer ng

b ng sông C u Long , K y u H i th o “B o t n

và phát huy các giá tr v n hóa s ng n c BSCL trong quá tr nh h i nh p và phát tri n, H C n

Th , tr.84 - 92

4 Hoàng Minh ô (2019), ‘ c i m v ng

t, c d n và Ph t giáo Nam tông Khmer v ng

T y Nam B - nh ng v n t ra hi n nay , T p chí V n hóa truy n th ng và phát tri n, Hà N i, tr.108 114

5 Danh Lung (ngày 04 tháng 02 n m 2018),

‘Ngh thu t ki n trúc ch a Khmer Nam B , Ph n ban th ng tin truy n th ng Ph t giáo Nam t ng Kh-mer, truy c p t http://phatgiaonamtongkhmer.org/ nghe-thuat-kien-truc-chua-khmer-nam-bo-a-411 aspx

6 H a Sa Ni (2008), ‘H nh t ng Krud trong

i s ng ngh thu t c a t c ng i Khmer Nam B ,

T p chí Di s n V n hóa, s 4, tr.96 98, Hà N i.

7 i c Ch u Hoài Thái ( y vi n H i ng

tr s - Phó Ban Thông tin truy n thông Giáo h i

Ph t giáo Vi t Nam) (2019), ‘Di s n Ph t giáo Nam Tông Khmer th c tr ng và gi i pháp cho t ng lai , H i th o Ph t giáo Vi t Nam 2019, tr.32 45.

8 Ki u V n T nh (ngày 23 tháng 08 n m 2011), T ch c x h i truy n th ng c a ng i Khmer T y Nam B , truy c p t http://baotang kyucxahoi.com/2011/08/23/to-chuc-xa-hoi-truyen-thong-cua-nguoi-khmer-o-tay-nam-bo-ky-6/

9 Hu nh Ng c Tr ng (ngày 14 tháng 01 n m 2018), Th n b n m t Brahma trong v n hóa Khmer Nam B , Báo Giác ng , truy c p t https://giacngo vn/than-bon-mat-brahma-trong-van-hoa-khmer-nam-bo-post41947.html