TÁC ĐỘNG CỦA CÁC HIỆP ĐỊNH WTO ĐỐI VỚI CÁC NƯỚC ĐANG PHÁT TRIỂN doc

“En samlad ansats for att uppfyllautvecklings dimensionen i Doha-deklartionen -forslad till svenskt agerande”.... Do ó, vi c tham gia vào Ban Th ký là chìakhóa có th gây nh h ng n các qu

Y BAN QU C GIA V H P TÁC KINH T QU C T

Hà N i - 2005

Cu n sách này c xu t b n trong khuôn kh Ch ng trình h p tác gi a

U ban qu c gia v H p tác kinh t qu c t

v i s tr giúp c a C quan H p tác phát tri n qu c t Thu n (Sida)

L I GI I THI U

Quá trình h i nh p vào n n kinh t th gi i, c bi t là vi c gia nh p T

ch c Th ng m i Th gi i (WTO) mang l i nhi u c h i nh ng c ng t o ranhi u thách th c i v i các n c ang phát tri n Trong b i c nh Vi t Namang ch ng y nhanh àm phán có th gia nh p WTO trong th i gian

s m nh t, n phòng U ban Qu c gia v H p tác kinh t qu c t ã ph i h p

v i i s quán Th y i n t i Vi t Nam d ch và xu t b n cu n sách “Tác ng

c a các Hi p nh WTO i v i các n c ang phát tri n” v i mong mu n cung

c p nh ng thông tin b ích cho các quan qu n lý nhà n c c ng nh cácdoanh nghi p trong vi c t n d ng c các c h i và v t qua c các thách

th c khi Vi t Nam tr thành thành viên WTO

Cu n sách này là k t qu nghiên c u công phu c a U ban Th ng m i

Qu c gia Thu i n (NBT), trong ó gi i thi u h t s c cô ng v H th ng

th ng m i a biên, trình bày ng n g n và phân tích tác ng c a t ng Hi p

nh c a WTO i v i các n c ang phát tri n t ó nêu b t nh ng l i ích

mà các n c ang phát tri n có th thu c c ng nh các thách th c có th ph i

t qua

Nhân d p này, y ban qu c gia v H p tác kinh t qu c t xin chân thành

c m n Chính ph Th y i n, thông qua C quan H p tác phát tri n qu c tThu i n (SIDA) và U ban Th ng m i Qu c gia Thu i n, ã h p tác và

h tr y ban qu c gia v H p tác kinh t qu c t trong th i gian qua, trong ó

có vi c xu t b n cu n sách tham kh o r t b ích này

T ng th ký UBQG v HTKTQT

ng V n T

L i t a

T ch c Th ng m i th gi i (WTO) c thành l p vào n m 1995, là k t qu

c a Vòng àm phán Th ng Uruguay trong khuôn kh Hi p nh chung vThu quan và Th ng m i (GATT) Trong nh ng n m sau ó, các t ch c phêphán WTO ã kêu g i ánh giá tác ng c a các hi p nh WTO i v i các

n c ang phát tri n tr c khi b t u vòng àm phán th ng m i ti p theo.Trong báo cáo này, U ban Th ng m i qu c gia trình bày quan i m riêng c amình v tác ng c a các hi p nh WTO i v i các n c ang phát tri n d atrên nh ng nghiên c u và phân tích hi n có B n báo cáo c so n th o theoyêu c u c a Qu c h i Th y i n

Ph n l n báo cáo t p trung vào vi c xem xét l i v i m c ích t p h p tài li u vàphân tích vi c các n c ang phát tri n ã ch u nh h ng c a WTO nh thnào Theo ó, báo cáo t p trung vào vi c ánh giá h qu c a nh ng quy nh

hi n hành c a WTO, nh th ng m i hàng hóa, th ng m i d ch v , quy n s

h u trí tu và gi i quy t tranh ch p mà không c p tr c ti p t i các v n liênquan t i Vòng àm phán Doha hi n nay

Stockholm, tháng 3/2004

Peter Kleen

T ng giám c

Các thành viên tham gia nghiên c u:

Per Altenberg (Các hi p nh th ng m i song ph ng và khu v c), ChristerArvius (Hi p nh TBT), Mattias Bjorklid Chu (Hi p nh v Mua s m chính

ph ), Agnès Courades Allebeck (Hi p nh TRIPS), Helena Detlof (Hi p nh

v T v ), Elisabeth Florell (Gi m thu quan i v i hàng hóa phi nôngnghi p), Hans Flykt (Hi p nh v Công ngh thông tin), Hilda Fridh (Hi p nh

v Ch ng bán phá giá), Marcus Hellqvist (Hi p nh v Giám nh hàng hoá

tr c khi x p hàng), Henrick Isakson (Hi p nh v Hàng d t và may m c, Hi p

nh v Th t c c p phép nh p kh u), Anna Jansson (Hi p nh v Quy t c xu t

x ), Andrew Jenks (Các hi p nh th ng m i song ph ng và khu v c), MariaJohem (Hi p nh v nh giá h i quan), Maria Liungman (Gi m thu quan i

v i hàng hóa phi nông nghi p), Ulrika Lyckman Alnered (Hi p nh v Quy t c

xu t x ), Bo Magnusson (Hi p nh v Nông nghi p, Hi p nh SPS), MagnusNikkarinen (Hi p nh v Nông nghi p), Hakan Nordstrom (H th ng th ng

m i a ph ng, gi m thu quan i v i hàng phi nông nghi p), MagnusRentzhog (Hi p nh GATS), Carl Michael Simon (Tho thu n v Gi i quy ttranh ch p, Hi p nh TRIPS), Annika Widell (Hi p nh v Tr c p và Các

bi n pháp i kháng, Hi p nh v Mua bán máy bay dân d ng), và GunvorAkerblom (Hi p nh v Tr c p và Các bi n pháp i kháng, Hi p nh vMua bán máy bay dân d ng)

Cu i cùng, r t nhi u cá nhân và t ch c, c t i Th y i n và qu c t , ã ónggóp nh ng thông tin và quan i m có giá tr cho nghiên c u này

Tóm t t

Theo yêu c u c a Qu c h i Th y i n, U ban Th ng m i qu c gia ã phântích tác ng c a các hi p nh WTO hi n hành và h th ng WTO i v i các

n c ang phát tri n cho n nay

Nh n nh chung c a U ban Th ng m i qu c gia là m t s hi p nh c ký

k t trong khuôn kh c a GATT và WTO ã góp ph n c i thi n kh n ng ti p

c n th tr ng cho các n c ang phát tri n và gia t ng th ng m i c a h V i

t cách là thành viên c a WTO, các n c ang phát tri n có nhi u c h i t t

h n tham gia vào th ng m i th gi i và h i nh p n n kinh t th gi i WTO

c ng ã t o ra m t khuôn kh cho th ng m i th gi i v i kh n ng d tính

tr c cao h n và ít b áp t h n - nh ng c i m có l i r t nhi u cho các n cang phát tri n

Trong khi ó, U ban Th ng m i qu c gia c ng ghi nh n là có nh ng khó

kh n trong vi c rút ra nh ng k t lu n chung khi xác nh tác ng c a các hi p

nh WTO i v i các n c ang phát tri n Các n c ang phát tri n là m tnhóm n c l n và không ng nh t, các giai o n phát tri n khác nhau và cócác nhu c u và l i ích khác nhau H n n a, khi xem xét m i quan h gi a

th ng m i và phát tri n, có nhi u y u t có vai trò tác ng nh s n nh vchính tr , kinh t và xã h i, pháp tr , c s h t ng, v trí a lý, tình tr ng y t ,trình giáo d c và chính sách tái phân ph i c a chính ph

Hàng hóa phi nông nghi p - GATT và các hi p nh khác

Các n c ang phát tri n ã giành c kh n ng thâm nh p t t h n vào th

tr ng c a các n c phát tri n và các n c ang phát tri n khác nh vi c c t

gi m thu quan trong khuôn kh c a GATT và WTO Nguyên t c c b n c aWTO là i x công b ng (nguyên t c “T i hu qu c”), i u này có ngh a làtrong m t s ngành, các n c ang phát tri n là thành viên c a WTO t ng

c quy n ti p c n th tr ng c a các n c khác mà không c n ph i tuân theonguyên t c có i có l i Tuy nhiên, vi c c t gi m thu quan l i ít h n áng ktrong m t s ngành c bi t quan tr ng i v i các n c ang phát tri n, ngh a

là v th c ch t các nhà xu t kh u các n c ang phát tri n ph i ch u m c thuquan cao h n so v i các nhà xu t kh u các n c phát tri n H n n a, thuquan các n c ang phát tri n nhìn chung còn cao h n so v i các n c pháttri n; i u này ti p t c h n ch t ng tr ng th ng m i, ít nh t là gi a các n cang phát tri n

Các hi p nh b sung c a GATT

M t s hi p nh b sung c a GATT i u ch nh các l nh v c nh nh giá h iquan, các hàng rào k thu t i v i th ng m i, tr c p, các bi n pháp an toàn

th c ph m và s c kh e c a ng, th c v t, các bi n pháp t v Theo ánh giá

c a U ban Th ng m i qu c gia, các hi p nh này c i thi n kh n ng ti p c n

th tr ng và ch ng l i ch ngh a b o h tùy ti n Tuy nhiên, b n báo cáo này

nh n m nh n nh ng khó kh n trong vi c xác nh v m t th c nghi m nh ngtác ng c a các hi p nh b sung này

Các hi p nh m i

Cùng th i gian WTO c thành l p vào n m 1995, khuôn kh th ng m i a

ph ng này c b sung thêm m t s hi p nh m i gi i quy t nhi u l nh

v c, trong ó có th ng m i d ch v , quy n s h u trí tu liên quan n th ng

m i (TRIPS), th ng m i hàng d t may và hàng nông s n Các hi p nh này

v a tác ng tích c c v a tác ng tiêu c c i v i các n c ang phát tri n:

- i v i hàng nông s n và d ch v , kh n ng ti p c n th tr ng m i ch

t ng lên ôi chút Tuy nhiên, Hi p nh v Nông nghi p và Hi p nhchung v Th ng m i d ch v (GATS) ã xác l p c m t khuôn khcho các cu c àm phán trong t ng lai và t o ra m t m c b o m t ithi u i v i m c a th tr ng

- Hi p nh TRIPS có th mang ngu n l i cho nh ng n c ang phát tri n

có trình công ngh cao, nh ng l i t o ra gánh n ng tài chính kh ng lcho nh ng n c ang phát tri n nghèo có n n tài chính công y u kém.Gánh n ng này m t ph n do nh ng chi phí m t l n xây d ng h th ng

lu t c n thi t v quy n s h u trí tu , và m t ph n là do chi phí th ngxuyên cho vi c b o m tuân th pháp lu t

H th ng gi i quy t tranh ch p c a WTO

U ban Th ng m i qu c gia có quan i m cho r ng h th ng gi i quy t tranh

ch p c a WTO ã nâng cao kh n ng các n c ang phát tri n giám sát vi c

th c hi n các cam k t th ng m i mà các i tác th ng m i ã a ra So v iGATT, các n c ang phát tri n kh i ki n nhi u h n d i h th ng WTO vàtheo u i các v ki n v i m c thành công cao h n Tuy nhiên, các bi n pháp

tr ng ph t trong h th ng gi i quy t tranh ch p này v n ch gi i h n trong

nh ng e d a tr ng ph t th ng m i - i u gây b t l i cho các n c ang pháttri n vì h không s c dám e d a hàng nh p kh u c a mình theo cách ó.Tuy nhiên, cho n nay, ây không ph i là m t v n l n vì các siêu c ngkinh t , nh Hoa K và EU, th ng v n tuân th các quy t nh c a WTO dù hthua ki n

Chi phí c a các hi p nh WTO i v i các n c ang phát tri n

Chi phí chính c a các hi p nh WTO i v i các n c ang phát tri n g n li n

v i các yêu c u v vi c th c hi n, nh h th ng lu t m i, t ng c ng i u hành

và h th ng b o m tuân th Do ó, cho dù m c ích c a m t hi p nh là t t,song nó v n có nguy c tr thành m t gánh n ng v i các n c ang phát tri n

có ngu n l c h n h p Vì các n c ch m phát tri n (LDCs) c mi n tr nhi utrong s nh ng yêu c u này, nên nh ng n c b nh h ng nhi u nh t b i các

chi phí ó là nh ng n c ang phát tri n nghèo không c x p vào nhóm n cLDCs H n n a, các chi phí ó khác nhau gi a các hi p nh Ví d , Hi p nhTRIPS òi h i chi phí r t l n các bên có th áp ng nh ng tiêu chu n t ithi u nh t nh v lu t pháp và hành chính Hi p nh v nh giá h i quan òi

h i nhi u n c ang phát tri n ph i u t vào h th ng qu n lý h i quan

Ng c l i, GATS là m t hi p nh t ng i “ít t n kém”, vì nó d a trênnguyên t c mà các n c ch a ra nh ng cam k t mà h s n lòng th c hi n

M c l c

L i t a 1

Nhóm nghiên c u 2

Tóm t t 3

M c l c 6

1 Gi i thi u 11

1.1 Nhi m v 11

1.2 Khuôn kh nhi m v 11

1.3 Các nh ngh a 12

1.4 M t phân tích ph c t p 13

Tài li u tham kh o 14

2 H th ng th ng m i a ph ng 15

2.1 S ki n l ch s 16

2.1.1 Th i k tr c Chi n tranh th gi i th nh t 16

2.1.2 Th i k gi a hai cu c chi n tranh 16

2.1.3 nh hình tr t t kinh t sau chi n tranh 17

2.2 K nguyên c a GATT 19

2.2.1 T hi p nh t i th ch 19

2.2.2 Các nguyên t c ch y u 19

2.2.3 Các cu c àm phán v thu quan 21

2.2.4 Các quy nh c m r ng 22

2.2.5 S thành viên t ng lên 23

2.2.6 i x c bi t i v i các n c ang phát tri n 25

2.2.7 T GATT t i WTO 27

2.3 T ch c Th ng m i th gi i (WTO) 28

2.3.1 Hi p nh WTO 28

2.3.2 Các ch c n ng c a WTO 29

Tài li u tham kh o 32

3 Th ng m i hàng hóa 33

Các hi p nh t ng c ng ti p c n th tr ng 33

3.1 Gi m thu quan i v i hàng hóa phi nông nghi p trong GATT 33

3.1.1 B i c nh 33

3.1.2 Mô t các quy nh c t gi m thu quan trong GATT 34

3.1.3 Các cu c àm phán v thu quan i v i hàng hóa phi nông nghi p trong 3.1.4 Tác ng c a c c u thu quan i v i các n c ang phát tri n .38

3.1.5 Tác ng c a vi c gi m thu quan i v i ngu n thu t th ng m i và h i quan t i các n c ang phát tri n 41

3.1.6 K t lu n 46

Tài li u tham kh o 47

3.2 Hi p nh v Công ngh Thông tin (ITA) 49

3.2.1 B i c nh 49

3.2.2 Mô t ITA 49

3.2.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 50

3.2.4 K t lu n 51

Tài li u tham kh o 51

3.3 Hi p nh v Hàng d t và may m c 52

3.3.1 B i c nh 52

3.3.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 59

3.3.4 K t lu n 63

Tài li u tham kh o 65

3.4 Hi p nh v Nông nghi p 67

3.4.1 B i c nh 67

3.4.2 Mô t Hi p nh v Nông nghi p 68

3.4.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 72

3.4.4 K t lu n 88

Tài li u tham kh o 90

3.5 Hi p nh v Th ng m i máy bay dân d ng 93

3.5.1 Mô t Hi p nh 93

3.5.2 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 94

3.5.3 K t lu n 94

3.6 Hi p nh v Mua s m chính ph (GPA) 95

3.6.1 B i c nh 95

3.6.2 Mô t GPA 95

3.6.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 96

3.6.4 K t lu n 97

Tài li u tham kh o 97

Các hi p nh s sung 98

3.7 Hi p nh v nh giá h i quan (CVA) 98

3.7.1 B i c nh 98

3.7.2 Mô t CVA 98

3.7.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 100

3.7.4 K t lu n 103

Tài li u tham kh o 104

3.8 Hi p nh v Quy t c xu t x 106

3.8.1 B i c nh 106

3.8.2 Mô t Hi p nh v Quy t c xu t x 107

3.8.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 108

3.8.4 K t lu n 109

Tài li u tham kh o 110

3.9 Hi p nh v Th t c c p phép nh p kh u (ILP) 112

3.9.1 B i c nh 112

3.9.2 Mô t ILP 112

3.9.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 113

3.9.4 K t lu n 115

Tài li u tham kh o 115

3.10 Hi p nh v Giám nh hàng hoá tr c khi x p hàng (Hi p nh PSI)116 3.10.1 B i c nh 116

3.10.2 Mô t Hi p nh PSI 117

3.10.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 119

3.10.4 K t lu n 121

Tài li u tham kh o 121

3.11 Hi p nh v Các hàng rào k thu t i v i th ng m i (Hi p nh TBT) 123

3.11.1 B i c nh 123

3.11.2 Mô t Hi p nh TBT 124

3.11.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 125

3.11.4 K t lu n 128

Tài li u tham kh o 129

3.12 Hi p nh v vi c áp d ng các bi n pháp ki m d ch ng th c v t (Hi p nh SPS) 130

3.12.1 B i c nh 130

3.12.2 Mô t Hi p nh SPS 131

3.12.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 135

3.12.4 K t lu n 138

Tài li u tham kh o 139

3.13 Hi p nh v Tr c p và Các bi p pháp i kháng (Hi p nh SCM) 140

3.13.1 B i c nh 140

3.13.2 Mô t Hi p nh SCM 141

3.13.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 143

3.13.4 K t lu n 147

Tài li u tham kh o 147

3.14 Hi p nh v Ch ng bán phá giá 148

3.14.1 B i c nh 148

3.14.2 Mô t Hi p nh v Ch ng bán phá giá 149

3.14.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 151

3.14.4 K t lu n 156

Tài li u tham kh o 157

3.15 Hi p nh v T v 159

3.15.1 B i c nh 159

3.15.2 Mô t Hi p nh 159

3.15.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 160

3.15.4 K t lu n 163

Tài li u tham kh o 163

3.16 Hi p nh v Các bi n pháp u t liên quan t i th ng m i (TRIMs) 164 3.16.1 B i c nh 164

3.16.2 Mô t Hi p nh 164

3.16.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 165

3.16.4 K t lu n 167

Tài li u tham kh o 168

4 Hi p nh chung v Th ng m i d ch v (GATS) 170

4.1 B i c nh 170

4.2 Mô t Hi p nh 173

4.2.1 Nh ng ngh a v chung 174

4.2.2 Nh ng cam k t c th 176

4.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 177

4.3.1 T ng c ng kh n ng d báo 177

4.3.2 i x t i hu qu c 178

4.3.3 Minh b ch h n và gi m tham nh ng 178

4.3.4 Chi phí vi c th c thi và công vi c àm phán 178

4.3.5 GATS và t do hóa m c a th tr ng 178

4.3.6 Quy nh trong n c 182

4.3.7 GATS và các d ch v công 183

4.3.8 Gi i quy t tranh ch p 183

4.4 K t lu n 183

Tài li u tham kh o 184

5 Hi p nh v các khía c nh liên quan n th ng m i c a Quy n s h u trí tu (TRIPS) 188

5.1 B i c nh 188

5.2 Mô t Hi p nh TRIPS 190

5.2.1 Ph m vi và n i dung c a Hi p nh TRIPS 190

5.2.2 i x c bi t và i x phân bi t i v i các n c ang phát tri n191 5.2.3 Th c thi Hi p nh TRIPS các n c ang phát tri n 192

5.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 193

5.3.1 Thông tin chung trong các phân tích v TRIPS và các n c ang phát tri n 193

5.3.2 Tác ng i v i ngân sách chính ph 194

5.3.3 Nh ng tác ng v m t kinh t trong th i k b o v : các dòng tài chính t i ng i n m quy n s h u 196

5.3.4 Tác ng kinh t trong dài h n: th ng m i, u t và t ng tr ng 196 5.3.5 Chuy n giao công ngh 198

5.3.6 M c a ngành d c ph m 199

5.3.7 Nông nghi p và các ngu n sinh h c 202

5.4 K t lu n 210

Tài li u tham kh o 212

6 Gi i quy t tranh ch p 217

6.1 B i c nh 217

6.2 Mô t th t c gi i quy t tranh ch p 217

6.2.1 Các i u kho n chung 217

6.2.2 i x c bi t và i x phân bi t 218

6.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 219

6.3.1 Gi i quy t tranh ch p c a WTO so v i gi i quy t tranh ch p c a GATT 219

6.3.2 Các n c ang phát tri n kh i ki n nhi u h n WTO 220

6.3.3… và thành công l n h n 221

6.3.4 H th ng này có hi u qu i v i các n c ang phát tri n t ng t nh i v i các n c phát tri n? 221

6.3.5 Nh ng v n i v i các n c ang phát tri n 222

6.4 K t lu n 224

Tài li u tham kh o 224

7 Các i u kho n trong WTO v các hi p nh th ng m i song ph ng và khu v c 227

7.1 B i c nh 227

7.2 i u ki n c a WTO i v i các hi p nh song ph ng và khu v c 229

7.3 Tác ng i v i các n c ang phát tri n 229

7.4 K t lu n 232

Tài li u tham kh o 232

8 c ng th o lu n và các k t lu n 233

8.1 Tác ng chung c a các hi p nh WTO 233

8.2 Tác ng c a các hi p nh WTO i v i các nhóm n c theo vùng a lý và theo m c phát tri n 237

Ph l c 1 Ch vi t t t 239

Ph l c 2 Ch s phát tri n con ng i c a UNDP, 2003 241

M c phát tri n con ng i cao 241

M c phát tri n con ng i trung bình 242

M c phát tri n con ng i th p 244

1 Gi i thi u

Trong vài n m qua ã xu t hi n m t s yêu c u, c Th y i n l n qu c t , v

m t ánh giá v tác ng c a các hi p nh WTO i v i các n c ang pháttri n, tr c khi di n ra vòng àm phán m i trong khuôn kh WTO Nh ng tài

li u hi n có trong l nh v c này h u nh không t p trung và ít a ra m t b ctranh chính th c v tác ng c a các hi p nh WTO i v i các n c ang pháttri n Trong b i c nh này, n m 2003, Qu c h i Th y i n ã yêu c u U ban

Th ng m i qu c gia ti n hành th c hi n m t ánh giá sâu r ng v tác ng c acác hi p nh WTO i v i các n c ang phát tri n

Báo cáo này a ra m t t ng quan và ánh giá các phân tích h c thu t hi n cótrong l nh v c này, c ng nh các phân tích do các t ch c Th y i n và qu c t

th c hi n Thêm vào ó, các k t lu n c rút ra t báo cáo này d a trên kinhnghi m c a b n thân chúng tôi trong l nh v c nghiên c u

M c tiêu c a nghiên c u là ánh tác ng c a các hi p nh WTO i v i các

n n kinh t c a các n c ang phát tri n và tri n v ng t c s phát tri n

b n v ng Trong s các y u t c nghiên c u có m c a th tr ng; th ng

m i; ngân sách; GDP; tình tr ng nghèo ói và phân ph i thu nh p; n ng l c th

ch ; các chi phí, ti t ki m hay nh ng l i ích thu c t vi c th c hi n các hi p

nh WTO H n n a, báo cáo còn xem xét các tác ng c a s khác bi t có th

th y c gi a các nhóm n c ang phát tri n Nh ng nghiên c u tình hu ng

v tác ng c a các hi p nh WTO khác nhau c ng c trình bày Vi c xác

nh m i quan h nhân qu gi a các hi p nh WTO và các tác ng c a chúng

là m c tiêu tr ng tâm

1.2 Khuôn kh nhi m v

M c tiêu c a báo cáo là phân tích nh ng tác ng c a các hi p nh WTO i

v i các n c ang phát tri n i u ó có ngh a là báo cáo không phân tích các

l i th và b t l i th c a th ng m i qu c t v m t lý thuy t Tuy nhiên, nói

m t cách ng n g n, U ban Th ng m i qu c gia cho r ng th ng m i t do và

m c a là m t trong nh ng công c quan tr ng góp ph n t c t ng tr ngkinh t 1 T ng tr ng kinh t , v ph n mình, cùng v i các bi n pháp khác, có

th thúc y phát tri n b n v ng v kinh t , xã h i và môi tr ng i u này

c ph n ánh trong các chính sách c a nhi u n c ang phát tri n, trong ócác chính sách th ng m i th ng là nh ng v n u tiên, ngay c khi là m t

ph n nh c a chi n l c phát tri n

Báo cáo này không phân tích nh ng tác ng chung c a th ng m i i v i các

n c ang phát tri n V m t t nhiên, trong h u h t các tr ng h p, r t khó có

th phân bi t gi a tác ng c a các hi p nh WTO và tác ng c a th ng m inói chung, c bi t là vì th c t chúng ta không bi t i u gì s x y ra n u WTO

1

y ban Th ng m i qu c gia và Sida (2002) V t ng quan các tranh lu n kinh t v th ng m i, t ng

tr ng và phát tri n, xem Bigsten (2003)

không t n t i Tuy nhiên, m c tiêu c a chúng tôi là t p trung vào nh ng tác

ng c th c a các hi p nh WTO

Nghiên c u này t p trung vào nh ng tác ng i v i các n c ang phát tri n.

Tuy nhiên, khó có th nói rõ v nh ng tác ng i v i các nhóm dân c khácnhau trong các n c ang phát tri n, vì i u này ph thu c vào chính sách trong

n c c a t ng n c v , ví d , gi m nghèo, phân ph i thu nh p, giáo d c, y t ,v.v i u mà báo cáo này th c hi n là gi i thích các y u t c th có tác ng

t i các nhóm dân c (nh nghèo ói, an toàn th c ph m, vi c làm và bình ng

gi i), trong nh ng tr ng h p mà U ban Th ng m i qu c gia tìm c cácphân tích phù h p v i các v n này

M c tiêu c a nghiên c u là tóm l c nh ng tác ng c a các hi p nh WTO

i v i các n c ang phát tri n cho t i nay Vì lý do ó, báo cáo ch y u t p

trung nhìn l i quá kh Do ó, các vòng àm phán g n ây không c th o

lu n B t k m t k t qu nào t các vòng àm phán g n ây liên quan t i l nh

v c th ng m i truy n th ng, hay trong các l nh v c hoàn toàn m i nh cái g i

là “v n Singapore” ( u t , c nh tranh, minh b ch trong mua s m chính ph

và thu n l i hoá th ng m i), n m ngoài m c tiêu c a báo cáo này Các v nmôi tr ng c ng n m ngoài m c tiêu báo cáo Các lo i tính toán kinh t l ng

c s d ng c tính nh ng tác ng trong t ng lai c a các hi p nhWTO i v i các n c ang phát tri n ch chi m m t ph n nh trong báo cáo.Tuy nhiên, i v i m t s hi p nh WTO nh t nh, nh nh ng hi p nh m i,

ch có r t ít ánh giá vì th c t là các hi p nh này ch a c th c thi m t cách

y nên chúng tôi s d ng m t s nghiên c u ánh giá h qu t ng lai c achúng

Báo cáo c ng a ra ví d v các y u t mà U ban Th ng m i qu c gia ph inghiên c u Có th nói, báo cáo c ng ph i phân bi t gi a nh ng tác ng i

v i các n c ang phát tri n ho c các nhóm n c ang phát tri n U ban

Th ng m i qu c gia ghi nh i u này trong quá trình nghiên c u và ã th

hi n trong báo cáo các y u t c minh h a và phân bi t tác ng gi a các

n c ang phát tri n khác nhau và gi a các nhóm n c ang phát tri n Tuynhiên, khi th c hi n nghiên c u này m i th y r ng m t s y u t ch a cnghiên c u nhi u trong các tài li u chuyên môn Vi c thi u k t n i tr c ti p

gi a các chính sách th ng m i và các y u t c nghiên c u có th là m t lý

do quan tr ng gi i thích i u này

T p h p các hi p nh WTO ã tr nên s sau nhi u th p k àm phán và

àm phán l i Có nhi u lý do cho th yrõ ràng không th phân tích t ng i ukho n riêng l và t ng tác ng c a các hi p nh này i v i các n c angphát tri n U ban Th ng m i qu c gia ã ch n th c hi n phân tích theo chi u

r ng v t t c các hi p nh WTO liên quan t i th ng m i hàng hóa, d ch v ,quy n s h u trí tu và gi i quy t tranh ch p, c ng nh nh ng i u kho n c th

n i b t trong GATT c coi là có t m quan tr ng c bi t

1.3 Các nh ngh a

Khái ni m “các n c ang phát tri n” là không rõ ràng trong b i c nh c aWTO Không có m t tiêu chí chính th c nào i v i vi c nh ngh a m t n cang phát tri n Thay vào ó, m i n c thành viên có th t ch n cho mình vtrí là m t n c phát tri n hay n c ang phát tri n Trong WTO, hi n cókho ng 100 n c ang phát tri n M t lý do t i sao không th th hi n chính xác

h n là vì các n c có th có nh ng a v khác nhau trong các hi p nh khácnhau Nói cách khác, các n c có th c phân lo i là n c ang phát tri ntrong hi p nh này và là n c phát tri n trong m t hi p nh khác

Khái ni m “các n c ang phát tri n” c s d ng trong báo cáo này là chcác n c ã ch n th b c này trong WTO Tuy nhiên, các n c ang phát tri n

là m t nhóm không ng nh t có m c phát tri n, n ng l c s n xu t khác nhau,v.v Do v y, U ban Th ng m i qu c gia cho r ng không úng n u n gi ncoi các n c ang phát tri n là m t nhóm n l Theo ó, Ph l c kèm theobáo cáo này cho th y Ch ng trình Phát tri n Liên h p qu c (UNDP) ã phân

lo i các n c theo m c phát tri n con ng i c g i là Ch s Phát tri ncon ng i (HDI) Tài li u tham kh o c a ra i v i ch s này n m trong

b n báo cáo M t i m n a là các n c ã tr thành thành viên c a EU vàongày 1/5/2004 và các n c là ng viên c a EU (Bulgaria, Croatia, Romania,

Th Nh K ), không c coi là “các n c ang phát tri n” do m c tiêu c a báocáo

LDC là thu t ng c Liên h p qu c s d ng ch “các n c kém pháttri n” Vi c m t n c ang phát tri n có c coi là m t LDC hay không cxác nh d a trên m c thu nh p, i u ki n c a ngu n nhân l c (tu i th trungbình k v ng, m c dinh d ng, trình giáo d c và trình c vi t) và m c khác bi t v kinh t Hi n t i, có 49 LDC trên th gi i, trong ó có 32 n c

là thành viên c a WTO Các LDC c li t kê Ph l c 2

Khái ni m “phát tri n b n v ng” ang ngày càng có ý ngh a l n h n i v i

vi c ho ch nh chính sách ý t ng c n b n v các v n phát tri n và môi

tr ng ph i c gi i quy t theo ph ng cách th ng nh t l n u tiên hìnhthành t i H i ngh Liên h p qu c v Môi tr ng con ng i di n ra t iStockholm n m 1972 Tuy nhiên, khái ni m th c t c a phát tri n b n v ng

c a ra u tiên vào n m 1987 trong báo cáo “T ng lai chung c a chúngta”c a H i ng Brundland Báo cáo này a ra nh ngh a: “Phát tri n b n

v ng là s phát tri n th a mãn nhu c u c a hi n t i mà không làm ph ng h i

t i kh n ng th a mãn nhu c u c a các th h t ng lai” N m 1998, b tr ngcác n c OECD nh t trí gi i thích phát tri n b n v ng theo m t cách nhìn r ng

h n, bao g m c các ph ng di n kinh t , xã h i và môi tr ng.2 Báo cáo này

t p trung vào hai ph ng di n kinh t và xã h i

1.4 M t phân tích ph c t p

Phân tích và ánh giá tác ng c a các hi p nh WTO i v i các n c angphát tri n là m t công vi c ph c t p v nhi u khía c nh Do ó, khi c báo cáonày, có th th y m t s khó kh n mà chúng tôi g p ph i khi th c hi n công vi c:

2

V các th o lu n sâu h n, xem y ban Th ng m i qu c gia (2001).

• Làm th nào phân bi t gi a GATT và WTO? M t ph n quan tr ng

c a các quy nh và nguyên t c trong các hi p nh WTO là d a vào

nh ng gì ã c hình thành n m 1948, khi thành l p GATT Nh ngquy nh này sau ó, trong su t n a th k qua, ã c m r ng và

b sung Tác ng c a các hi p nh WTO i v i các n c angphát tri n do ó có th c truy nguyên t th i i m u tiên vàkhông ch n thu n trong giai o n sau 1995, khi WTO c thành

là phân bi t tác ng c a các y u t không liên quan t i WTO, nhcác c i cách c c u trong n c, s hi n h u c a các hi p nh th ng

m i song ph ng và khu v c, hay t do hóa th ng m i n ph ng

• Tác ng trong ng n h n hay dài h n? M t y u t khác làm cho phân

tích tr nên ph c t p là các tác ng c a các hi p nh WTO khácnhau theo th i gian M t cam k t WTO có th là ngu n l c m nh mtrong ng n h n, trong khi các l i ích ch có th xu t hi n trong dài

h n H n n a, m t s hi p nh c nghiên c u trong báo cáo này

ch gói g n m t cách t ng i các khái ni m th ng m i m i và cáccam k t c p a ph ng, nh TRIPS Trong m t s tr ng h p,các cam k t này ch a có hi u l c nên các k t qu k v ng ch a cghi l i

• Có ph i t t c các n c ang phát tri n u b tác ng nh nhau?

Cu i cùng, không th ánh giá t t c các n c ang phát tri n gi ngnhau Các n c ang phát tri n là m t nhóm bao g m r t nhi u n c

và không ng nh t, v i m c thu nh p r t khác nhau, c i m

th ng m i, quy n l i và nh ng u tiên c ng khác nhau Nh v y, tác

ng c a các hi p nh riêng bi t là khác nhau gi a các n c

V i các y u t nh v y, chúng tôi trình bày ánh giá c a mình v tác ng c acác hi p nh WTO i v i các n c ang phát tri n ánh giá này d a vàophân tích các nghiên c u hi n h u, t n c ngoài c ng nh t i Th y i n, và

b ng nh ng kinh nghi m và tri th c c a chính b n thân chúng tôi

U ban Th ng m i qu c gia và Sida 2002 “En samlad ansats for att uppfyllautvecklings dimensionen i Doha-deklartionen -forslad till svenskt agerande”.

2 H th ng th ng m i a ph ng

• GATT có hi u l c vào n m 1948 v i 23 n c ký k t, trong ó có 12

n c ang phát tri n ây c coi ch là m t hi p nh t m th i, vì

ng i ta có ý nh r ng GATT s d n d n tr thành m t b ph n trong

m t c quan l n h n c a Liên h p qu c là T ch c Th ng m i qu c t(ITO), có trách nhi m bao hàm trong các l nh v c th ng m i hàng hóa

và d ch v , u t , c nh tranh, lu t lao ng, v.v Tuy nhiên, d th o ITOthi u s ng h v chính tr và GATT t ó tr thành m t n n t ng th c

t c a h th ng th ng m i sau chi n tranh

• GATT ch i u ch nh th ng m i hàng hóa Các nguyên t c c b n quan

tr ng nh t c a hi p nh là i x công b ng v i các i tác th ng m ikhác nhau (nguyên t c T i hu qu c - MFN) và i x công b ng gi ahàng hóa trong n c và n c ngoài sau khi hàng hóa n c ngoài ã iqua biên gi i (nguyên t c i x qu c gia)

• Ban u, trong GATT không có s phân bi t gi a các n c phát tri n vàcác n c ang phát tri n Tuy nhiên, theo th i gian, các n c ang pháttri n tr nên thích h p v i các i x c bi t “tích c c” Ví d , ng i takhông yêu c u các n c ang phát tri n t do hóa th ng m i v i cùng

t c và ph m vi nh các n c phát tri n

• Trong 25 n m u tiên c a GATT, các cu c àm phán ã làm cho hàngrào thu quan i v i các hàng hóa công nghi p c a các n c phát tri n

gi m t m c trung bình 40% xu ng còn x p x 4% Tuy nhiên, các s n

ph m quan tr ng theo quan i m c a các n c ang phát tri n (nh hàngnông s n và d t may) ph n l n không n m trong các cu c àm phán này

• Trong giai o n sau, tr ng tâm ã chuy n t thu quan sang các hàng rào

th ng m i phi thu quan Nhi u n c ang phát tri n ã ch n h ngkhông tham gia vào các hi p nh này mà thay vào ó là tham gia d ihình th c hi p nh ph t nguy n

• Vòng àm phán cu i cùng c a GATT là Vòng àm phán Uruguay 1993) ã d n t i s ra i c a m t khuôn kh th ch m i c a h th ng

(1986-th ng m i a ph ng, T ch c Th ng m i th gi i (WTO) Các quy

nh th ng m i c ng c m r ng ra i v i th ng m i d ch v vàquy n s h u trí tu Vòng àm phán Uruguay c ng bao hàm c th ng

m i hàng nông s n và d t may vào ph m vi c a GATT M t thay iquan tr ng n a là yêu c u t t c các n c thành viên c a WTO u ph itham gia vào t t c các hi p nh, b t k trình phát tri n nào

• WTO c thành l p vào tháng Giêng n m 1995 Các hi p nh WTO

c chia ra làm 3 tr c t chính: th ng m i hàng hóa (GATT + các hi p

nh b sung); th ng m i d ch v (GATS); và quy n s h u trí tu(TRIPS) WTO còn th c hi n m t c ch gi i quy t tranh ch p i v i

t t c các hi p nh

• M c tiêu c b n c a WTO là góp ph n làm t ng m c s ng, toàn d ng lao

ng và s d ng hi u qu các ngu n l c theo các nguyên t c c a pháttri n b n v ng Gia t ng th ng m i không ph i t thân là m t m c tiêu,

nh ng là m t công c thúc y t ng tr ng kinh t b n v ng L i m

u trong hi p nh WTO c ng t p trung vào c t m quan tr ng c a vi cthúc y th ng m i và phát tri n kinh t c a các n c ang phát tri nthông qua các bi n pháp tích c c c ng nh nguyên t c có i có l i

2.1 S ki n m u mang tính l ch s

Ph n ti p theo sau ây mô t b i c nh và s phát tri n c a h th ng th ng m i

qu c t Vi c hình thành các quy nh qu c t i v i th ng m i trong th i ksau chi n tranh d a vào các kinh nghi m có c trong hai th i k tr c ó: gia

t ng th ng m i th gi i trong giai o n t gi a nh ng n m 1800 t i khi b t

u Chi n tranh th gi i th nh t n m 1914; và th i k gi a hai cu c chi ntranh (1918 -1939), khi th ng m i th gi i s p d i s c ép c a ch ngh adân t c v chính tr và kinh t

2.1.1 Th i k tr c Chi n tranh th gi i th nh t

Trong n a sau c a nh ng n m 1800, th ng m i th gi i t ng tr ng nhanh vìchi phí do kho ng cách a lý ã gi m do nh ng ti n b k thu t trong l nh v cliên l c và giao thông Th ng m i qu c t c thúc y h n n a b i s hìnhthành c a m t h th ng ti n t qu c t v i t giá h i oái c nh theo vàng –

ch b n v vàng Y u t th ba là vi c xóa b thu quan và các hàng rào

th ng m i khác trong khuôn kh các hi p nh th ng m i song ph ng Ngay

c khi các s li u l ch s không áng tin c y hoàn toàn, thì v n có th th y

th ng m i th gi i nói chung vào u th k tr c là m nh m và c i m nh

hi n nay ( c o b ng t l trong GNP)

T do hóa th ng m i bao quát h n b t u vào n m 1860 khi Anh và Pháp ký

k t hi p nh song ph ng Hi p nh này ã tr thành mô hình cho m t s các

hi p nh th ng m i song ph ng khác c ký k t vào nh ng th p k ti ptheo n n m 1910, Anh ã có hi p nh th ng m i v i 50 n c, c có 30

và Pháp có 20 Tuy nhiên, nhi u n c nghèo không tham gia vào m ng l i này

ho c, trong tr ng h p là các thu c a, ch tham gia thông qua các n c cai tr Khía c nh thú v c a m ng l i các hi p nh song ph ng này là trên th c t ,

nó d n d n ho t ng nh m t h th ng th ng m i a ph ng quy mô nh ,trong ó t t c các n c tham gia ti n hành th ng m i theo các i u ki n nhnhau Lý do t i sao m ng l i này có th tr thành m t hình th c tích c c nh

v y, cho dù thi u m t t ch c th ng m i liên chính ph , là s hi n di n c a

m t i u kho n trong các hi p nh b o m i x t i hu qu c Ví d , theoquy nh này, n c Anh có l i ích gi ng nh qu c gia c i x t t nh ttrong s các i tác th ng m i c a Pháp Chúng ta s quay l i nguyên t c chínhsách th ng m i quan tr ng này sau

2.1.2 Th i k gi a hai cu c chi n tranh

H th ng thanh toán và th ng m i t ng i c i m trong nh ng n m tr cchi n tranh ã s p khi Chi n tranh th gi i th nh t n ra u tiên u tiênsau Hi p nh Versailles n m 1919 là khôi ph c h th ng các ng ti n chuy n

i d a trên b n v vàng Tuy nhiên, l m phát th i k chi n tranh lúc ó cóngh a là t su t ngang b ng gi a vàng và các ng ti n qu c gia khác nhau

tr c chi n tranh ã không còn th c t H th ng thanh toán qu c t ã tr nên

c ng th ng khi có nh ng n l c nh m khôi ph c ch b n v vàng Tình hìnhnày l i làm cho t do hóa th ng m i khó kh n h n H n n a, thu quan, không

có ngo i l , ã cao h n so v i trong nh ng n m tr c chi n tranh và th ngthay i i u ch nh nh ng m t cân i trong th ng m i

D u v y, n n kinh t th gi i v n h i ph c trong n a cu i nh ng n m 1920 Tuynhiên, môi tr ng kém h p tác ã gây ra nh ng h u qu nghiêm tr ng khi các

n n kinh t ph i gánh ch u m t cu c suy thoái sau s s p c a S Giao d ch

ch ng khoán New York vào tháng M i n m 1929 N i lo s bao trùm cácngân hàng và các công ty i n phá s n, h u qu là tình tr ng th t nghi p gia

t ng V n càng tr m tr ng h n khi chính ph các n c n l c b o v n nkinh t c a mình b ng vi c t ng thu quan Các n c th y r ng khi nh p kh u

gi m xu ng m t cách rõ ràng, thì xu t kh u c ng b nh h ng tiêu c c vì các

n c khác c ng ph n ng theo cách t ng t Th m chí, ch b n v vàng bphá v vào n m 1931 khi các n c n i ti p nhau tách r i ng ti n c a mình ra

kh i vàng khi c g ng phá giá nh m thoát kh i cu c kh ng ho ng Th t nghi pgia t ng n m c k l c, h n 20% c Hoa K và châu Âu, th ng m i th gi i

gi m xu ng t ng tháng theo xu h ng tr t d c nhanh chóng Khi cu c kh ng

ho ng xu ng t i áy vào cu i n m 1933, th ng m i th gi i ã gi m h n hai

ph n ba tính theo giá tr danh ngh a

Khi th i k t i t nh t c a cu c kh ng ho ng qua i, các n l c l i c th c

hi n nh m làm gi m thu quan v n ã c nâng cao, và Hoa K là n c i tiênphong trong l nh v c này Tuy nhiên, cách ti p c n c a Hoa K khác v i cách

ti p c n c a Anh trong nh ng n m tr c chi n tranh và d a trên c s có i có

l i m t cách nghiêm ng t Các th a thu n song ph ng có th ch c th c

hi n n u các l i th c chia u cho c hai phía Khái ni m có i có l i này

-d a vào truy n th ng c a ch ngh a tr ng th ng (xem h p sau) - t n t i t ingày nay trong h th ng WTO, ngay c khi nhu c u có i có l i kh t khe i v icác n c ang phát tri n ã c gi m nh

Ch ngh a tr ng th ng

Ch ngh a tr ng th ng (theo ti ng Latinh mercari = kinh doanh) là thu t ng

c s d ng mô t tri t lý kinh t v n i u hành các chính sách kinh tchâu Âu t nh ng n m 1500 t i u nh ng n m 1800, khi mà ch ngh a t do

c ch p nh n r ng rãi Anh và sau ó là các n c khác Khái ni m “chngh a tr ng th ng” c Adam Smith a ra trong cu n sách S th nh v ng

c a các dân t c (1776) c a ông.

Theo ch ngh a tr ng th ng, ngo i th ng là m t trò ch i t ng không, trong

h u h t các n c, quan i m cho r ng m t qu c gia có th h ng l i b ng vi c

n ph ng t do hóa th ng m i c a mình là m t ý t ng xa l nh i v i

nh ng ng i theo ch ngh a tr ng th ng nh ng n m 1700

Nh ng phá ho i chính tr do ch ngh a dân t c v kinh t mang l i trong th i k

gi a các cu c chi n ã gây khó kh n cho vi c hàn g n, ngay c khi n n kinh t

th gi i t t h i ph c sau kh ng ho ng (m t ph n do các c h i vi c làm c

t o ra trong ngành công nghi p quân s ) Nh ng khó kh n do ng i dân gánh

ch u ã m ng cho các phong trào chính tr c c oan (ch ngh a phát xít và

ch ngh a xã h i dân t c) và vi c Hitler n m quy n l c c S ganh ua kinh

t và ch ngh a dân t c nh v y có th nói là ã t n n t ng cho cu c Chi ntranh th gi i th hai

2.1.3 nh hình tr t t kinh t sau chi n tranh

Ngay khi Chi n tranh th gi i th hai lên n nh i m, ng i ta ã b t u có

k ho ch h p tác kinh t và chính tr h u chi n T t ng n n t ng là ph i làmcho các cu c chi n quy mô l n không th x y ra b ng vi c ràng bu c các n c

ch t ch h n n a v i nhau, v c chính tr l n kinh t Vào tháng Tám n m

1941, T ng th ng Hoa K Franklin D Roosevelt và Th t ng Anh WinstonChurchill, ã g p nhau trên m t chi n h m gi a i Tây D ng t ra các

k ho ch cho th i k h u chi n H ã a ra m t v n b n - Tuyên b i Tây

D ng - v i các m c tiêu thi t l p tr t t chính tr và h p tác kinh t sau chi ntranh Sau hai n m àm phán xuyên i Tây D ng, m t h i ngh qu c t c

t ch c vào tháng B y n m 1944 t i Bretton Woods bang New Hampshire(Hoa K ), v i i di n c a 44 chính ph và m c tiêu là hoàn thành àm phán v

xu t do Hoa K và Anh a ra v thành l p các c quan h p tác kinh t K t

qu là hai t ch c m i c thành l p: Ngân hàng Th gi i và Qu Ti n t qu c

t

Ngân hàng Th gi i - Ngân hàng Tái thi t và Phát tri n qu c t (IBRD) - có

nhi m v cung c p các h tr d i hình th c các kho n vay dài h n tái thi tsau chi n tranh M t nhi m v khác c a t ch c này là t ng c ng phát tri n

kinh t và xã h i i v i các n c nghèo Nhi m v này hi n nay là ch c n ng

ch y u c a Ngân hàng Th gi i Qu Ti n t qu c t (IMF) có nhi m v t o ra

m t h th ng thanh toán qu c t n nh v i các ng ti n chuy n i và t giá

là ITO s ph i có trách nhi m i v i vi c t ra các quy nh th ng m i th

gi i và u t qu c t Các quy nh này bao trùm c c nh tranh và lu t lao

ng mà cho n ngày nay v n ch a có ti n l trong WTO Tuy nhiên, ch ngtrình ngh s này ã kéo dài h n 50 n m tr c th i k ó Hi p c ITO ã b

sa l y trong quá trình phê chu n Hoa K và khi Hoa K rút lui, d án này s p ITO lúc ó c coi là quá xa v i i v i nh ng ng i a ra quy t nhkhi ó

Thay vào ó, n n t ng c a h th ng th ng m i qu c t sau chi n tranh là m t

hi p nh t m th i v i s nh t trí c a kho ng 20 n c trong khi ch k t thúc

àm phán và phê chu n hi p c ITO Ngu n g c c a hi p nh này là m t lo tcác cu c àm phán thu quan gi a m t s ít các n c t ch c t i Geneva vào

n m 1946 và 1947, di n ra song song v i quá trình ITO Nh ng cu c àm phánnày ch h n ch trong vi c gi m thu quan i v i các hàng hóa công nghi p,nguyên li u và, trong m t ph m vi nh t nh, các s n ph m nông nghi p K t

qu c a các cu c àm phán này là s ra i c a kho ng 45.000 cam k t liênquan t i c t gi m thu quan, cùng v i các quy nh chính sách th ng m i trong

hi p c ITO, c t tên là Hi p nh chung v Thu quan và Th ng m i

(GATT) Hi p nh này b t u c s d ng trên c s t m th i t ngày1/1/1948 Ban u, có 23 n c tham gia GATT, trong ó có 12 n c ang pháttri n.3 Các n c khác gia nh p sau ó khi bi t ch c ch n ITO s không c

th c hi n Th y i n gia nh p GATT vào n m 1950

3

Các thành viên ban u c a GATT là Australia, B , Brazil, Myanmar, Canada, Ceylon (Sri Lanka), Chile, Trung Qu c (rút ra n m 1950 theo ngh c a chính ph l u vong ài Loan), Cu Ba, Ti p Kh c, Pháp, Anh, n , Lebanon, Luxembourg, Hà Lan, New Zealand, Nauy, Pakistan, Nam Rhodesia (Zimbabwe), Syria, Nam Phi và M

GATT, t ng c coi là m t gi i pháp chuy n ti p t m th i, ã tr thành n n

t ng cho h th ng th ng m i sau chi n tranh i u này không có ngh a làkhông có nh ng v n x y ra, vì GATT không ph i là m t t ch c gi ng nhNgân hàng Th gi i, IMF hay Liên h p qu c, mà ch n thu n là m t hi p nhliên chính ph GATT do ó không có m t thành viên nào mà ch có “các bêntham gia hi p nh” GATT ban u không có v n phòng chính hay Ban Th ký

ki m soát vi c th c thi hi p nh i u duy nh t c quy nh trong GATT,

v m t t ch c, là các bên tham gia hi p nh ph i g p g “th ng k t

c nh ng quy t nh i v i các v n có t m quan tr ng chung”

Thay vào ó, khuôn kh th ch này ph i c xây d ng t ng b c N m 1951,

m t v n phòng chính c thành l p Geneva, n i mà các bên có th h p m tkhi c n thi t M t T ng th ký (nay là T ng giám c) c ch nh và có m t

s nhân viên (Ban Th ký GATT) Theo th i gian, GATT i u ch nh theo hình

th c m t t ch c qu c t Tuy nhiên, nó v n duy trì hai i m c bi t trongnhi u n m Th nh t là tr ng tâm c a t ch c c i u khi n b i chính cácthành viên Nhi m v c a T ng giám c và Ban Th ký là cung c p s h tr

ch không ph i là ng l c i m c bi t n a - c t o ra qua th c ti n, là t t

c các quy t nh ph i c a ra trên c s ng thu n - nguyên t c ngthu n

2.2.2 Các nguyên t c trung tâm

GATT ban u là m t t p h p các quy nh ng n g n - Hi p nh ch bao g m

35 i u GATT t ra m t s nguyên t c và quy nh c b n i v i th ng m ihàng hóa qua biên gi i M c tiêu cao nh t c a GATT là ng n ch n ch ngh a

b o h và phân bi t i x trong th ng m i th gi i và b o m r ng các i u

ki n th ng m i là t ng i h p lý và có th d báo c

Nguyên t c t i hu qu c

Nguyên t c c b n nh t c a GATT - c quy nh t i i u I - là i x công

b ng v i t t c các bên tham gia hi p nh Vì các lý do l ch s , nguyên t c i

x công b ng không c bi t d i cái tên này, mà là quy ch “t i hu qu c”(MFN) D u v y, n i dung c a nó là i x công b ng Ví d , n u Hoa K quy

nh thu quan 10% i v i ô tô nh p kh u t Nh t B n thì Hoa K c ng ph i

áp d ng m c thu quan trên i v i ô tô cùng lo i t Hàn Qu c i x có tínhphân bi t d a vào xu t x hàng hóa là không c phép

Nguyên t c MFN không cho phép i x c bi t h n ho c kém gi a các n ctham gia GATT M i hình th c i x c bi t - ví d , thu quan th p h n i

v i n c ang phát tri n nói chung, hay mi n tr thu gi a hai n c trong

khuôn kh m t khu v c th ng m i t do hay m t liên minh thu quan - ph ituân theo các quy nh v ngo i l c a GATT.

Ngày nay, i x công b ng d ng nh không còn là t nhiên hay mong mu n

nh tr c Thay vào ó, nhi u cu c th o lu n v kh n ng dành nh ng i u ki n

th ng m i u ãi i v i các n c ang phát tri n hay các i tác th ng m i

g n g i Theo h ng này, toàn b h th ng th ng m i ang phát tri n cho dù

k t qu th nào (xem thêm M c 2.2.6) Tuy nhiên, i v i các n c sáng l pGATT, i x công b ng không ch h p lý v m t kinh t mà còn quan tr ng v

m t chính tr có th tránh c s tr l i c a tình tr ng ganh ua trong th i

k gi a các cu c chi n hay kh n ng s p th ng m i th gi i theo ph m vi

l i ích trong th i k sau th chi n th hai Do ó, vi c không tuân th nguyên

t c này do ó ch c phép trong các tr ng h p ngo i l

i x qu c gia

Nguyên t c c b n th hai c a GATT là i x qu c gia i x qu c gia cóngh a là, nói m t cách ng n g n, các hàng hóa nh p kh u c ng ph i c i xtheo các i u ki n gi ng nh các hàng hóa trong n c M i i x có tính phân

bi t ph i c xóa b m t khi hàng hóa ã i qua biên gi i Nguyên t c này áp

d ng i v i c lu t pháp trong n c (ví d , liên quan t i an toàn s n ph m,nhãn mác, v.v.) và thu khóa (ví d , thu giá tr gia t ng) Nói cách khác, Th y

i n b c m không c ánh thu giá tr gia t ng (VAT) cao h n i v i các

lo i ô tô nh p kh u so v i các lo i ô tô s n xu t t i Th y i n Tuy nhiên, có

th phân bi t VAT theo c s tiêu chu n khách quan (ví d , trên c s th tích

ng c ) Do ó, vi c t ra các yêu c u s n ph m cao h n i v i hàng hóa

nh p kh u so v i các s n ph m cùng lo i trong n c là b c m

Tr ng tâm c a i x qu c gia ban u không có ng c kinh t hay ý th c h

ó ch là do s c n thi t ph i b o m giá tr c a các àm phán thu quan Vi c

c t gi m thu quan và các rào c n biên gi i khác s tr nên vô ngh a n u chúng

ch n gi n là c chuy n thành thu trong n c và các quy nh qua m tquy t nh chính tr N u Hoa K c t gi m thu quan i v i ô tô t 10% xu ng5% do àm phán v thu quan và ng th i áp d ng thu trong n c có tínhphân bi t i x làm t ng chi phí ô tô nh p kh u b ng m t l ng t ng ng,

nh v y l i quay tr l i i m xu t phát i x qu c gia nh v y là c n thi ttránh vi c các chính ph gi i h n các ngh a v mà h cam k t t i bàn àm phán

Minh b ch

M t nguyên t c quan tr ng khác trong GATT là minh b ch T t c các thànhviên c a GATT u có ngh a v công b các quy nh và h ng d n hành chính

c a mình liên quan t i xu t kh u và nh p kh u hàng hóa M i n c thành viên

c ng ph i có m t c quan lu t pháp các công ty có th khi u n i ó

C m các h n ch nh l ng

GATT còn bao hàm n i dung c m c b n i v i vi c h n ch xu t kh u hay

nh p kh u thông qua nh ng h n ch nh l ng (h n ng ch) Tuy nhiên, ngo i

l có th c a ra trong t ng tr ng h p c th Ví d , m t n c có th c

phép ng n ch n hay h n ch xu t kh u th c ph m n u n c ó ang thi u th c

c a các nhà kinh doanh c phân b h n ng ch có l i Thu quan, v m t tàichính, là ph ng th c h n ch nh p kh u ít t n kém nh t Do v y, tính h p lýkinh t là nguyên nhân c a vi c ng n c m các h n ch nh l ng

Các i u kho n ch ng c nh tranh có tác ng bóp méo th tr ng

Các quy nh c a GATT bao g m m t s i u kho n có th c s d ng trong

m t s tr ng h p c th nh m b o h ngành công nghi p trong n c tr c s

c nh tranh có tác ng bóp méo th tr ng Các i u kho n này có th c

vi n d n n u m t s n ph m b phá giá hay c nh tranh b bóp méo b i tr c p.Các quy nh này c ng cho phép các bi n pháp b o h t m th i v i m c tiêumang l i m t không gian d th cho ngành công nghi p trong n c i u

ch nh trong tr ng h p c nh tranh qu c t t ng lên

Các i u kho n này c s d ng m t cách th ng xuyên b i các n c pháttri n nh m b o v tr c s c nh tranh v giá r t các n c ang phát tri n.Trong nh ng n m g n ây, các n c ang phát tri n c ng ã s d ng các công

c này ch ng l i nhau và ch ng l i các n c phát tri n Các bi n pháp ch nghàng nh p kh u có tác ng bóp méo th tr ng có th b l m d ng nhi u nh ttrong t t c các ngo i l c a GATT và là m t v n ang n i c m i v i

th ng m i th gi i, c bi t là i v i các n c ang phát tri n Xem thêm các

M c 3.13 - 3.15

Các ngo i l b o v s c kh e, môi tr ng, v.v.

GATT còn bao g m m t i u kho n ngo i l chung nh m b o v các giá tr xã

h i nh t nh nh tiêu chu n o c chung, các ngu n l c t nhiên có h n và

s c kh e c a con ng i, ng v t và th c v t u n m 2004,v i s h tr c acác quy nh này, EU ã c m nh p kh u gà t Thái Lan khi d ch cúm gà n raông Nam á

Tuy nhiên, các ngo i l này không ph i là vô i u ki n Các phân bi t i xtùy ti n i v i các hàng nh p kh u là không c phép tr khi bi n pháp a

ra là c n thi t Ví d , không th c m nh p kh u thu c lá v i ng c r ng bi npháp này là c n thi t b o v s c kh e ng i dân n u, ng th i, trong n c

c phép s n xu t và buôn bán thu c lá (Thái Lan ã th làm i u này m t

c a các hi p nh này, các hi p nh th ng m i khu v c, d n n nh ng sai l c

vì s l ng các hi p nh th ng m i song ph ng và liên khu v c c ký k ttrên th gi i t ng cao h n bao gi h t H u qu c a xu h ng gia t ng s l ngcác hi p nh th ng m i song ph ng và khu v c c th o lu n c th h ntrong Ch ng 7

1960-62 Vòng àm phán Dillon Thu quan

1964-67 Vòng àm phán Kennedy Thu quan; ch ng bán phá giá

1973-79 Vòng àm phán Tokyo Thu quan; ch ng bán phá giá; tr

c p và các bi n pháp i kháng; th

t c c p phép nh p kh u; nh giá h iquan; rào c n k thu t i v i

th ng m i; mua s m chính ph …1986-94 Vòng àm phán Uruguay Thu quan; nông nghi p; hàng d t

may, rà soát l i GATT; hi p nh

m i v d ch v (GATS) và quy n s

4

V th o lu n sâu h n v v n này, xem y ban Th ng m i qu c gia "Rattspraxis i WTO: undantag for halsa och miljo", “Ph xanh GATT” c a Daniel Esty, và Nordstrom và Vaughan (1999).

h u trí tu (TRIPS); gi i quy t tranh

ch p; thành l p WTO

Vì thu quan c c t gi m trong các vòng àm phán nên ây tr thành m t v n

ít quan tr ng h n i v i th ng m i th gi i, trong khi ó các hình th c rào

c n th ng m i khác c chú ý nhi u h n u tiên trong s rào c n này c

gi i quy t là vi c s d ng và l m d ng ngày càng nhi u thu ch ng bán phá giá,

ó là thu quan ánh vào các hàng hóa c coi là ã b bán phá giá, v i h qu

là làm ph ng h i n các ngành công nghi p trong n c Trong Vòng àmphán Kennedy (1964-67), các thành viên c a GATT ã nh t trí v vi c th t ch t

áp d ng các i u kho n liên quan c a GATT thông qua m t hi p nh ph d ihình th c m t b lu t ng x

M t khía c nh tiêu c c c a ng thái này là các thành viên c a GATT b t u

b phân chia thành hai nhóm: các n c phát tri n cùng m t s n c ang pháttri n tán thành các b lu t c p trên trong khi h u h t các n c ang pháttri n quy t nh không tham gia Lúc này, thu t ng “GATT à la carte” (“GATTtheo th c n”) c a ra

Trong vòng àm phán cu i cùng c a GATT – Vòng àm phán Uruguay 1994) - ã có s thay i tr l i tr t t c , v i m t h các quy nh chung cho

(1986-t (1986-t c các n c thành viên i u ó có ngh a là m t s n c ang phát tri n b t

ng b bao hàm trong các hi p nh mà h không àm phán Thay vào ó, trongkhuôn kh c a m i hi p nh, các nhu c u và i u ki n c bi t s c xem xét

i v i các n c ang phát tri n i u này c th c hi n thông qua i x c

lo i hàng rào th y biên gi i (quy nh h i quan, gi y phép nh p kh u, v.v.),trong khi các hàng rào ch y u c a th ng m i d ch v là các lu t l trong n c,

quy nh phía sau biên gi i nh m ho c h n ch kh n ng c a các nhà cung

c p d ch v n c ngoài, ho c bóp méo c nh tranh theo các cách khác L nh v c

m i th hai (TRIPS) liên quan t i các quy nh v b o v quy n s h u trí tu ,bao g m b ng sáng ch , nhãn hi u hàng hoá và b n quy n Tác ng c a GATS

và TRIPS i v i các n c ang phát tri n c trình bày các Ch ng 4 và 5.Vòng àm phán Uruguay còn có tác ng là th ng m i nông s n và th ng

m i hàng d t may c ph c h i trong GATT Nh ng l nh v c này ã t ng cótrong các nguyên t c c a GATT, nh ng ã b i x c bi t vì nh ng lý dochính tr Nông nghi p b t u tr t kh i t m tay c a GATT vào u n m 1955khi Hoa K c cho phép h ng m t ngo i l liên quan t i ng và các nông

s n khác không ph i tuân theo các quy nh này H i chuông báo t vang lênvào nh ng n m 1960 khi C ng ng châu Âu (EC) xây d ng m t chính sáchnông nghi p chung c a mình, chính sách này khó có th dung hòa c v iGATT Th ng m i hàng d t may c ng b a ra kh i các quy nh c a GATTtheo ph ng th c t ng t vào n m 1961-62 khi trái v i các quy nh này,nhi u th a thu n h n ng ch song ph ng c th c hi n nh m h n ch xu t

kh u t m t s n c ang phát tri n sang các n c phát tri n Các th a thu nsong ph ng này sau ó c m r ng ph m vi và lên t i nh i m vào n m

1974 trong Hi p nh a s i Các hi p nh m i trong WTO v hàng d t may

c ng nh v nông nghi p, có m c tiêu ch ng l i ch ngh a b o h trong nh ngngành này Hai hi p nh m i này có t m quan tr ng c bi t i v i các n cang phát tri n và c th o lu n chi ti t trong M c 3.3 và 3.4

Nh v y, s l ng thành viên có th s lên t i 175 n n kinh t trong vòng 5

n m, t ng ng v i s thành viên c a Liên h p qu c

5

T i th i m vi t báo cáo, C mpuchia ch a phê chu n hi p nh.

v nh nhau, b t k trình phát tri n nh th nào Tuy nhiên, n u nh ng

n m 1950, tr t t này b t u b t d u h i, c bên trong và bên ngoài GATT

ng th i, s l ng các n c ang phát tri n tr thành thành viên c ng t nglên Nhi u n c có quan i m r ng s là không th c t n u k v ng các n cang phát tri n nghèo v i n n kinh t d b t n th ng c nh tranh trong cùng

i u ki n v i các n c phát tri n H c n các quy nh c bi t gi m phthu c vào xu t kh u nguyên li u thô (m t di s n t th i thu c a) và pháttri n m t ngành công nghi p m i nh n

Quan i m này giành c c m thông trong quá trình rà soát l i các quy nh

di n ra trong nh ng n m 1954-55, và ã d n t i vi c s a i các i u kho ntrong GATT quy nh h tr c a chính ph i v i t ng tr ng kinh t Vi c

s a i này h p pháp hóa thu quan c thi t k c bi t nh m b o v cácngành công nghi p trong n c tr c c nh tranh qu c t Các quy nh i v i

h tr c a chính ph c ng tr nên linh ho t h n và các n c ang phát tri n

c ng giành c quy n áp d ng nh ng h n ch nh l ng i v i hàng nh p

kh u có th i u ch nh m c thâm h t trong cán cân thanh toán c a h

B c ti p theo h ng t i i x c bi t c th c hi n vào n m 1964, liênquan n s ra i c a m t c quan c bi t c a Liên h p qu c nh m thúc y

th ng m i và l i ích phát tri n c a các n c ang phát tri n – UNCTAD Các

th o lu n trong UNCTAD và GATT ã d n t i vi c m r ng các quy nhGATT v i ph n IV m i v i tiêu “Th ng m i và Phát tri n” Cho dù Ph n

IV không liên quan t i b t k m t quy n hay cam k t gì m i và các m c tiêu

c a ra nh m thúc y th ng m i và phát tri n các n c ang phát tri n,

song v n b n này là m t tuyên b chính tr quan tr ng kh ng nh a v c bi t

c a các n c ang phát tri n trong GATT

Nguyên t c i x c bi t i v i các n c ang phát tri n, c g i là i x

c bi t và khác bi t, c c ng c thêm trong phiên cu i c a Vòng àm phánTokyo v i vi c t ra cái g i là i u kho n thi hành vào n m 1979. i u kho nnày h p pháp hóa các u ãi thu quan cho các n c ang phát tri n trongkhuôn kh H th ng u ãi thu quan ph c p (GSP) và, ng th i, cho phépcác ngo i l i v i nguyên t c nhân nh ng l n nhau trong àm phán thuquan ý t ng là các n c phát tri n c n gi m thu quan i v i hàng hóa t các

n c ang phát tri n mà không òi h i i l i vi c c t gi m thu quan t ng t

i u kho n này còn cho phép các n c ang phát tri n kh n ng tham d vàocác khu v c th ng m i t do mà không c n xem xét các quy nh l ra áp d ngcho các khu v c th ng m i t do và liên minh h i quan Thêm vào ó, lu tpháp c a các n c ang phát tri n i v i vi c b o v các công ty trong n c

c ng c t ng c ng thông qua kh n ng linh ho t h n v rào c n th ng m i

kh u c a h D n d n, h ch p nh n nguyên t c u tiên c a GATT v các quy

nh ng b cho t t c các thành viên Tuy nhiên, i u kho n i x c bi tkhông thay i gì nhi u i x c bi t v i các n c ang phát tri n th c t

v n n m trong khuôn kh t ng hi p nh thông qua các quy nh c bi t Cácquy nh c bi t này là gì và chúng có tác ng th nào n các n c ang pháttri n là n i dung s c th o lu n tu n t t ng hi p nh trong các ch ng ti ptheo c a báo cáo này

B ng 2 S hình thành các quy nh c bi t i v i các n c ang phát tri n

N m

1947 GATT c thành l p v i tiêu chu n nhân nh ng l n nhau

nghiêm ng t (ngh a là k v ng t t c các n c ph i cho phép ti p

c n th tr ng i l i i u gì ó)

1954-55 Rà soát l i GATT L n u tiên không th c hi n tiêu chu n nhân

nh ng l n nhau cùng v i các quy nh c bi t cho các n cang phát tri n

1964 a v c a các n c ang phát tri n c t ng c ng bên ngoài

thông qua vi c thành l p UNCTAD và bên trong thông qua U ban

Th ng m i và Phát tri n GATT

1965 o n b sung trong GATT (Ph n IV) v th ng m i và phát tri n.1973-79 Vòng àm phán Tokyo: nguyên t c GATT à la carte c t ra

v i s tham gia t nguy n vào các hi p nh m i

1979 Nguyên t c i x c bi t và khác bi t c th ch hóa khi

thông qua i u kho n thi hành.

1986-94 Vòng àm phán Uruguay: Quay tr l i tiêu chu n nhân nh ng l n

nhau thông qua vi c t t c các thành viên u tham gia vào t t ccác hi p nh Tính linh ho t c duy trì thông qua i x c

bi t và khác bi t trong khuôn kh t ng hi p nh

2.2.7 T GATT t i WTO

Thông qua vi c hình thành hai hi p nh hoàn toàn m i (GATS và TRIPS) và

vi c m r ng GATT, rõ ràng là trong giai o n cu i c a Vòng àm phánUruguay ã xu t hi n m t nhu c u v m t khuôn kh th ch m i i u hànhcác quy nh c m r ng M t lý do thêm n a là quy t nh t t c các hi p

nh ph i c ràng bu c i v i t t c các thành viên, cùng th c t là v i s

l ng ngày càng t ng các n c ang phát tri n gia nh p GATT trong giai o n

cu i c a Vòng àm phán Uruguay Do ó, WTO ã c thành l p n m l yvai trò th ch mà GATT ã th c hi n cho n th i i m ó

2.3 T ch c Th ng m i th gi i (WTO)

T ngày 1/1/1995, WTO ã th c hi n ch c n ng nh m t khuôn kh th ch i

v i các hi p nh hình thành h th ng th ng m i a ph ng.6 Các hi p nhnày có th c chia thành ba tr c t – th ng m i hàng hóa (GATT); th ng

m i d ch v (GATS); và quy n s h u trí tu (TRIPS) WTO còn i u hành m t

h th ng gi i quy t tranh ch p chung cho các l nh v c trong các hi p nh khácnhau M t ch c n ng khác c a WTO là ánh giá th ng k v chính sách

th ng m i c a các n c và h p tác v i các c quan qu c t khác thúc y

s hài hòa trong chính sách kinh t toàn c u

Khuôn kh th ch i v i các ho t ng c a WTO c xác nh trong Hi p

nh Thành l p T ch c Th ng m i th gi i (sau ây g i là hi p nh WTO)

Hi p nh WTO còn c mô t nh hi n pháp WTO Nó còn ôi lúc c g i

là Hi p nh Marrakech, tên c a m t thành ph Marooco - n i Hi p nh này

L i m u c a Hi p nh WTO nói v m c tiêu chung c a t ch c này, nói

m t cách ng n g n, là góp ph n, v i s tr giúp c a các hi p nh th ng m i

t o thu n l i cho nhau, làm t ng m c s ng, toàn d ng lao ng và s d ng hi u

qu các ngu n l c, phù h p v i nguyên t c phát tri n b n v ng

Do ó, gia t ng th ng m i không ph i là m c tiêu t thân c a WTO, nh ng là

m t công c thúc y t ng tr ng kinh t b n v ng các n c thành viên L i

C quan ra quy t nh cao nh t c a WTO là H i ngh B tr ng, mà theo Hi p

nh WTO, h p ít nh t hai n m m t l n T khi thành l p WTO, 5 H i ngh B

tr ng ã c t ch c: t i Singapore (1996), Geneva (1998), Seattle (1999),Doha (2001) và Cancún (2003) T i ây, m c chính tr cao nh t, các v n

nh y c m v chính tr c a ra quy t nh M t ví d là H i ngh B tr ng

t i Doha (2001) ã a ra quy t nh t ch c m t vòng àm phán m i d i tên

g i “Ch ng trình Phát tri n Doha”, còn c g i là Vòng àm phán Doha

C qua ra quy t nh cao nh t gi a các khóa h p c a H i ngh B tr ng là i

h i ng T t c các n c c i di n m c công ch c cao nh t, ngh a là

m c i s V nguyên t c, i h i ng là c quan ra quy t nh i v i m i

v n Trong hai l nh v c, i h i ng c t ch c d i m t cái tên khác

v i m t ch t ch khác - ó là các l nh v c liên quan t i gi i quy t tranh ch ptrong l nh v c chính sách th ng m i (C quan Gi i quy t tranh ch p) và ánhgiá chính sách th ng m i c a các n c thành viên (C quan Rà soát chính sách

th ng m i)

Ra quy t nh

Hi p nh WTO quy nh t ch c này ph i ti p t c th c ti n ra quy t nh ã

c xác l p trong th i i c a GATT, ngh a là quy t nh theo s ng thu n.Nguyên t c ng thu n tr c ây không c th hi n b ng v n b n nh ng bây

gi ã c chính th c hóa:

“C quan liên quan ph i ra quy t nh theo s ng thu n i v i m t v ntrình xem xét N u không có thành viên t i cu c h p khi quy t nh ó c

a ra, thì quy t nh a ra ó chính th c b ph n i”

Vi c yêu c u t t c các n c ph i nh t trí ng nhiên gây ra nh ng v n nh t

nh R t khó có th t c s th ng nh t hoàn toàn gi a m t t p h p các

n c thành viên r t khác bi t, v i nh ng u tiên và l i ích r t khác nhau, c ng

nh n ng l c th c hi n các ngh a v khác nhau Do ó, quá trình ra quy t nh

ch m ch p và nhi u sáng ki n b lo i b ngay t trong quá trình chu n b

Cho dù nguyên t c chính là các quy t nh ph i c a ra trên c s th ng

nh t, song c ng có m t s quy nh v b phi u tránh tình tr ng b t c trong

àm phán Tuy nhiên, kh n ng này ch a bao gi c s d ng trong th i k

WTO, và nh chúng tôi bi t, c ng ch a bao gi c s d ng th i GATT Th

t c thông th ng là trì hoãn các v n mà có nh ng khác bi t rõ ràng v quan

i m, ch cho các cu c hi p th ng ti p theo a ra m t b n th a hi p v i k

v ng t t c m i ng i s ch p nh n (k c nh ng ng i không thích nghó) Khi m t xu t cu i cùng c a s ng h , thì các n c còn l i khó có

th ng n c n quy t nh ó Nh th y trong nh ngh a v ng thu n, c n ph i

có m t t i th i i m quy t nh c a ra N u m t quy t nh b ph n i,

n c ph n i ph i phát bi u quan i m t i h i ngh Im l ng c hi u là m t

s ng ý ng m i u ó có th gây khó kh n cho các n c ang phát tri n, c

bi t là các n c kém phát tri n, vì h th ng thi u i di n th ng tr c t iGeneva

T ng giám c và Ban Th ký

Nh trình bày trên, WTO là m t t ch c c i u hành b i các thành viên

c a mình Các thành viên quy t nh ch ng trình ngh s và a ra m i quy t

nh Các thành viên còn chu n b t t c các v n cho các U ban k thu t vàcác nhóm công tác khác nhau Do ó, vi c tham gia vào Ban Th ký là chìakhóa có th gây nh h ng n các quy t nh Nh ng t ch c này có th

ho t ng c, Ban Th ký bao g m g n 600 nhân viên Ban Th ký do m t

T ng giám c lãnh o, ng i này c b nhi m b i c quan ra quy t nhcao nh t c a WTO là H i ngh B tr ng

Ban Th ký còn chu n b h t ng c s cho các cu c h p liên miên di n ra các c quan khác nhau trong WTO, bao g m phòng h p, th ký và phiên d ch.Ban Th ký còn cung c p các ch c n ng cao h n nh d ch v t v n lu t pháp,

tr giúp cho các Ban H i th m trong vi c gi i quy t tranh ch p Ban Th ký còntham gia phân tích các chính sách quan tr ng Tuy nhiên, ph n l n các v n b n các c quan c a WTO u c các n c thành viên ghi l i Ban Th ký còn

có nhi m v thông báo v i công chúng các ho t ng c a WTO thông quawebsite c a mình () và các n ph m khác M t vai trò ang ngày càng quan

tr ng h n trong nh ng n m g n ây là vi c cung c p h tr k thu t cho các

Ph n l n ngu n ngân sách và nhân s c a WTO (k các các phái oàn t các

n c thành viên và các nhân viên trong Ban Th ký) c s d ng nh m m

b o r ng các hi p nh c a WTO c th c thi theo các i u kho n và m c tiêu

c a các hi p nh ó ây là m t quá trình liên t c c th c hi n b i các Uban và h i ng khác nhau c a WTO Vi c ánh giá chung liên ti p và giám sát

ch t ch là quan tr ng t c tính minh b ch c n thi t giúp các n c thànhviên có th tin t ng r ng các hi p nh ang c tuân th Nh ng l ch h ng

nh s c s a ch a mà không c n ph i s d ng các bi n pháp lu t pháp

Di n àn cho các cu c àm phán àm phán

Nh ã c p trên, g n ây ã di n ra m t vòng àm phán kéo dài, Vòng

àm phán Uruguay Các cu c àm phán này di n ra theo các ch l nh v c t icác nhóm àm phán khác nhau

àm phán t i WTO d a trên hai nguyên t c: nhân nh ng l n nhau – m t n ckhông th ch nh n c kh n ng ti p c n th tr ng, mà n c ó còn ph i a

ra m t i u gì ó i l i; và i x c bi t và khác bi t i v i các n c angphát tri n ( c bi t là i v i các n c LDCs) Có m t vài mâu thu n gi a hainguyên t c này, và vi c tìm ra s cân b ng gi a chúng c ng là v n a ratrong àm phán Ví d , trong àm phán thu quan g n ây, có m t th o lu n v

vi c li u có nên a ra nh ng m c tiêu khác nhau v c t gi m thu quan i v icác n c phát tri n và các n c ang phát tri n và li u nhóm n c LDC có nên

c mi n tr hoàn toàn hay không

Do a v àm phán v n d y u h n c a mình, các n c ang phát tri n làm thnào có c tr giúp i v i các u tiên và nhu c u c a mình? M t ph n c acâu tr l i là vi c thành l p các liên minh gi a các n c có cùng quan i m

M t s liên minh d a vào liên k t khu v c, m t s d a vào m c phát tri n,

m t s khác d a vào nh ng l i ích chung trong m t l nh v c nào ó Cho dùHoa K và EU v n th ng tr các ch ng trình ngh s c a WTO, nh ng rõ ràng

là, không ch c ch ng minh t i H i ngh B tr ng t i Cancún n m 2003,các liên minh gi a các n c ang phát tri n nh h n có th cùng nhau ho t

ng và hành ng v i t cách là m t i tr ng v i các n c l n

C ch gi i quy t tranh ch p

C ch gi i quy t tranh ch p th ng c mô t nh là viên ng c trên v ng

mi n c a WTO Nó khác v i c ch tr c ây c a GATT m t s khía c nh:

• Các n c thành viên có quy n t ng yêu c u xem xét khi u n i b i cái

g i là Ban H i th m

• Có n nh th i h n i v i vi c x lý các khi u n i t i Ban H i th m vàcác b c trong trình t pháp lý

• Phán quy t c a Ban H i th m có th b kháng cáo thông qua m t c quanphúc th m

• Các phán quy t không th b ng n c n b i n c b ki n trong cu c tranh

ch p

• M t n c thành viên có quy n s d ng bi n pháp tr a n u n c b

ki n không tuân th phán quy t

C ch gi i quy t tranh ch p c trình bày chi ti t trong Ch ng 6

C ch rà soát chính sách th ng m i

C ch rà soát chính sách th ng m i (TPRM), c th nghi m vào n m 1989,

là m t công c ng nh m rà soát chính sách th ng m i c a các n c thành viên.Chính sách th ng m i c a 4 thành viên l n nh t (EU, Hoa K , Nh t B n vàCanada) c rà soát hai n m m t l n và chính sách c a các n c thành viênkhác là b n ho c 6 n m m t l n, tùy thu c vào m c quan tr ng t ng itrong th ng m i th gi i Kho ng th i gian này có th dài h n v i các n cLDCs

TPRM tr c h t là m t c ch c thi t k nh m t ng c ng công khai và itho i v các v n chính sách th ng m i Tuy nhiên, nó c ng là m t c ch

nh m khuy n khích các n c th c hi n c i cách th ng m i và n gi n hóacác quy nh th ng m i Theo nh ng thông tin nh n c, nhi u n c angphát tri n ban u có nghi ng v vi c ti n hành rà soát sâu, nh ng sau ó vi c

rà soát này ã ch ng t h u ích Các n c này n gi n là th ng không có m t

ít nh t, hai ph n ba s thành viên c a WTO là các n c ang phát tri n Nhi u

n c là thành viên t ng i m i và h n ch v kinh nghi m c v các quy nh

l n các quy trình c a WTO Các n c này c n c h tr k thu t th c thicác hi p nh c ng nh tr giúp trong vi c trang b nh ng ki n th c c n thi ttham gia vào công vi c hàng ngày c a WTO, k c àm phán

H tr k thu t và xây d ng n ng l c không c c p trong các hi p nhWTO và do ó ch y u c tài tr b i các ngu n ngân sách bên ngoài Theo

ó, Ban Th ký tùy thu c vào các óng góp c a t ng n c thành viên riêng l

có th trang tr i cho các h tr k thu t Tuy nhiên, v n này ã c utiên các n c ang phát tri n có th tham gia m t cách tích c c vào Vòng

l c và tr giúp thêm vào ph n thi u h t ó Do v y, vi c t ra các u tiên là

c n thi t và nhu c u c a các n c LDC c u tiên hàng u

Hài hòa trong chính sách kinh t toàn c u

Hi p nh WTO quy nh r ng WTO, cùng v i IMF và Ngân hàng Th gi i,hành ng nh m m b o s hài hòa trong chính sách kinh t toàn c u i unày có ngh a là gì còn ch a c xác nh m t cách y trên th c t Tuynhiên, WTO có m t th a thu n h p tác v i IMF và Ngân hàng Th gi i M t

c i m c a công vi c này là WTO, IMF và Ngân hàng Th gi i là các i táctrong m t c ch m i c g i là khuôn kh h i nh p cho các n c LDCs S

h p tác này còn bao g m c UNCTAD, Trung tâm Th ng m i qu c t (ITC)

và Ch ng trình Phát tri n Liên h p qu c (UNDP) C ch này có m c tiêu h p

nh t chính sách th ng m i vào các chi n l c phát tri n chung c a các n cLDCs, l nh v c mà Ngân hàng Th gi i có nhi u kinh nghi m, và i u ph i vi ccung c p h tr k thu t cho chính sách th ng m i

Nordstrom, Hakan và Scott Vaughan 1999 Th ng m i và môi tr ng Tài li u

nghiên c u c bi t c a WTO No 4 Geneva: WTO

U ban Th ng m i qu c gia 2000 “Rattspraxis i WTO: Undantag for halsaoch miljo” Dnr 110-867-2000

3 Th ng m i hàng hóa

Các hi p nh t ng c ng m c a th tr ng

3.1 C t gi m thu quan hàng phi nông nghi p trong GATT

• K t qu c a các cu c àm phán trong Vòng Uruguay là thu quan i

v i hàng phi nông nghi p ã gi m trung bình 38% t i các n c phát tri n

và 25% t i các n c ang phát tri n

• Vi c c t gi m thu quan trong Vòng àm phán Uruguay ã không em

l i nhi u l i ích cho các n c ang phát tri n nh mong mu n vì v n còn

t n t i nh ng hàng rào c n tr các n c ang phát tri n ti p c n th

tr ng các n c phát tri n áng chú ý là các n c phát tri n v n duy trìthu quan m c c bi t cao i v i nh ng hàng hóa mà các n c angphát tri n có ti m l c xu t kh u l n nh t

• V vi c c t gi m thu quan, GATT/WTO ã ít thành công v i các n cang phát tri n h n so v i các n c phát tri n Thu quan các n cang phát tri n v n còn cao h n áng k so v i các n c phát tri n, vàtình tr ng này ã tác ng tiêu c c n th ng m i c a các n c angphát tri n và quá trình h i nh p vào n n kinh t th gi i c a các n cnày ng c c a th c tr ng này là các n c ang phát tri n mu n s

d ng thu quan b o v các ngành công nghi p c a mình và t o ngu nthu ngân sách nhà n c

• GATT/WTO ã thúc y th ng m i th gi i nh ng không ph i i v i

t t c các lo i hàng hóa và tác ng này i v i các n c ang phát tri ncòn ít h n so v i các n c phát tri n

• Hi n có nh ng ánh giá khác nhau v m c tác ng c a vi c c t gi mthu quan i v i ngu n thu h i quan c a các n c ang phát tri n M t

s nhà quan sát có quan i m cho r ng, gi m thu quan trongGATT/WTO ã không nh h ng nhi u n ngu n thu h i quan c a các

n c ang phát tri n, ho c ngu n thu h i quan th c t ã t ng lên khithu quan c c t gi m Tuy nhiên, k t lu n chung là ngu n thu h iquan c a các n c ang phát tri n có th gi m khi thu quan gi m

3.1.1 B i c nh

Trong l ch s , àm phán thu quan trong GATT ã c t ch c trong khuôn

kh c a các “vòng” àm phán, các vòng này có th c mô t nh vi c a

ph ng hóa các cu c àm phán song ph ng Theo trình t ban u, các n c

tu n t ti n hành các cu c àm phán song ph ng v i nhau quy trình này

có c c u hoàn thi n h n, n c có l i ích l n nh t i v i m t s n ph m nào ótrong m t th tr ng nh t nh có quy n àm phán u tiên N u c là nhà

xu t kh u ô tô l n nh t sang M , thì c thay m t cho các n c khác ti n hành

àm phán v i M v thu quan i v i ô tô T ng t , Pháp có quy n àm phán

u tiên v i M v thu quan i v i r u vang Trong th c ti n, quy n àm

phán u tiên c ng là quy n lo i tr vì ít n c mu n cam k t thêm m t khi ã

t c th a thu n v i nh ng nhà cung c p chính

Vòng àm phán k t thúc khi t t c các cu c àm phán song ph ng c hoàn

t t Sau ó, k t qu c a t t c các cu c àm phán thu quan song ph ng này

c t p h p l i thành m t bi u nhân nh ng th ng nh t i v i t ng thànhviên c a GATT Bi u này a ra m c thu quan ràng bu c m i, t c là thuquan t i a mà m t n c có th áp d ng i v i m t hàng hóa nh t nh Khi

ó, m c thu này c áp d ng m t cách bình ng v i t ng n c thành viênphù h p v i nguyên t c MFN Do v y, k t qu c a các cu c àm phán thuquan song ph ng cu i c a ph ng hoá

Vì ngày càng nhi u n c tr thành thành viên c a GATT, nên bi n pháp àmphán song ph ng ã tr nên khó áp d ng N u t t c các thành viên có c h i

àm phán v i t ng thành viên khác thì v i 25 thành viên c n 300 cu c àmphán song ph ng, v i 50 thành viên c n 1.225 cu c àm phán và v i 100thành viên c n 4.950 cu c àm phán song ph ng Cu i cùng, ã n m c

mà các cu c àm phán bàn tròn song ph ng không còn tính th c ti n n a

T Vòng àm phán Kennedy (1964-67) tr i, m t th t c m i ã c thôngqua, theo ó m t công th c gi m thu quan chung c áp d ng chot t c cáchàng hóa tr s n ph m nông nghi p Công th c này không ch n gi n hóa

vi c àm phán, mà còn em l i nh ng k t qu t t m t s c p khác nhau.Thu quan ã c h th p mà không có ngo i l , các m c thu cao ã c

gi m m nh, ng th i gi m m c leo thang thu quan, t c là vi c t ng thuquan d a vào m c ch bi n c a s n ph m

3.1.2 Mô t các quy nh c t gi m thu quan trong GATT

Nh ng quy nh c b n c a GATT v thu quan và àm phán thu quan

C t gi m thu quan là m t c i m quan tr ng c a WTO M c dù không có

m t th a thu n riêng v c t gi m thu quan, song vi c gi m thu quan c quy

nh trong m t s i u kho n c a GATT Trong s ó, quan tr ng nh t là i u

II, theo ó m t n c không c i x v i các n c khác kém h nm c quy

nh trong bi u nhân nh ng Do ó, không th a ra m c thu cao h n m cquy nh trong danh m c ràng bu c thu quan

Cách th c ti n hành àm phán thu quan c th ng nh t gi a các bên thamgia C ng có th thay i và/ho c rút l i nh ng cam k t ã a ra v thu quansau khi àm phán l i M c ích c a kh n ng này là nh m t ng c ng quy n

nh n b i th ng c a các n c nh trong các cu c àm phán l i d ng này

i x c bi t và khác bi t

GATT khuy n khích các n c thành viên có nh ng cân nh c c bi t nh m c ithi n m c s ng các n c ang phát tri n, h tr các n c này phát tri n b n

v ng, ng th i nêu rõ r ng ngu n thu t xu t kh u c a các n c này c n ph i

t ng lên H n n a, GATT c ng nh n m nh n t m quan tr ng c a vi c t ng

m c ti p c n th tr ng cho các s n ph m c a các n c ang phát tri n và