BP THI GVG môn địa lí 5 phạm thị hải yến chuẩn

Qua tìm hiểu tôi thấy một số nguyên nhân sau: + Các em chưa có kĩ năng quan sát, đọc và xử lí bản đồ, lược đồ; + Các em chưa có ý thức sưu tầm thông tin, tranh ảnh liên quan đến bài học.

BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH SỬ DỤNG HIỆU QUẢ

BẢN ĐỒ, LƯỢC ĐỒ, TRANH ẢNH TRONG MÔN ĐỊA LÍ LỚP 5.

I Lí do chọn biện pháp:

Đổi mới lớn nhất của nền giáo dục Việt Nam những năm gần đây là việc tập trung phát triển năng lực cho người học Thay vì việc đặt trọng tâm vào việc

“học sinh sẽ học những gì”, cần đặt trọng tâm vào việc “học sinh sẽ làm được những gì” Để đáp ứng được đòi hỏi này trong bối cảnh giáo dục mới, dạy học định hướng phát triển năng lực là một trong những giải pháp giáo dục hiệu quả Phát triển năng lực cho học sinh không chỉ đổi mới về nội dung mà quan trọng nhất là đổi mới về phương pháp trong tất cả các môn học và hoạt động giáo dục Hiện nay, phần lớn các thầy cô kể cả cha mẹ học sinh cũng quan tâm nhiều đến đổi mới phương pháp về môn Toán, Tiếng Việt, chú trọng về các phép tính, con

số, hành văn mà quên đi những năng lực song hành cùng, đó là năng lực tìm hiểu Tự nhiên và Xã hội Học sinh có được năng lực này sẽ giúp các em thêm yêu quê hương đất nước, giữ gìn bản sắc văn hoá dân tộc, hiểu những nét đẹp của quê hương Giúp học sinh nhận thức được trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ các tài nguyên thiên nhiên, ý thức bảo vệ môi trường với thái độ và các hành động tích cực Ở lớp 5, môn Địa lí hình thành cho học sinh một số biểu tượng, khái niệm, mối quan hệ địa lí đơn giản thông qua những sự vật, hiện tượng địa lí cụ thể của đất nước và thế giới Môn học này sẽ rèn luyện cho học sinh một số kĩ năng địa lí như: kĩ năng quan sát các sự vật, hiện tượng địa lí; kĩ năng quan sát bản đồ; kĩ năng nhận xét, so sánh, phân tích bảng số liệu, biểu đồ;

kĩ năng phân tích các mối quan hệ địa lí đơn giản

Với những yếu tố trên, chúng ta thấy rằng thiết bị dạy học là một yếu tố quan trọng góp phần nâng cao chất lượng dạy và học Các thiết bị dạy học chứa đựng bên trong nó những nguồn thông tin phong phú và đa dạng, giúp học sinh lĩnh hội tri thức một cách cụ thể, chính xác, phát triển năng lực tư duy, kĩ năng tìm tòi khám phá, vận dụng tri thức Đồng thời giúp giáo viên tổ chức, điều khiển quá trình nhận thức cho học sinh một cách chủ động đạt hiệu quả

Hiệu quả dạy học chỉ có thể đạt được khi học sinh là chủ thể tích cực của quá trình nhận thức Bằng hoạt động tự lực của mình, học sinh chiếm lĩnh các tri thức khoa học, tham gia tích cực vào quá trình học tập Vì vậy việc nghiên cứu

sử dụng hiệu quả bản đồ, lược đồ, tranh ảnh cần phải hướng đến việc phát huy tính tích cực nhận thức của học sinh

Năm học 2021- 2022, tôi được phân công chủ nhiệm và giảng dạy lớp 5A với

36 học sinh Vào tháng 10, tôi đã tiến hành khảo sát, đánh giá môn Địa lí của học sinh lớp 5A và lớp 5B Kết quả như sau:

thành

Chưa hoàn thành 5A

(Lớp thực

nghiệm)

5B (Lớp

đối

chứng)

Trước thực trạng trên, bản thân tôi không khỏi băn khoăn, trăn trở, làm thế nào để giúp các em sử dụng hiệu quả bản đồ, lược đồ, tranh ảnh nhằm nâng cao chất lượng môn Địa lí lớp 5 Qua tìm hiểu tôi thấy một số nguyên nhân sau: + Các em chưa có kĩ năng quan sát, đọc và xử lí bản đồ, lược đồ;

+ Các em chưa có ý thức sưu tầm thông tin, tranh ảnh liên quan đến bài học + Giáo viên ít sử dụng bản đồ, lược đồ trong giảng dạy mà giáo viên thường

mô tả bằng lời nên học sinh nhàm chán, nắm kiến thức một cách mơ hồ

Từ đó đã thôi thúc tôi lựa chọn và nghiên cứu biện pháp: “Giúp học sinh sử

dụng hiệu quả bản đồ, lược đồ, tranh ảnh trong môn Địa lí lớp 5 ” góp phần

nâng cao chất lượng môn học

II Nội dung giải pháp:

Giải pháp 1: Rèn luyện kĩ năng sử dụng hiệu quả bản đồ, lược đồ.

1.1 Rèn luyện kĩ năng xác định phương hướng trên bản đồ, lược đồ.

Bản đồ là hình vẽ thu nhỏ một khu vực hay toàn bộ bề mặt Trái đất theo một tỉ lệ nhất định lên mặt phẳng của giấy

Bản đồ trong sách Hướng dẫn học không đơn thuần là phương tiện trực quan mà còn được coi là nguồn tri thức quan trọng cần được khai thác

Việc xác định vị trí địa lí hoặc mô tả một đối tượng địa lí trên bản đồ sẽ khó khăn hoặc sai lệch nếu không nắm được cách xác định phương hướng trên bản đồ, lược đồ Đầu tiên, tôi yêu cầu các em thuộc và nhớ các quy định về

phương hướng trên bản đồ, lược đồ: Phía trên bản đồ, lược đồ là hướng Bắc, phía dưới là hướng Nam, bên phải là hướng Đông, bên trái là hướng Tây

(Theo sơ đồ dưới đây)

Khi biết bốn hướng chính thì cũng tìm ra các hướng phụ khác trên bản đồ, lược đồ ví dụ giữa Bắc và Đông là Đông Bắc, giữa Tây và Nam là Tây Nam,… Chính nhờ việc xác định được các hướng trên bản đồ sẽ giúp các em nắm được

vị trí của các nước, các châu lục thể hiện trên bản đồ, lược đồ một cách dễ dàng

Ví dụ : Quan sát Lược đồ các châu lục và đại dương (Bài 17: Châu Á),

nếu nắm vững phương hướng trên bản đồ, lược đồ các em dễ dàng biết được: Châu Á nằm ở bán cầu Bắc, phía Bắc giáp Bắc Băng Dương, phía Đông giáp Thái Bình Dương, phía Nam giáp Ấn Độ Dương, phía Tây Nam giáp châu Phi, phía Tây và Tây Bắc giáp châu Âu

Tôi cũng lưu ý với HS:

- Với những bản đồ, lược đồ được vẽ (chụp) theo quy ước thông thường thì việc hình thành kĩ năng xác định phương hướng trên bản đồ cho học sinh theo các bước tôi vừa nêu

châu lục học sinh sẽ lúng túng, có thể sai cơ bản Khi đó giáo viên phải giúp học sinh xác định đối tượng cụ thể quen thuộc lấy nó làm điểm tựa để xác định phương hướng cho đối tượng

Trên quả địa cầu ta biết rằng hai điểm luôn quay tại chỗ, không thay đổi vị trí đó là cực Bắc và cực Nam Cùng với quả địa cầu, bản đồ cũng có các đường

kẻ sọc nối hai cực Bắc, Nam chỉ hướng Bắc – Nam, các đường kẻ song song với xích đạo là vĩ tuyến chỉ hướng Đông – Tây Khi biết dựa vào những tiêu chí đó học sinh dễ dàng xác định phương hướng một cách chính xác

1 2 Rèn luyện kĩ năng đọc bản đồ, lược đồ:

Đọc bản đồ là kĩ năng tương đối khó và phức tạp đối với học sinh Tiểu học Đọc bản đồ không phải là đọc các chữ ghi trên bản đồ mà là một quá trình tìm hiểu kiến thức địa lí chứa đựng trong các kí hiệu trên bản đồ, ở các mức độ cao, thấp khác nhau, tuỳ theo đối tượng và mục đích sử dụng Với kĩ năng này học sinh cần phải hình thành kĩ năng nhận biết, chỉ, đọc tên các đối tượng và tìm kiếm kiến thức trên bản đồ với 3 mức độ sau:

Mức độ 1: Dựa vào kí hiệu để tìm ra các đối tượng địa lí trên bản đồ, lược

đồ

Mức độ 2: Dựa vào bản đồ, lược đồ tìm ra một số đặc điểm của đối tượng Mức độ 3: Học sinh phải vận dụng các kiến thức địa lí đã có, kết hợp những

đặc điểm, tính chất của đối tượng để rút ra những điều mà trên bản đồ không trực tiếp chuyển tải hết được

Việc hình thành kĩ năng này tuân theo các bước cụ thể sau:

Bước 1: Đọc tên bản đồ (lược đồ) và bảng chú giải hiểu được kí hiệu trên bản

đồ, lược đồ để biết các đối tượng địa lí thể hiện trên bản đồ (lược đồ) là gì và tác giả đã thể hiện các đối tượng địa lí đó như thế nào (bằng kí hiệu gì ? màu sắc nào ?) Thông thường một bản đồ, lược đồ sách hướng dẫn học có 4 hoặc 5 đối tượng chính còn nội dung phụ thì tương đối nhiều Giáo viên phải dựa vào nội dung cụ thể của từng bài học để chọn lọc các nội dung cần khai thác

Ví dụ :

- “Bản đồ Địa lí tự nhiên Việt Nam” chủ yếu thể hiện các sự vật, hiện tượng tự nhiên của đất nước ta như: địa hình, đất đai, thổ nhưỡng, núi, sông, biển, đảo,

- “Bản đồ Dân số Việt Nam” thể hiện đối tượng chính là : dân cư, sự phân

bố dân cư, các đô thị, mật độ dân số,

- “Lược đồ giao thông Việt Nam” chủ yếu thể hiện các loại hình giao thông Việt Nam, biết loại đường nào đi từ đâu đến đâu,

Bước 2: Phân tích bản đồ (lược đồ) bằng cách dựa vào các kí hiệu, màu sắc để

xác định vị trí của các đối tượng địa lí trên lược đồ, thông qua các kí hiệu đó để rút ra nhận xét về tính chất, đặc điểm của các đối tượng địa lí được thể hiện trên

đó GV cần soạn hệ thống câu hỏi, bài tập để gợi ý học sinh những thao tác: + Nắm được mục đích việc làm

+ Đọc bảng chú giải để biết kí hiệu của các đối tượng cần tìm trên bản đồ

+ Căn cứ vào kí hiệu tìm vị trí đối tượng trên bản đồ (lược đồ)

+ Quan sát đối tượng trên bản đồ, lược đồ nhận xét và nêu đặc điểm, tính chất của nó

+ Dựa vào bản đồ, lược đồ kết hợp với kiến thức địa lí, vận dụng các thao tác tư duy (so sánh, phân tích, tổng hợp,…) để phát hiện các mối quan hệ địa lí không thể hiện trực tiếp trên đó (mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên, kinh tế,

xã hội) để giúp học sinh khai thác được kiến thức

Bước 3: Treo bản đồ (lược đồ) ra giới thiệu Tổ chức hướng dẫn cho học sinh

nhóm học sinh quan sát bản đồ (lược đồ) thay vì cho cả lớp chỉ quan sát 1 bản

các hoạt động học tập để học sinh được tự tìm ra kiến thức mới trên cơ sở kết hợp giữa kiến thức với kĩ năng địa lí mà học sinh đã có Chính vì vậy, kiến thức các em thu được bền vững hơn, đồng thời trong quá trình tìm tòi kiến thức, kĩ năng địa lí của học sinh cũng được rèn luyện và củng cố, học sinh hào hứng học tập hơn nhiều

(ẢNH CÔ TRÒ ĐANG THẢO LUẬN NHÓM)

Bước 4: Tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả làm việc với bản đồ, lược đồ.

Sau đó xác nhận lại và hoàn thiện những thao tác hình thành kĩ năng đọc bản

đồ, lược đồ

Thực hiện các bước của quy trình trên là học sinh đã hình thành được kĩ năng đọc bản đồ ở 3 mức độ từ thấp đến cao

Khó khăn lớn nhất là làm thế nào để nhận biết và tìm ra được các đối tượng trên bản đồ, lược đồ Muốn học sinh dễ dàng nhận biết và tìm đối tượng địa lí tôi lưu í cho học sinh về các đặc điểm hình thù và kích thước của đối tượng qua câu hỏi: Giống cái gì? (Ví dụ: Hình dạng nước việt Nam giống hình chữ S, đồng

bằng Bắc Bộ giống hình tam giác, vùng trung du Bắc Bộ là một vùng đồi với các đỉnh tròn, sườn thoải, xếp cạnh nhau như bát úp ) Ngoài ra, tôi còn cho học sinh dựa vào điểm tựa để nhanh chóng tìm ra đối tượng Các dạng bài tập cho kĩ năng này thường là điền vào chỗ chấm ( ), đặt câu hỏi theo bản đồ, gắn chữ hoặc điền kí hiệu lên bản đồ thông qua trò chơi: “Ai nhanh hơn”, “Đi tìm

Sau đó tìm hiểu kiến thức địa lí chứa đựng trong các kí hiệu ghi trên bản

đồ

Ví dụ 1 : Khi cho học sinh quan sát Lược đồ một số khoáng sản Việt

Nam,

tôi đặt vấn đề: Em hãy chỉ trên lược đồ những nơi có mỏ sắt, mỏ thiếc, mỏ than, A-pa-tít, Bô- xít, dầu mỏ và khí tự nhiên?

Học sinh sẽ phải đọc bảng chú giải để nắm được các kí hiệu khoáng sản, tên mỏ khoáng sản, nơi có mỏ sau đó quan sát trên lược đồ và thấy được: Sắt có

ở Yên Bái, Thái nguyên, Hà Tĩnh; thiếc có ở Cao Bằng; than có ở Quảng Ninh; A-pa-tít có ở Lào Cai, Bô- xít có ở Tây Nguyên, dầu mỏ và khí tự nhiên ở Biển Đông,

Lược đồ một số khoáng sản Việt Nam

( HS chỉ)

Ví dụ 2: Khi cho học sinh quan sát Lược đồ phân bố rừng ở Việt Nam tôi đặt

vấn đề: Dựa vào màu sắc của lược đồ, em hãy kể tên các loại rừng chính ở nước

ta và xác định nơi phân bố của chúng?

Học sinh đọc bảng chú giải và nắm được màu xanh lá cây đậm chỉ rừng rậm nhiệt đới, màu tím chỉ rừng ngập mặn Từ đó quan sát trên lược đồ, học sinh thấy được: Rừng rậm nhiệt đới phân bố chủ yếu ở vùng đồi núi, còn rừng ngập mặn ở ven biển,

( video HS chỉ)

1.3 Xác lập mối quan hệ Địa lí đơn giản giữa các yếu tố và các thành phần như: địa hình, khí hậu, sông ngòi; thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người,

Ví dụ 1: Khi nêu lí do về sự khác biệt khí hậu giữa hai miền Nam – Bắc ở

nước ta Học sinh quan sát “Lược đồ khí hậu” của nước ta, phân tích và thấy được: Dãy núi Bạch Mã kéo dài ra đến biển nằm giữa hai thành phố Huế và Đà Nẵng tạo thành bức tường chắn gió Khi gió mùa đông bắc thổi tới đây ít khi

vượt qua được dãy núi này Vì vậy phía Bắc của dãy núi Bạch Mã (miền Bắc) có mùa đông lạnh còn phía Nam của dãy bạch Mã (miền Nam) khí hậu nóng quanh năm Vì thế mà dãy Bạch Mã được coi là ranh giới khí hậu giữa hai miền Bắc – Nam

Lược đồ khí hậu

Ví dụ 2 : Khi quan sát lược đồ tự nhiên châu Phi, qua màu sắc lược đồ học

sinh thấy được: Đại bộ phận châu Phi có địa hình tương đối cao Toàn bộ châu lục được coi như một cao nguyên khổng lồ trên các bồn địa lớn và với diện tích rộng lớn, nằm trong vòng đai nhiệt đới lại không có biển ăn sâu vào đất liền nên châu Phi có khí hậu nóng và khô bậc nhất thế giới Và do khí hậu châu Phi như

thế nên cả động vật, thực vật ở đây đều khó phát triển, phần lớn châu Phi là hoang mạc và xa-van

Lược đồ tự nhiên châu Phi

1.4 Rèn luyện kĩ năng chỉ bản đồ cho học sinh:

Khi học sinh thực hành chỉ các đối tượng Địa lí trên bản đồ, giáo viên cần hướng dẫn học sinh chỉ đúng quy định Chẳng hạn khi chỉ về một vùng lãnh thổ thì phải chỉ theo đường biên giới khép kín của vùng lãnh thổ đó Khi chỉ vị trí của một thành phố thì chỉ vào kí hiệu thể hiện thành phố, chứ không chỉ vào chữ

ghi tên thành phố Khi chỉ vị trí một dòng sông học sinh phải chỉ xuôi theo dòng chảy từ thượng nguồn đến hạ nguồn

(Ảnh cô giáo với các nhóm HS lên thảo luận chỉ bản đồ, Video của HS) Giải pháp 2: Nâng cao hiệu quả của việc sử dụng tranh ảnh, thông tin,… sưu tầm được trong quá trình dạy học Địa lí.

Cùng với bản đồ, lược đồ thì tranh ảnh, thông tin, cũng rất thiết thực và quan trọng trong các tiết học Địa lí Qua việc khai thác thông tin, tranh ảnh, giáo viên dễ dàng hình thành các khái niệm Địa lí còn học sinh có thể lĩnh hội các kiến thức Địa lí một cách dễ dàng và hứng thú Vì vậy giáo viên dặn HS chuẩn

bị bài sau chu đáo, các em tìm thêm các thông tin, tranh ảnh có nội dung liên quan đến bài học Có như vậy mới rèn luyện cho học sinh các kĩ năng, thao tác hoạt động, nâng cao tinh thần trách nhiệm của học sinh trong học tập; rèn cho học sinh phương pháp tư duy khái quát; có khả năng chuyển tải thông tin ở mức

độ cao hơn Quan trọng hơn cả là giúp học sinh tự chiếm lĩnh kiến thức, phát triển phẩm chất, năng lực và thói quen tự học, sáng tạo

Ví dụ : Khi giới thiệu về một số Quốc gia tiêu biểu của các châu lục ở

phần Địa lí thế giới nếu có thêm các tranh ảnh về tự nhiên, danh lam thắng cảnh,

… của các Quốc gia đó thì sẽ khắc sâu được kiến thức cho học sinh và bài học

sẽ phong phú, mở rộng tầm hiểu biết của học sinh giúp các em yêu thích môn học hơn

Khi giới thiệu Ai Cập giáo viên cho học sinh quan sát hình ảnh như Kim

tự tháp và Tượng nhân sư đồng thời sưu tầm các thông tin, câu chuyện về các công trình kiến trúc vĩ đại này Giới thiệu Cam-pu-chia giáo viên giới thiệu đền Ăng – co Vát bằng hình ảnh, bài viết hay khi giới thiệu Trung Quốc giáo viên cung cấp thông tin, hình ảnh về Vạn Lí Trường Thành dài 6700 km và được xây dựng cách đây trên 2000 năm…

Kim tự tháp và Tượng nhân sư ở Ai Cập

Đền Ăng – co Vat ở Cam-pu-chia

Vạn Lí Trường Thành (Trung Quốc)

3 Giải pháp 3: Tăng cường luyện tập, thực hành:

Đi đôi với việc dạy cho học sinh cách làm việc với bản đồ thì phải tăng cường cho học sinh thực hành, luyện tập nhiều lần với bản đồ thì những kĩ năng

sử dụng bản đồ mới bền vững và ngày càng hoàn thiện Ta có thể tăng cường luyện tập, thực hành kĩ năng sử dụng bản đồ cho học sinh bằng một số biện pháp:

* Sử dụng hệ thống câu hỏi và bài tập:

- Khi sử dụng các câu hỏi và bài tập hướng dẫn để rèn luyện kĩ năng sử dụng bản đồ cho học sinh giáo viên phải có sự chuẩn bị trước những câu hỏi, bài

tập một cách kĩ lưỡng để đảm bảo các bài tập, câu hỏi phải phù hợp với nội dung bài học, phù hợp với trình độ của học sinh, bài tập bắt buộc học sinh phải động não, sử dụng những kĩ năng bản đồ và đưa ra các bước sử dụng câu hỏi và bài tập hướng dẫn cụ thể như sau:

Bước 1: Chuẩn bị phiếu câu hỏi, bài tập

Bước 2: Sử dụng câu hỏi, bài tập

Bước 3: Đánh giá kết quả bài làm của học sinh

* Sử dụng bản đồ câm (bản đồ trống):

Sử dụng bản đồ câm là hình thức mới lạ, gây được hứng thú học tập cho học sinh Sử dụng bản đồ câm để hình thành kĩ năng vẽ bản đồ đơn giản như vẽ

kí hiệu, tô màu, giúp học sinh nhớ các kí hiệu, nhớ vị trí, mối tương quan các đối tượng thể hiện trên bản đồ

Giáo viên có thể yêu cầu học sinh tô màu thể hiện các vùng lãnh thổ, vẽ các đối tượng địa lí bằng kí hiệu, ghi tên các đối tượng địa lí trên bản đồ trống,

Ví dụ: Em hãy tìm thủ đô Hà Nội trên bản đồ trống, vẽ đường ranh giới của Hà Nội với các tỉnh khác rồi tô màu vào diện tích của thủ đô Hà Nội

(TRANH HỌC SINH TÔ MÀU)