NGHIEN c u u - T R A O DOI Di Jan tai !inh cu" trong ljch suf photig ki^n Viet Nam va mot so bai hoc rijt ra cho v4n 6h tai Tinh cir trong cac difan phat trien hien nay IS LE VAN DINH
Trang 1NGHIEN c u u - T R A O DOI
Di (Jan tai (!inh cu" trong ljch suf photig ki^n
Viet Nam va mot so bai hoc rijt ra cho v4n 6h
tai (Tinh cir trong cac difan phat trien hien nay
IS LE VAN DINH* - NGO PHU LAM**
Trong lich su xa hdi phong kien Viet Nam, di eiing bd tudng chieu md dan vimg Set (nay thupe Thinh dan - tai dinh eu ehu ye'u la qua trinh dua cu Liet, ngoai thanh Ha Ndi) khai khan them duge 2.000 dan tir vimg dat nay den vimg dat khac dinh eu mau rudng,v.v Sang thdi tien Le, nhiing cude di dan nham thue hien cdng cude khai hoang, lap lang md khai hoang, md rdng dat dai, phat trie'n kinh te tie'p rdng dat canh tac, dat eu trii va md mang, bao ve bd tuc dugc td' ehiie Cu the, vao the ky thir X, Pham Cu cdi dat nude Qua trinh di cu - tai dinh eu nhu vay eiia Lupng, duge sir uy nhiem eua vua, da chieu md dan ngudi Viet da tiep dien lien tuc qua nhieu theky trong tien hanh khai khan viing dat ven bie'n lap ra vung sudt cae trieu dai phong kien, va dugc su sach ghi lai dat Bat Xa - Tam Ndng (thudc huyen Hung Ha, tinh kha day du chi tiet Thai Binh ngay nay)^
Ngay trong giai doan dau kien thiet va md mang Cang ve sau, hoat ddng dua dan di khai hoang, lap dat nude, eac trieu dai Ly - Tran da bat tay thuc hien lang viing eua sdng, ven bie'n, cang duge chii trpng, nhirng eudc di dan - tai dinh cu ldn ma muc tieu dau dupe tien hanh bai bin va cd quy md ldn hon Tir thdi tien la khai pha dat hoang, md mang cuong vue, tang Ly - Tran, eac trieu dai phong kien nude ta bat dau dien tich dat canh tae xud'ng luu vue eac eon sdng ldn, quan tam de'n viec chuan bi co sd ha tang (dap de lan dan ra phia bie'n Sir eii da ghi nhan, sau khi dep ngan lii, ngan man, dao dap kenh rach chd'ng ling, loan 12 sii quan thd'ng nhat dat nude (nam 968), Dinh ban nham dim bio sin xua't ndng nghiep), trudc
Bd Linh da ban hanh ngay ehinh saeh dua dan di khai khi dua dan khai hoang den dinh eu, lap lang, vd yen pha nhiing mien dat hoang hda Ong da eu Biii Quang sue dan, khuyen khich sin xuat lam cho ddi sd'ng nhan Dung giii chue Tran Ddng Tiet dd sii to chiie ehieu md dan dugc yen vui Tir dd, nhieu viing dat, lang mac dan khai khan vimg cua Bd, eu eiru Sii quan La Dudng
1 Trung tam Khoa hgexa hgi va Nhan van qude gia - Trung tam nghien edu dan sd va phat trien: Di dan cua ngudi Viet tii ', " Hgc vien Chfnh tri - Hanh chfnh khu vuc III theky thUXden giua the ky XIX H 1994, tr 35
Trang 2NGHIEN c u u - TRAO DOI
trii phii da dupc dung len Chang han theo su eii, viing
Bd Hii Khau (thi xa Thai Binh ngay nay), d dau the
ky X, hay cbn la dat bien, trii qua qua trinh khai
khan, dap de lan bie'n va thuc hien nhiing ehfnh saeh
khuyen khfch sin xuat ndng nghiep (nam 1038, dich
than Ly Thai Tdng da tdi cay tich dien), de'n dau the
ky XI, noi day da nhanh chdng trd thanh viing dat vdi
dan cu ddng diic va ddng rupng trii phii
Tir thbi Tran, cac nha nudc phong kien thuc hien
chinh sach khuyen khfch viec khai pha dat hoang lap
thanh cae trang trai ldn lam eho eac khu dinh cu va
cac viing dat canh tae mdi xuat hien ngay cang nhieu
hon Cu the, nam 1266, vua Tran xud'ng chieu cho phep
cac vuong, edng chiia, phd ma, cung phi, nhiing ngubi
cd theva lire chieu tap dan ngheo khdng cd dat canh
tac di dap de, khai hoang ven bien lap nen cae dien
trang, lang mac mdi De dim bio hieu qui cho chinh
saeh nay, nha nudc da dat chire ddn dien chanh va phd
sir de quan ly, ddn dd'c viec dap de, khan hoang d tat cl
cae Id Chfnh su xuat hien eiia loai hinh kinh te dien
trang nay da lam eho dien tich dat canh tac cua nude
ta ngay cang duge md rdng
Cach lam nay tiep tuc dugc cae trieu dai phong
kien Le, Nguyen ve sau nay tie'p tue phat huy va dua
lai hieu qui rat tich cue Chang han, de'n dau theky
XIX, Dinh dien sir Nguyen Cdng Tnr da linh sir menh
dem dan di dap de, lan bie'n khai hoang, thanh lap
nhung khu dan eu trii mat mdi nhu huyen Tien Hii
(Thai Binh) hay huyen Kim Son (Ninh Binh) Rd rang
dd la each lam thdng minh, vira dua lai lgi fch cho
ngudi khdi xudng, td' ehiic, dua lai lgi fch eho ngubi dan
cay khdng cd rudng, vira ed y nghia md mang, phat
trie'n kinh te dat nude
Nhan xet ve qua trinh khai khan, md mang dat
dai, lang mac eua ngubi Viet ra phfa bie'n trong sudt
thbi ky phong kien, cd the dan sach An Nam chf nguyen
cua Trung Qud'c: "Xii Giao Chi dan eu trii mat, dat
khdng du cay cho nen ngubi trudc dap de cao dhai ben
sdng ngdi de phong nudc lut Dat d ven bie'n bi nudc
man lan vao, bpn quy tdc the gia mudn chiem rieng
dat dd, deu eho dap de de ngan nudc man rdi gieo
trdng cay cay ben trong, nhuthe la deyen dan va khai
thac het md'i lgi cua dat dai De eao ba thudc rdng
nam truong, dat ha de chanh va phd sir de trdng coi
Tir dd, thiiy tai khdng cbn niia ma ddi sd'ng ngubi dan
dugc sung sudng, dat khdng bd sdt ngudn lpi nao"^
Khdng chi md mang dat dai lang mac ve phia bien, cae nha nude phong kien nudc ta da sdm quan tam de'n viec md mang bb cdi ve phfa Nam Den ddi Ly Thai Tdng (1028 -1054), lanh tho phia Nam Dai Viet
da gdm cl nua phan tinh Quing Tri hien nay Trong dgt tien cdng nam 1069, vua CheCu hi bit, Chiem Thanh da dang ba chau Bo Chfnh, Dia Ly va Ma Linh
De binh dinh viing dat nay, xac lap bb edi mdi, nam
1075, Ly Nhan Tdng da euTe tudng Ly Thubng Kiet di kinh ly, ve lai bin dd hinh the niii sdng, rdi dd'i chau Dia Ly thanh Lam Binh, Ma Linh thanh Minh Linh, td' chuc dua eu dan tir phfa bac vao lap lang, khai khan dat hoang va lap cac trang hd, xa quan^
Ve sau nay, nha Tran, nha Ho, nha Le tiep tuc thue hien phuong saeh dd, eii mdi khi cuong vuc dat nudc dugc md rdng, cae trieu dai phong kien lai dua dan vao khai khan dat hoang, lap lang, dat cac don vi hanh ehinh cimg cac ehiie quan trdng coi viec de dieu, cai quin chfnh sir, khuyen khfch sin xuat, dim bio dbi sd'ng eho ngubi dan Bang each dd, cu dan Dai Viet ngay cang chiem uu the ve kinh te, chinh tri, day eu dan Chiem Thanh ngay cang dat sau vao phfa Nam
Vf nhu nam 1307, sau khi thue hien nghi Ii tiin Cdng Chiia Huyen Tran ve Chiem qude, vua Tran Anh Tdng tie'p thu Chau 0 va Chau Ri (le vat din cudi cua vua Chiem - Che Man), da tien hanh td' chirc cae cupe
di dan khan hoang, lap ap va dd'i ten hai chau tren thanh Thuan Chau (Bae Hai Van) va Hda Chau (Nam Hii Van), dat cae ehiic quan mdi trdng coi mpi mat d hai chau nay
Nam 1402, sau khi chiem ngdi nha Tran, Ho Quy
Ly chia Hda Chau, gdm dat Chiem Dpng, Cd' Luy thanh bdn Chau la Thang Chau (Thang Binh va phia Bie), Hda Chau, Tu Chau va Nghia Chau (QuIng Ngai va phia Nam), td' chiic di dan phia bae vao canh tae, lap lang va dat quan An phu sir eai tri Viee nay tie'p tue day dan Chiem Thanh bd dat liii them ve phfa Nam Nam 1570, Chiia Nguyen Hoang duge eirvao tran thu Dang Trong, md dau eho cae eudc di dan ldn, ehinh phuc sau vao phuong nam Cu the, ngay tir dau, dng
da dua rat nhieu dan eu tir eac viing Thanh Nghe
-2 Dai Vietsiiky toan thu Nxb Suhgc H 1967.1.1 tr 145
3 Theo sach Dai Viet siiky toan thir nam 1242 "eac xa sach thi dat chdc dai, tieu tuxa tCrngu pham tra len la dai tuxa tCr luc pham trd xudng la tieu tuxa Co ngudi kiem 3.4 xa: cung xa chfnh xasii xa giam ggi la xa quan", t.2, tr 18-19
Trang 3NGHIENCUU- TRAO DOI Tinh vao lap ap, khai hoang d cae viing tir Thuan Hda
trd vao
Trong sudt thai ky thdng tri eiia minh, cac ehiia
Nguyin va vua Nguyen sau nay da cd nhirng chfnh
saeh hieu qui khuyen khfch di cukhan hoang lap don
dien va lap ap d phuong Nam Lire lupng di dan khan
hoang trong sudt eac trieu dai nha Nguyen vin chu
ye'u la binh li'nh di ddn trii, tii pham luu day, dan
ngheo va nhiing ngubi luu tan, Phat huy kinh nghiem
eua cae trieu dai trudc kia, nha Nguyen cung ehu truong
khuyen khich nb'ing ngubi ed ciia diing ra chieu md
dan di lap ddn dien, lap ap d nhiing viing dat mdi Tiiy
theo so'lugng ngubi duge chieu md dem di tai dinh eu
xay dung vimg dat mdi, nhung ngubi diing ra chieu md
duge nha nude phong chuc tudc'*
Sd di cae vua chiia Nguyen to' chuc chieu md nhiing
ngubi dan "cd vat lire" la vi viee khai hoang, lap ddn
dien, lap ap giai doan dau rat khd khan Nhat la cac
viing dat phuong Nam tuy trii mat nhung cbn hoang
so, lam son ehudng khi nhieu, can phai ed nhieu nhan
Ip, cua eii de dau tu, khai pha ban dau trong khi de
ed sin pha'm thu hoach can ed thdi gian Nhiing luu
dan (nhiing ngubi dan luu tan lam an vi thie'u dat sin
xuat d que nha) la nhiing ngubi ngheo khdng du sue de
tu minh duong dau vdi nhiing khd khan dd Chi nhiing
ngubi ed tien bae, cd vat dung khai khan, ed phuong
tien van chuyen, cd vd'n de thue mudn, ke el mua nd ti
va ed cua an eua de mdi cd the cam cu, bd vd'n, to' chiic
dau tu trong nhiing nam dau chua thu duge hoa lpi tir
viing dat mdi
Ve mat luat le, de khuyen khich di dan, khai khan
rudng dat, md mang bio ve bd edi, eiing nhu cac trieu
dai phong kien trudc day, nha Nguyen de ra luat le
ban dau cho cac vimg dat mdi rat don gian, rdng rai
Viee khai nop td thue' khdng can phii chat che (chu
yeu dua tren sir tu giac cua nhiing ngudi to' chuc di dan
khai hoang) va muc thue thi tha'p hon nhieu so vdi eac
vimg dat cii Chinh quyen nha nudc eiing rat chii y
trong viec mdmang cac tuyen giao thdng, van chuye'n,
cae trung tam trao dd'i mua ban nham dim bio cho
kinh te cae viing dat mdi cd the phat trie'n d'n dinh Do
dan di cued nhieu thanh phan ve dan tdc, tdn giao
khac nhau nen de hp yen tam d lai lam an, khai thac
cac lpi the' ve dat dai, thd' nhudng d viing dat mdi,
quan lai nha Nguyin da rat quan tam de'n viec khuyen
khich, hd trg dan khai hoang xay dung cae noi thd tu
dinh chiia, mieu mao Chfnh nhd nhiing chfnh saeh
do ma de'n dau the ky XIX, cuong thd' nudc ta bao gdm
el mien Ddng va mien Tay Nam bd da dugc xac lap, ndng nghiep kha phat tiien, ve coban, nha Nguyin da
cd du the va luc chd'ng lai sir xam lang tir Cao Mien va Xiem La
Nhuvay, de phat trie'n kinh te, mdmang va bio ve
bb cdi, tir rat sdm, eac trieu dai phong kien d nudc ta
da rat coi trpng viec di dan - tai dinh cu nham khai hoang, lap lang d nhung viing dat mdi Qua trinh dd
da de lai nhieu bai hpc kinh nghiem quy bau ed the ft nhieu van dung vao -viec thuc hien tai dinh cu trong cae dir an phat trie'n kinh te - xa hdi d nude ta hien nay
Thii nhdt, de dim bio hieu qui viee tai dinh cud
nhirng viing dat mdi, chinh quyen nha nudc can ed nhiing ehfnh saeh cu the chii ddng dim bio san xuat
va dbi sd'ng eho ngubi dan Viee xay dung co sd vat chat ban dau nham dim bio phat trien sin xuat va ddi sd'ng eua ngubi dan tai dinh cuphli dupc coi trpng Trong dieu kien phat trie'n hien nay, yeu cau ve co sd vat chat ky thuat cang cao hon Sd di nhuvay la vi di dan - tai dinh eu trong lich su Viet Nam thdi phong kien ehu ye'u la di dan ndng nghiep, trong khi dien ti'eh dat dai de khai pha cbn rdng ldn nen yeu eau ve co sd vat chat mdi dimg lai d viee xay dung, tu bd' de dieu, kenh rach, dubng sa
Hien nay, hau het eac du an di dan - tai dinh cu
la nham muc tieu cdng nghiep hda Dien tfch dat canh tae eua ngubi dan hen tue hi thu hep nhung lai
ed rat ft ngudn de thay the, bd' sung Do vay, viec dau
tu xay dung co sd vat chat ky thuat ban dau bao gom
el viee dau tir xay dung co sd sin xuat mdi, dim bio phat trie'n giao due, dao tao nham chuye'n dd'i nghe nghiep, tao cdng an viec lam eho sin xua't cua ngubi dan d noi tai dinh cu Trong dieu kien nen sin xuat hang hda, viec phat trien giao thdng, van tii, md rdng thi trubng dim bio dau vao va dau ra cho san xua't Cling la yeu eau hue thie't Tat el nhirng yeu eau nhuvay dbi hdi khdng chi miic dau tuldn ma cdn dbi hdi phii ed sir chuan bi ky ludng, day du Trong thuc te, do khdng dap ung day du nhiing yeu cau tren
ma trong nhiing thap ky vira qua, khdng ft nhiing du
4 Tmng tam Khoa hgc xa hgi va Nhan van qude gia - Tmng tam Nghien edu dan sdva phat trien: Di dan eua ngudi Viet tCr theky thd X den giua theky XIX, H, 1994 tr 147
Trang 4NGHIENCUU- TRAO DOI
an di dan - tai dinh cu do Dang va ehfnh quyen cae
cap d nude ta tien hanh bi that bai, ngubi dan khdng
chiu di dbi hoac sau khi di dbi lai quay ve noi d cii do
dieu kien sin xua't va ddi sd'ng d noi tai dinh cu
khdng dam bio
Thii hai, ed ehfnh sach cu thexa hdi hda cac chuong
trinh di dan - tai dinh eu theo hudng phat huy cae
ngudn lire d trong dan Thuc te, vdi ngudn luc ban che,
cae nha nudc phong kien trudc day hay ngan saeh nha
nude ta hien nay khdng the dim bio day dii mire dau
tu ban dau cho viee thuc hien hieu qui eac ehuong
trinh di ddi - tai dinh cu Do vay, viee tinh toan, dat ra
cae cache ehinh saeh dim bio can dd'i, hai hda lgi fch
cua tat cl cac ben tham gia: nha nudc, ngubi dan phii
di ddi giii tda - tai dinh cu va cae ehu du an (ngubi
diing ra td' ehiic thuc hien di dbi; giii tda - tai dinh eu)
la dieu het siic quan trpng, dim bio hieu qui ben
virng cho viee thue hien eac du an phat trie'n d eac dia
phuong Cd the ndi, viee qua ehii trpng lpi ich eua bat
ky ben tham gia nao eiing chi dem lai hieu qui nhat
thbi, tinh ben viing khdng cao
Thii ba, phii ed chinh sach quan tam thie't thue
de'n ddi sd'ng tinh than, phong tuc, tap quan, tdn
giao, tin ngudng cua ngubi dan di dbi - tai dinh cu Trong thbi ky dau ciia xa hdi phong kien, hau het cac cude di dan deu vdi eu ly gan Ngubi dan tai dinh eu
d lang mdi van ed md'i quan he chat ehe vdi que huong bin quan Vdi nhiing viing dinh cuxa noi d eii, chfnh quyen hoac ngubi to' chirc thubng ed hd trg cho ngubi
di cuxay dung den, dinh, ehiia, noi sinh boat van hda tam linh nhu d que cii Dd'i vdi ngubi dan thudc cac tdc ngubi, cae tdn giao tin ngudng thie'u so', viee xay dung noi sinh boat van hda ehung, noi thb tu, hanh le cang ed y nghia quan trpng hon bdi ngubi Viet tir xua tdi nay van rat quan trpng "cay cd cdi, nudc cd ngudn"
That ra, viec ehfnh quyen tham gia dim bio ddi sdng tinh than, tam linh gan bd vdi que eii cho ngubi tai dinh cu khdng chi cd y nghia bio tdn van hda dan tdc ma cbn dim bio tinh elm eiia ngubi dan di eu vdi que huong mdi, giiip hp xda bd mac elm "tha phuong cau thuc", tirdd, cd them nghi luc vugt qua khd khan, d'n dinh eudc sd'ng d noi dinh cu mdi Dieu dd ciing gdp phan vao hieu qui ben virng eua cae ehuong trinh tai dinh eu trong eac du an phat trien hien nay va tuong lai
Nhumg mai nha tam ba, chong chenh