Vi hach nhiem xa hdi nhff la mdt cd che dieu hoa cac quan he xa hdi, nen xa hdi cd bao nhieu md'i quan he xa hdi thi ed bay nhieu loai hach nhiem xa hdi, nhff traeh nhiem dao dffe, traeh
Trang 1NGHI QUYET CUA DANG VA THI/C TIEN CUOC SONG
Van fle loli ich va trach nhiem xa hoi
• • >
trong 6\eu kien kinh te thj tracing d Viet Nam liien nay
CAO THU HANG<'>
Gan day, tren bao chi, ehung ta thffdng
bat gap cum tff "trach nhiem xa hdi"
Cum tff nay dffdc gan vdi nhieu van de
cua ddi sd'ng xa hdi, nhff giao due, y te, kinh
doanh, mdi trffdng,v.v Tai sao dieu dd lai xay
r a ?
Theo chung tdi, trong hdn 20 nam ddi mdi vffa
qua, Viet Nam da dat dffdc nhffng thanh tffu quan
trpng tren mpi mat eua ddi sd'ng xa hpi Tuy
nhien, eung cdn nhffng khuyet diem va yeu kem
Cd nhieu nguyen nhan ve nhffng yeu kem dd
dffdc dffa ra; song, cd le, mdt trong nhffng nguyen
nhan quan trpng ehinh la tac ddng heu effc ciia
nen kinh te thi trffdng vdi viee coi trpng ldi ieh,
dac biet la ldi ieh ca nhan, mdt each thai qua da
din den viec eon ngffdi thd d, tham ehi lam tdn
hai hay xam pham, nhffng ldi ich xa hdi Dieu
nay cd the pha v9 hoac lam anh hffdng den qua
tnnh phat trien ben vifng cua edng ddng, cua xa
hdi Vi vay, "hach nhiem xa hdi" nhan dffdc sff
quan tam cua nhieu ngffdi
Trong bai viet nay, chiing tdi mudn lam rd
md'i quan he giffa ldi ich va hach nhiem xa hdi
ndi chung, ciing nhff ehi ra anh hffdng cua ldi
ich den viee thffc thi traeh nhiem xa hdi trong
mdt sd llnh vffc eiia ddi sdng, ma trong chffng
mffe nao do, dang gay ra nhifng bffc xuc eho xa
hpi
Khi nghien ciiu ve sff tdn tai va phat hien cua
con ngffdi, C.Mae va Ph.Angghen cho rang, viee
nhan thffc con ngffdi phai d hong ddi sdng hien
thffc cua chinh hp Nghla la theo cae dng, khi
nghien cffu va'n de con ngffdi, can xua't phat tff
nhiihg hen de hien thffe hong lieh sff xa hdi cua con ngffdi - dd la "nhffng ca nhan hien thffc, la boat ddng cua hp" Day la nhffng con ngffdi cd kha nang sd'ng de lam ra lieh sff eua minh Nhffng,
de sdng thi "trffdc het phai ed thffe an, nffdc udng, nha d, quan ao"*" - mdt nhu cau td'i thieu de eon ngffdi ed the tdn tai, va, de ed thffc an, thffc udng, nha d, quan ao thi ngffdi ta can phai san xua't C.Mac va Ph.Angghen viet: "Hanh vi lieh sff dau tien la viee san xua't nhffng tff lieu de thoa man nhffng nhu cau a'y"'^' Nhff vay, nhu cau ddng vai hd ddng life cua san xua't ndi ehung
va qua dd, lich sff ndi chung Nhu cau la cai thuc day con ngffdi ta hanh ddng Sff thoa man nhu cau chinh la ldi ieh
Vi vay, ed the tha'y, ldi ieh la eai mang tinh khach quan Chinh nhffng dieu kien kinh te
-xa hpi la eai tao nen cac quan he ldi ich Dieu
do ed nghia la, d moi thdi dai khac nhau ed nhiihg quan niem khac nhau ve ldi ich va ngay ehng mot thdi dai thi eung cd nhutig quan niem khac nhau ve ldi ieh, eai dffdc coi la ldi ich vdi ngffdi nay nhffng eung ed the khdng dffdc coi la ldi ieh vdi ngffdi khac Viee thoa man ldi ich phu thudc vao nhieu yeu td, ma trffdc bet la kinh te Khang dinh ldi ich mang tinh khach quan va
la eai, xet den cung, thue day eon ngffdi ta hanh ddng, thi ddng thdi cung phai khang dinh sff tdn tai cua ldi ich ea nhan la ta't yeu Tuy theo mffe
dp pban chia ma cd cae loai ldi ich khac nhau
Cd ldi ich vat chat, cd ldi ieh tinh than; cd ldi ich trffdc mat, ed ldi ieh lau dai; ed ldi ieh ca nhan
'I Th^c sT Triet hpc, ViSn Triet hpc, Vifen Khoa hpc
Xa h6i Viet Nam
<" C.Mac va Ph Angghen Toan tip, t.3 Nxb Chinh
tri Quoc gia Ha Noi, 1995, tr.40
<2i C Mac va Ph.Angghen Sdd., t 3, tr.40
Trang 2CAO THU HANG - V A N DE LOI ICH
ed ldi ieh tap the va ldi ich xa hdi, Trong do,
ldi ieh kinh te ddng vai hd quan trpng
Trudc het, cd the tha'y rang, ldi ieh ed vai trd
quan trpng trong sff phat trien cua xa hdi, la ddng
life thue day con ngffdi hanh ddng Nhd sff thdi
thuc cua ldi ieh, con ngffdi cd nhffng boat ddng
va phat minh thuc day sff phat trien cua lieh sif
C.Mac da tffng nhan xet: "ta't ca nhffng gi con
ngffdi da'u tranh de gianh lay deu gan hen vdi
Idi ich cua hp" Trong "Tu bdn", C.Mac da dan
lai ldi eua T.J.Dunning nhff sau: "Vdi mdt ldi
nhuan thich dang thi tff ban trd nen can dam
Dffdc dam bao 10% ldi nhuan thi ngffdi ta cd
the dung tff ban vao dau cung dffdc, dffdc 20%
thi nd boat bat han len, dffdc 50% thi nd trd nen
that sff tao bao, dffdc 100% thi nd cha dap len
mpi luat le eua loai ngffdi, dffdc 300% thi khdng
cdn tdi ac nao ma nd khdng dam pham, du cd
nguy ed bi treo cd"*^'
Mat khde, sff hinh thanh xa hdi la do eae ea
nhan tao nen Cae ea nhan nay khdng tdn tai
biet lap ma ed sff hen ket chung Sff hen ket do
tao ra nhffng nhu cau ehung, va do dd, tao ra
nhffng ldi ich chung Nhffng, do mdi ngffdi ed
nhffng dae diem tam, sinh ly khac nhau, nen
eung cd nhffng nhu cau va do do, cung ed ldi
ieh rieng khac vdi ngffdi khac Ldi ieh nay ed
the phU hdp hoac ed the khdng phii hdp vdi
ngffdi khac, vdi edng ddng
Do vay, de dam bao sff van hanh eua minh,
xa hdi de ra cae quy tac, chuan mffe de dieu tiet
boat ddng cua con ngffdi Traeh nhiem xa hdi la
sff phan anh md'i hen he giffa con ngffdi va xa
hdi, the hien viec eon ngffdi can phai man thu
cac quy tac eua xa hdi Theo dd, cd the tha'y,
ngffdi dffdc coi la cd hach nhiem xa hdi la ngffdi
cd hanh ddng phu hdp vdi yeu cau eiia xa hpi
Tuy nhien, xa hdi bao gid eung la tap hdp con
ngffdi cung eae md'i quan be Con ngffdi khdng
the tdn tai ngoai cac md'i quan he xa hdi do Chi
cd trong edng ddng, ca nhan mdi cd the tdn tai
va phat trien dffdc, Vi vay, xet ve mat ldi Ich,
moi ca nhan mudn dat ldi ich cua minh mdt each
td't nha't thi khdng ed each nao khac la phai ed
sff tdn trpng va bao ve ldi ieh cua cdng ddng
Hay ndi each khac, phai ed traeh nhiem xa hdi
Vi hach nhiem xa hdi nhff la mdt cd che dieu
hoa cac quan he xa hdi, nen xa hdi cd bao nhieu
md'i quan he xa hdi thi ed bay nhieu loai hach
nhiem xa hdi, nhff traeh nhiem dao dffe, traeh nhiem phap ly, trach nhiem chinh tri, trach nhiem cdng dan, Trach nhiem phap ly the hien cac quan he ve mat phap ly giffa eon ngffdi vdi con ngffdi, con ngffdi vdi nha nffdc, Trach nhiem chinh tri dieu boa cac quan he hong Hnh vffc ehinh tri Dd la linh vffc eiia cac quan he giffa eae giai cap, giffa cae dang phai, eae qud'c gia Traeh nhiem cdng dan dieu hoa hnh vffc quan he eon ngffdi vdi tff each mdt edng dan vdi nha nffdc cua nd Trach nhiem dao dffe dieu boa cac quan he trong linh vffc dao dffe Cae hinh thffc hach nhiem nay, mac du tac ddng hong nhffng Hnh vffc rieng biet, cu the nhifng khdng phai la tach rdi nhau, ma chung ed mdi quan he vdi nhau Chang ban, mdt trong nhffng traeh nhiem cua cdng dan dd'i vdi Nha nffdc la trung thanh va san sang bao ve nha nffdc, td qud'c minh chi dffdc thffe hien khi dffdc ghi vao hong eae bd luat (phap ly) Trach nhiem dao dffe va traeh nhiem phap ly cd md'i quan he vdi nhau Thdng qua luat phap, bang sff effdng che tff ben ngoai, eon ngffdi phai thffe hien trach nhiem xa hdi eiia minh Nhff vay, con ngffdi thffc thi traeh nhiem xa hdi cua minh la do sd sff trffng phat Cdn viee thffe bien hach nhiem xa hpi bang con dffdng dao dffe la thdng qua sff nhan thffc fff ben trong ehinh ban than eon ngffdi tha'y can phai man theo cac quy tac cua xa hdi Chinh vi the, traeh nhiem phap ly dffdc coi la mdt hong nhffng bien phap de khang dinh mdt trong nhiihg chuan mffe nao dd, bien nd thanh thdi quen, tff dd bie'n
nd thanh nhu cau cua con ngffdi, va hdn nffa bien nd thanh chuan mffe dao dffe, nhff mdt nha triet hpc da ndi: "Xffa nay, phap luat bao gid eung la mot trong nhffng bien phap de khang dinh mot chuan mffe dao dffe va bien nd thanh thdi quen Chuan mffe cang khd bao nhieu thi vai hd eua phap luat cang quan hpng bay nhieu
Vi vay, khdng the budng long phap luat neu viec nay chffa dffdc chuan bi bang sff tien bp dao dffc"(4^
Cd the tha'y, thifc cha't md'i lien he giffa cac hinh thffc trach nhiem nay la do chinh cac md'i quan he xa hdi tao nen Cac quan he xa hdi quy dinh sff hen he, quan he giffa cac loai hinh hach nhiem Do vay, d mdi cdng ddng ngffdi khac nhau, mdi thdi dai lich sff khac nhau, ndi dung
<=" C.Mac va Ph.Angghen Sdd., t23
I"' G Bandzeladze Dao ddc hgc, t.1 Nxb Giao due,
Ha Noi, 1983, tr.177 (Hoang Ngpc Hien dich)
Trang 3CAO THU HANG - \'AN DE LOI ICH
bieu hien cua trach nhiem xa hdi la khac nhau
Ke hf khi chuyen sang nen kinh te thi trffdng
dinh hffdng xa hdi chu nghla nam 1986, Viet
Nam da dat dffdc nhieu thanh tffu quan trpng
hong phat trien kinh te - xa hdi Viec nhan thffc
lai va'n de ldi ieh, trong dd coi trpng ldi ieh ca
nhan, da tao dieu kien eho cae ca nhan phat huy
vai hd cua minh, thdi thue hp boat ddng ed hieu
qua hdn Neu nhff d thdi ky bao cap, vdi cd che
ke hoach hda, tap trung, bao cap, dan den tinh
trang "cha ehung khdng ai khde " thi chuyen sang
cd che mdi, vi ldi ich "sat sffdn" cua minh, eae
ehii the ngay cang ehu trpng hdn tdi traeh nhiem
eua minh trong dd Chang ban, trong llnh vffc
kinh doanh, neu mdt doanh nghiep thffc hien td't
viec tdn trpng nhan vien, tdn trpng "chff tin",
thi doanh nghiep se thu hut dffdc nhieu nhan
vien gidi, tim kiem dffdc nhieu khach hang
Dieu dd ddng nghla vdi cdng viec kinh doanh
ngay cang phat trien thuan ldi
Viec chuyen ddi nay da tao ra nhffng chuyen
bie'n tich effc trong viec thffc thi traeh nhiem xa
hdi eua moi ehu the Neu nhff hong thdi ky chien
tranh, trach nhiem chu yeu ciia mdi chu the chii
yeu la bao ve sff toan ven cua da't nffdc, thi trong
dieu kien ngay nay, ben canh viec bao ve td
qudc, mdi chii the traeh nhiem ngay cang nhan
thffc rd hdn nhiem vu va vai trd cua minh trong
dieu kien mdi Dd la tham gia heh effc trong eae
boat ddng san xua't kinh doanh, tieh effc hpc tap,
nang eao trinh dp, tham gia vao cac boat ddng
bao ve mdi trffdng, nang cao vi the ciia Viet
Nam hen trffdng qudc te Dac biet, khi Viet Nam
gia nhap Td chffc Thffdng mai the gidi (WTO),
dang sau nhffng rang bude ve kinh te la nhffng
rang bude khac ve mat xa hdi, cung vdi nhffng
ldi ieh ve kinh te do sff gia nhap nay mang lai,
thi cung dat ra va do dd, cdng viee thffc thi hach
nhiem xa hdi Viet Nam cung ed nhffng bffde
tie'n dang ke, nhff trong viee td chffc lao ddng
san xua't, dam bao an toan lao ddng
Tuy nhien, ben canh nhffng da'u hieu tieh effc
tren day, cdn khdng it nhffng tdn tai trong viee
thffe thi trach nhiem xa hpi d Viet Nam hien
nay Cd mdt dieu rat de nhan tha'y la cung vdi
sff phat trien kinh te, ddi sdng nhan dan dffdc
nang eao ve mat "Iffdng" thi mat "cha't" cua ddi
sd'ng eiing cd nhieu diem dang lo ngai Dd la
ngffdi dan phai sd'ng hong mdt mdi trffdng nhieu
khdi bui hdn, hang hoa kem cha't Iffdng, cae te
nan xa hpi xua't hien cung nhieu hdn so vdi
trffdc Chinh ldi ieh, xet den eung, da lam thay ddi each sd'ng, each suy nghi eua nhieu ngffdi Thffc ra, viee coi trpng cac ldi ich, dae biet la ldi ich ea nhan, ldi ieh kinh te la dieu khdng the bac bd Song, dieu nay khdng cd diem gi chung vdi viec eon ngffdi khdng thffc hien nghia vu cua minh vdi xa hpi, vdi cdng ddng; vi pham eae chuan mffe xa hdi Sff phat trien kinh te trong chffng mffe chffa ed sff phat trien tffdng ffng ve van hoa, ve dao dffe da tao ra nhffng phffe tap trong mdi quan he giffa ngffdi vdi ngffdi Nhffng bieu hien eua viec qua de cao ldi ich ca nhan den mffe vi ky, chay theo ldi nhuan baft cha'p nhffng chuan mffe xa hdi da trd thanh mdi lo ngai ehung cho toan xa hdi Sd di cd tinh trang
dd, mgt mat, do sff tac ddng tff mat trai cua cd
che thi trffdng, dae biet viee coi trpng ldi ieh ea nhan eua cac chu the kinh te mdt each thai qua Van de nay neu khdng dffdc dinh hffdng dung dan se la dia ban thuan ldi eho sff vi ky - cdi ngudn cho sff vi pham cac chuan mffe xa hdi
Mat khde, du Viet Nam da chuyen ddi ed che
kinh te hdn 20 nam, nhffng nen kinh te thi trffdng
d Viet Nam van dang trong giai doan hoan thien, nen van cdn nhieu sff bat cap, thieu ddng bp eua cd che kinh te va nhffng yeu kem trong quan
ly, khung phap ly cdn chffa theo kip vdi sff phat
trien eua nen kinh te Han nOa, trong xa hdi
Viet Nam truyen thdng eiing nhff trong thdi bao cap, vdi nhffng nguyen nhan khach quan va chu quan (la mdt nffdc ndng nghiep, dieu kien tff nhien khac nghiet, chien tranh lien mien) trong mdt chffng mffe nao dd, d Viet Nam, ldi ieh edng ddng, ldi ieh ehung ludn dffdc de eao, ldi ieh ea nhan it dffdc chu trpng Do vay, khi chuyen tff trang thai nay sang mdt trang thai khac se khdng tranh khdi nhffng effc doan, nhffng nhin nhan chffa that dung ve ban chat cua van de ldi ieh
Vi le dd, d nffdc ta hien nay, trong nhieu hnh vffc, tac ddng eua Idi ieh den viec thifc thi trach nhiem xa hdi eua cac ehu the hien dang gay ra
nhieu bffc xuc cho xa hdi Chang ban, trong llnh
vUc kinh doanh, hien cd mdt sd Iffdng dang ke
cac doanh nghiep trdn thue Hay viec trdn va
nd ddng bao hiem xa hdi eua eae doanh nghiep Dieu nay khdng nhffng gay ra thiet hai cho nha nffdc do hanh vi trdn tien nghla vu phai ddng eua hp, ma thiet thdi ehinh chinh la ngffdi lao ddng Cdng nhan se khdng dffdc hffdng nhffng quyen ldi cua ngffdi lao ddng theo quy dinh cua Nha nffdc, nhff y te, hffu tri, benh nghe nghiep
Trang 4CAO THU HANG - VAN DE LOl ICH
tai nan lao ddng, Ngoai ra, hien tffdng kinh
doanh hang boa kem pham chat, gay anh hffdng
den sffc khoe ngffdi tieu dung; do la hien tffdng
gian lan, khdng ghi dung xua't xff hang hoa,v.v
Traeh nhiem xa hdi cua cac chu the hong Enh
vffc mdi trffdng cung la dieu dang ndi Cd the
ndi, sff tan pha mdi trffdng, sff pha vd sff can
bang sinh thai d Viet Nam hien dang d tinh hang
bao ddng Cac khu rffng phdng hd, rffng dau
ngudn, vi Idi ich trffdc mat cua mdt sd' ngffdi,
hien dang bi tan pha nang ne Qua trinh dd thi
boa thu hep dien tich da't canh tac, lam cho ndng
dan di cff vao thanh phd gay qua tai eho cac dd
thi cua Viet Nam vd'n ed ed sd ha tang thap kem
He thd'ng xu' ly cac chat thai chffa dffdc quan
tam dung mffe, ma dinh diem la vu viee edng ty
Vedan da cho xay dffng hang loat dffdng dng
cdng ngam va van tff ddng de xa hdm chat thai
chffa qua xuf ly hong rat nhieu nam qua, gay ra
nhffng thiet hai to Idn cho ngffdi dan va mdi
trffdng xung quanh Hien nffdc thai d do thi deu
khdng dffdc xif ly trffdc khi thai ra mdi trffdng
Cdn cae chat thai ran thi hau nhff vin sff dung
theo phffdng phap cd ti:uyen, thu edng va gay d
nhiem nang ne la chdn lap Dac biet, cac chat
thai benh vien, ndi chffa nhieu thanh phan nguy
hiem cho sffc khoe eon ngffdi va anh hffdng tdi
mdi trffdng, nhieu ndi cung chffa dffdc xff ly hoac
xff ly khdng dung tieu chuan Ben canh dd, vi
ldi nhuan ma hien nay cdn dang cd hien tffdng
doanh nghiep nhap phe thai cua cac nffdc cdng
nghiep ve Viet Nam Cae khu edng nghiep va
cac khu che xua't, nhieu ndi ciing chffa cd he
thd'ng xff ly rac thai dap ffng dffdc yeu can
Cung can gidng len hdi chudng bao ddng ve
sff vi pham nhieu chuan mffe hong Hnh vffc dao
dffe Cd the tha'y, sff chuyen ddi kinh te d Viet
Nam hong thdi gian qua da dan den sff thay ddi
trong cac chuan mffe dao dffe va ldi sd'ng eua
ngffdi dan Cae gia tri, nhff ldng thffdng ngffdi,
tinh than vi cdng ddng, vd'n la niem tff hao cua
ngffdi Viet Nam, hien dang bi xdi mdn Vi Idi
ich ca nhan, vdi tam ly lam giau nhanh, lam giau
bkng baft cff gia nao da din den hien tffdng nhieu
chu the kinh te coi thffdng ky effdng phep nffdc,
Iffa dao, tham d, tham nhung NhiJng thuan phong
my hic cua dan tdc, ne nep gia dinh da it dffdc
coi hpng Lffdng tam va danh dff dan dan da hd
thanh xa xi vdi mdt so ngffdi Vdi hp, vi nhiihg
ldi ich trffdc mat, nhffng thoa man tam thffdng
ma cd the hanh x\i bap chap dff luan, bat chap
nhffng chuan mffe dao dffe, nhffng chuan mffe
xa hdi
Nhff the, trong giai doan hien nay, nhiihg van
de neu hen dang dat ra bet sffc gay gat dd'i vdi sff phat trien cua Viet Nam Se khd ed the ndi Viet Nam phat trien ben vffng dffdc neu mdi hffdng bi d nhiem, cudc sd'ng cua ngffdi dan ludn
bi de dpa bdi cac vu ngd ddc thffc pham, viec kiem soat chat Iffdng ve sinh an toan thffc pham van cdn lung tung, cac te nan xa hdi, cac vu viee vi pham chuan mffe dao dffe dien ra ngay cang nhieu, ngffdi tieu dung chffa dffdc bao ve dung mffe,V.v
Theo chung tdi, de giai quye't nhffng van de neu tren, chung ta can:
Tha nhdt, tang effdng vai hd eua phap luat
Dieu nay ban che viec cae ehu the ldi dung cae ke hd cua luat phap, vi pham phap luat, vi pham nhffng ldi ich xa hdi Nd se lam cho cae chu the khi tham dff vao cac quan he xa hdi, ben canh ldi ich cua minh, cd sff tdn hpng nhiifng ldi ieh xa hdi; qua dd, hinh thanh nen hach nhiem cua moi edng dan khi tham gia vao cac boat ddng
xa hdi
Tha hai, day manh cdng tac giao due y thffc
trach nhiem xa hdi Day chinh la qua trinh lam cho mdi chu the nhan tha'y dffdc vai hd, nghla
vu, quyen ldi cua minh khi tham dff vao cac hoat ddng xa hpi Cdng viec nay can dffdc tie'n hanh thffdng xuyen thdng qua gia dinh, nha trffdng,
xa hdi, cac phffdng tien truyen thdng, dff luan
xa hdi
Tha ba, xay dffng nen kinh te thi trffdng dinh
hffdng xa hdi ehu nghla cd sff quan ly ciia Nha nffdc
Nen kinh te thi trffdng ta't yeu khdng hanh khdi nhffng mat tieu effc cua nd, nhff gia tang sff bat binh dang, phan boa giau ngheo Tinh dinh hffdng xa hdi chu nghla cua nen kinh te vdi sff quan ly cua nha nffdc d Viet Nam se dam bao cho muc tieu kinh te lin muc tieu xa hdi Nha nffdc, tiiong qua cac edng cu quan 1;^, dieu tiet cua minh, nhff cac chinh sach kinh te, chinh sach
an sinh xa hdi, se lam cho cac chu the tha'y dffdc nghia vu va quyen ldi cua minh hong do, tha'y dffdc ldi ich ca nhan minh hong sff hai hoa vdi ldi ich xa hdi